Chương 1: Khái lược về cái tôi trữ tình và thơ trẻ đương đại Chương 2: Cái tôi trữ tình thơ trẻ đương đại Chương 3: Một số hình thức nghệ thuật biểu đạt cái tôi trữ tình Chƣơng 1 KHÁI LƢỢC VỀ CÁI TÔI TRỮ TÌNH VÀ THƠ TRẺ ĐƢƠNG ĐẠI 1. Khái lƣợc về cái tôi trữ tình 1. Cái tôi từ góc độ triế t học, tâm lí học Ngay từ thời cổ đa ̣i , nhiề u nhà khoa ho ̣c , triế t ho ̣c đã trăn trở tim ̀ lời giải đáp cho câu hỏi cái tôi là gì ? Vai trò của nó như thế nào trong quan hệ chủ thể và khách thể ? Ý thức về cá nhân, về cái tôi chỉ thực sự đươ ̣c khẳng đinh ̣ khi nhâ ̣n thức của con người vừa thoát khỏi sự ngự tri ̣của tôn giáo. Sự nhâ ̣n thức duy lý về cái tôi là mô ̣t bước ngoă ̣t quan tro ̣ng của nhân loa ̣i về bản thể sinh tồ n.
Các triế t thuyế t tôn giáo: Cơ đố c giáo, Phâ ̣t giáo, Nho giáo… về cơ bản , không thừa nhâ ̣n cái tôi cá nhân , hoă ̣c giả có thừa nhâ ̣n nhưng cuố i cùng cũng quy về những quan niê ̣m siêu hin ̀ h, duy tâm, thầ n bí, xóa bỏ cái tôi. Cái tôi là mô ̣t pha ̣m trù thuô ̣c liñ h vực đời số ng tinh thầ n và thực chấ t là khái niê ̣m thuô ̣c về cấ u trúc nhân cách. Các nhà tâm lý học khi bàn về nhân cách đã phân tích rất kĩ cái tôi : Phân tâm học của Sigmund Freud; Thuyế t hiê ̣n sinh của Husserl , Sartre; Thuyế t phát triển trí tuê ̣ của J.Piagic;… Các công triǹ h lý luâ ̣n về nhân cách của các nhà tâm lý ho ̣c mác xit : A.Covaliop… đề u coi cái tôi là yế u tố cơ bản nhấ t , quan tro ̣ng nhấ t cấ u thành ý thức, nhân cách. Trên cơ sở quan niê ̣m của các nhà triế t ho ̣c , tâm lý ho ̣c nhân cách, đă ̣c biê ̣t dựa vào quan điể m của chủ nghiã Mác , chúng tôi tạm thời có một vài kết luận về cái tôi.
Thƣ́ nhất: cái tôi là trung tâm tinh thần của con người, là trung tâm làm nên cấu trúc nhân cách , hình thành cá tính , phẩ m chất , năng lực , sự năng đô ̣ng của ý thức con người. Thứ hai: cái tôi vừa mang bản chất xã hội , lịch sử vừa mang bản chất cá nhân riêng biệt , đô ̣c đáo. Con người là tổ ng hòa các mố i quan hê ̣ xã hô ̣i nên cái tôi vừa là chủ thể , vừa là khách thể của hoạt động nhận thức. Thƣ́ ba: cái tôi tự ý thức, tự điề u chin ̉ h, tái tạo thế giới và tái tạo chính mình để hướng tới cái hoàn thiê ̣n.
Tóm lại , các tư tưởng triết học , tâm lý ho ̣c về cái tôi đã nói về bản chấ t của chủ thể trong đó có vấ n đề nhận thức , sáng tạo. Trong triết học, cái tôi được hiểu là cái tôi ý thức hay đơn giản là cái tôi bao hàm trong đó những đặc tính để phân biệt với những cá nhân khác. Trong phân tâm học, cái tôi là phần cốt lõi của tính cách liên quan tới thực tại và chịu ảnh hưởng của tác động xã hội. Trong thơ, cái tôi là cái cá nhân tuyệt đối được định hình một cách cụ thể, là cá tính sáng tạo, góc khuất riêng của nhà thơ, con người với những suy nghĩ mang dấu ấn cá nhân riêng biệt.
Nó tồn tại trong xã hội và chịu sự tác động của xã hội ở những mặt nhất định. Vì vậy thông qua cá tính, cá thể chúng ta có thể nhìn thấy, nhìn thấu bối cảnh xã hội, cái tôi không hoàn toàn thoát khỏi xã hội. Theo biến thiên của xã hội, sự biến động của thời đại , cái tôi cũng có những thay đổi. Cái tôi chính là nền tảng của sáng tạo, có ảnh hưởng tới nghệ thuật nói chung và thơ ca trữ tình nói riêng.
Khái niệm cái tôi trữ tình Có rất nhiều ý kiến về khái niệm cái tôi trữ tình, tuy quan niê ̣m khác nhau nhưng cơ bản vẫn gă ̣p nhau ở nô ̣i hàm tính trữ tình và tính chủ thể. Hegel trong Mĩ học tuy không dùng khái niệm cái tôi , song ông đã nhấ n ma ̣nh đế n vai trò chủ thể. Ông nói : “Nguồ n gố c và điểm tƣ̣a của thơ trƣ̃ tình là ở chủ thể và chủ thể là ngƣời duy nhấ t mang nội dung ” [25, tr. Chủ thể mà Hegel nói đến ở đây chính là cái tôi trữ tình.
Cái tôi trữ tình vừa thể hiện cách cảm, cách nghĩ của chủ thể vừa đóng vai trò sáng tạo , tổ chức các phương tiê ̣n nghê ̣ thuâ ̣t. Như vâ ̣y, cái tôi trữ tình vừa là nội dung (duy nhấ t , đô ̣c nhấ t), vừa là điể m xuấ t phát (nguồ n gố c ), vừa là cơ sở vững chắ c (điểm tựa ) của thơ trữ tình , bản chấ t của thơ trữ tin ̀ h. Belinsky cho rằ ng : “Toàn bộ hiện thực đều có thể là nội dung của thơ trữ tình nhƣng với điề u kiê ̣n nó phải trở thành sở hữu máu thịt của chủ thể ” [73, tr. Tấ t cả các quan niê ̣m cho thơ bắ t nguồ n từ tiǹ h cảm , tâm hồ n, cảm xúc chính là nhằm khẳng định vị thế của cái tôi trữ tình trong thơ (tiêu biể u là các ý kiế n của Bạch Cư Dị, Viên Mai, Lê Quý Đôn, Cao Bá Quát, Ngô Thì Nhâ ̣m…).
Vũ Tuấn Anh đưa ra quan niệm cái tôi trữ tình “chính là sƣ̣ tƣ̣ ý thức cái tôi đƣợc biểu hiện trong nghệ thuật và bằng nghệ thuật , cái tôi của hành vi sáng tạo, là quan niệm về cái tôi đƣợc thể hiện thông qua các phƣơng tiện trữ tình” [3, tr. Lê Lưu Oanh cho rằ ng : “cái tôi trữ tình là thế giới chủ quan , thế giới tinh thầ n của ngƣời đƣợc thể hiện trong tác phẩm trƣ̃ tình bằ ng các phƣơng tiê ̣n của thơ trƣ̃ tình… Cái tôi trƣ̃ tình là nội dung , đố i tƣợng cũng nhƣ bản chấ t của tác phẩm trƣ̃ tình” [73, tr. Hà Minh Đức khẳng định: “Cái tôi trữ tình chính là cái tôi tác giả đã đƣợc nghệ thuật hóa, lí tƣởng hóa và điển hình hóa” [17]… Chúng tôi tán thành các quan điể m về cái tôi trữ tình của các nhà nghiên cứu đã nêu trên để làm cơ sở nghiên cứu cho luận văn của mình. Thơ trữ tình nào cũng dựa trên sự rung đô ̣ng của cái tôi cá nhân mang số phâ ̣ n, cá tính riêng tư trong các tiǹ h huố ng trữ tin ̀ h.
Sự khác biê ̣t của các thời đa ̣i thi ca suy cho cùng chính là quan niệm về cái tôi và các dạng thức biểu hiện của cái tôi trữ tình. Thế giới của cái tôi trữ tình là thế gi ới không cùng. Vì thế, ý thức về cái tôi trữ tình , phát triển cái tôi là tiêu đề thực tế cho sự phát triể n của thơ. Cái tôi trữ tình chính là khởi nguồn của quá trình sáng tạo thơ trữ tình, là linh hồn của thơ trữ tình.
Nhà thơ và cái tôi trữ tình trong thơ Cái tôi trữ tình có một vị trí, vai trò và ý nghiã đă ̣c biê ̣t quan tro ̣ng trong thơ. Ở mỗi thời đa ̣i, mố i liên hê ̣ giữa khách thể và chủ thể luôn là vấ n đề đươ ̣c các nhà nghiên cứ u quan tâm. Bên ca ̣nh cái tôi nhà thơ , ta có cái tôi trữ tin ̀ h. Bản chất của cái tôi trữ tình là bản chất chủ quan, cá nhân, bản chất xã hội nhân loại.
Cái tôi trữ tình càng tự ý thức sâu sắc thì thơ trữ tình càng đă ̣c sắ c. Nhưng cái tôi trữ tình không hoàn toàn đồ ng nhấ t và trùng khít cái tôi nhà thơ mà là sự thể hiện đời sống tinh thần và tư duy sáng tạo nghệ thuật của nhà thơ. Đó là phiên bản mới mẻ, chọn lọc, kế t tinh và thăng hoa nhữ ng suy tư, cảm xúc và trải nghiệm của cái tôi nhà thơ. Nhà nghiên cứu Hà Minh Đức nhận định “Có nhiều cuộc đời thi sĩ gắn liề n với đời thơ nhƣ hình với bóng.
Nhà thơ là nhân vật chính , là hình bóng trung tâm , là cái tôi bao quá t trong toàn bộ sáng tác. Nhƣ̃ng sƣ̣ kiê ̣n , hành động và tâm tình trong cuộc đời riêng cũng in lại đậm nét trong thơ ” [17, tr. Viên Mai cho rằ ng: “Tấ t cả mọi ngƣời làm thơ đều có thân phận của mình ”. Mỗi nhà thơ đều có phon g cách riêng, đô ̣c đáo mang tính chủ quan trong thơ.
Hàn Mặc Tử viết : “Ngƣời thơ phong vận nhƣ thơ ấ y ”. Chính cái tôi trữ tiǹ h đã ta ̣o nên sự khác biê ̣t giữa các phong cách thơ. Phong trào Thơ Mới (1932 - 1945) là một thời đại trong thi ca mà trong đó những cái tôi trữ tình hiện lên rõ nét phong cách. Không thể đồ ng nhấ t cái tôi trữ tình với cái tôi nhà thơ nhưng cũng không thể tách ba ̣ch mố i quan hê ̣ này.
Có thể xem cái tôi nhà thơ như gốc gác , như ngọn nguồn từ đó tỏa ra rất nhiều những da ̣ng thức của cái tôi trữ tin ̀ h. Cái tôi nhà thơ không phải hiện tượng bất biến. Trong sự vâ ̣n đô ̣ng của thời gian , sự biế n đô ̣ng của lich ̣ sử , thời đa ̣i thay đổ i thì cái tôi nhà thơ, cái tôi trữ tình cũng thay đổi. Ở phần lớn các nhà thơ , cái tôi trữ tình dù có đổi thay , biế n hóa phong phú thì dưới bề sâu vẫn thấ p thoáng cái tôi nhà thơ , mô ̣t cái tôi chung thủy và nhất quán trong bản chất của nó.
Từ những quan điể m về thơ trữ tin ̀ h , nhà thơ và cái tôi trữ tình trong thơ , chúng ta có thể khẳ ng đinh: ̣ Sự biể u hiê ̣n cái tôi trữ tình trong thơ là đa da ̣ng , muôn hình muôn vẻ .
