Luận văn thạc sĩ: Ngôn từ trong thơ Tố Hữu nhìn từ bình diện từ vựng

Tài liệu nghiên cứu Luận văn ngôn từ trong thơ tố hữu nhìn từ bình diện từ vựng, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Trần Thị Tính
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Ngôn Từ Trong Thơ Tố Hữu (Nhìn Từ Bình Diện Từ Vựng)
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• Lý do chọn đề tài
• Mục đích nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Lịch sử nghiên cứu ngôn ngữ thơ Tố Hữu
• Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu
• Bố cục của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔ CHỨC ĐỊNH LƯỢNG VỐN TỪ TRONG THƠ TỐ HỮU
• 1.1. Về tổ chức định lượng của vốn từ
• 1.2. Phân tích kết quả định lượng vốn từ
• 1.2.1. Độ phân bố và độ phong phú từ vựng trong thơ Tố Hữu (với số liệu thống kê toàn tập)
• 1.2.2. Độ phong phú từ vựng và tốc độ tăng từ mới trong từng tập thơ Tố Hữu (với số liệu thống kê từng tập thơ)
• 1.3. Một số cách làm giàu vốn từ trong thơ Tố Hữu
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC BÌNH DIỆN CỦA TỪ VỰNG TRONG THƠ TỐ HỮU
• 2.1. Về bình diện cấu tạo
• 2.1.1. Từ đơn trong thơ Tố Hữu
• 2.1.2. Từ ghép trong thơ Tố Hữu
• 2.1.3. Từ láy trong thơ Tố Hữu
• 2.1.4. Thành ngữ trong thơ Tố Hữu
• 2.1.5. Những kết hợp độc đáo
• 2.2. Về bình diện nguồn gốc
• 2.2.1. Từ thuần Việt
• 2.2.2. Các lớp từ khác
• 2.2.3. Tên riêng trong thơ Tố Hữu
• 2.3. Về bình diện phạm vi sử dụng
• 2.3.1. Phạm vi không gian
• 2.3.2. Phạm vi xã hội
• 2.4. Về bình diện mức độ sử dụng
• 2.4.1. Từ vựng tích cực và từ vựng tiêu cực
• 2.4.2. Từ ngữ cổ
• 2.5. Về bình diện màu sắc phong cách - từ văn chương
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ TRƯỜNG TỪ VỰNG - NGỮ NGHĨA TRONG THƠ TỐ HỮU
• 3.1. Mục đích của việc phân lập trường từ vựng - ngữ nghĩa
• 3.2. Một số trường từ vựng - ngữ nghĩa trong thơ Tố Hữu
• 3.2.1. Những từ ngữ thuộc trường nghĩa của từ chỉ con người số đông
• 3.2.2. Từ ngữ thuộc trường nghĩa của từ biểu thị cảm xúc
• 3.2.3. Từ ngữ thuộc trường nghĩa miêu tả màu sắc
• 3.2.4. Những từ ngữ thuộc trường nghĩa chỉ âm thanh
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khám phá luận văn từ vựng thơ Tố Hữu Toàn cảnh giá trị

Luận văn "Ngôn từ trong thơ Tố Hữu nhìn từ bình diện từ vựng" là một công trình nghiên cứu chuyên sâu, mang lại cái nhìn hệ thống về nghệ thuật ngôn từ của nhà thơ. Phân tích văn học từ góc độ ngôn ngữ học giúp tránh được những nhầm lẫn khi tách rời ngữ nghĩa khỏi tư duy và ngôn từ nghệ thuật khỏi sức mạnh cảm xúc. Nghiên cứu này không chỉ làm sáng tỏ phong cách ngôn ngữ Tố Hữu mà còn khẳng định vị trí quan trọng của thơ ông trong dòng chảy văn học cách mạng Việt Nam. Với bảy tập thơ trải dài gần bảy thập kỷ, Tố Hữu đã để lại một di sản từ vựng đồ sộ. Đây là nguồn tư liệu quý giá để khảo sát từ vựng thơ Tố Hữu một cách khoa học. Mục đích chính của luận văn là dựng lại bức tranh tổng quát về ngôn từ thơ Tố Hữu, tập trung vào các khía cạnh định lượng, cấu tạo và ngữ nghĩa. Công trình sử dụng phương pháp thống kê - phân loại làm chủ đạo, cung cấp những số liệu khách quan, cụ thể về vốn từ thơ Tố Hữu. Qua đó, các nhận định về thơ Tố Hữu không còn dựa trên cảm tính chủ quan mà được xây dựng trên nền tảng dữ liệu vững chắc. Nghiên cứu này góp phần khẳng định thơ Tố Hữu là một thành tựu xuất sắc của thơ ca Việt Nam hiện đại, đặc biệt trong việc sử dụng ngôn ngữ thơ trữ tình chính trị.

1.1. Mục đích nghiên cứu vốn từ thơ Tố Hữu trong luận văn

Mục đích nghiên cứu của luận văn là tập trung vào thực tiễn, dựng lại một bức tranh tổng thể về ngôn từ trong thơ Tố Hữu xét trên phương diện từ vựng. Công trình thực hiện việc thống kê định lượng để làm sáng tỏ các đặc điểm từ vựng thơ Tố Hữu. Thông qua các con số và phân tích cụ thể, luận văn mong muốn chỉ ra độ phong phú của vốn từ cũng như ý nghĩa của sự phong phú đó. Một mục tiêu quan trọng khác là xác định và phân tích một số trường từ vựng trong thơ Tố Hữu, đặc biệt là những trường nghĩa có số lượng từ đa dạng và ý nghĩa phong phú. Để đạt được các mục đích này, luận văn cung cấp các kết quả thống kê định lượng làm cứ liệu khách quan, phản ánh chính xác bản chất của hiện tượng được khảo sát. Việc cung cấp các danh sách từ vựng theo từng bình diện và trường nghĩa cũng là một mục tiêu, giúp giảm bớt công sức tra cứu cho các nhà nghiên cứu sau này và tạo ra một nguồn tài liệu tham khảo hữu ích.

1.2. Đối tượng và phạm vi khảo sát từ vựng thơ ca cách mạng

Đối tượng nghiên cứu chính là toàn bộ ngôn từ trong 283 bài thơ thuộc bảy tập thơ của Tố Hữu, nhìn từ bình diện từ vựng. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các vấn đề cốt lõi như vốn từ thơ Tố Hữu, sự hình thành và cấu tạo của từ vựng. Luận văn đi sâu vào tìm hiểu phạm vi và mức độ sử dụng từ ngữ mà không phân tích sâu về mặt phong cách học. Về cơ cấu nghĩa, do tính phức tạp, công trình chỉ tập trung nghiên cứu một số trường từ vựng - ngữ nghĩa nổi bật mà kết quả thống kê đã chỉ ra. Luận văn cũng thừa nhận những hạn chế khi chưa thể đi sâu vào sự biến đổi của từ vựng qua các chặng đường sáng tác, dù đây là một hướng nghiên cứu có giá trị. Tóm lại, phạm vi khảo sát bao quát toàn bộ di sản thơ của Tố Hữu, xử lý và phân tích các vấn đề từ vựng học cơ bản để mang lại một cái nhìn khoa học và có hệ thống về từ vựng thơ ca cách mạng mà Tố Hữu là một đại diện tiêu biểu.

II. Giải mã độ phong phú từ vựng thơ Tố Hữu qua các số liệu

Phân tích định lượng là phương pháp cốt lõi để đánh giá khách quan về vốn từ thơ Tố Hữu. Toàn bộ 283 bài thơ được thống kê cho thấy một khối lượng từ vựng khổng lồ. Tổng số lượt từ được xử lý là 57.339 (N), trong đó có 6.102 từ khác nhau (L). Tỉ lệ độ phong phú từ vựng (R = L/N) của thơ Tố Hữu là khoảng 0,106. Con số này cao hơn đáng kể so với các thể loại khác như báo chí - chính luận (R ≈ 0,060) hay truyện và kí (R ≈ 0,068). Điều này chứng tỏ đặc điểm từ vựng thơ Tố Hữu là sự đa dạng và phong phú vượt trội. Nguyên nhân đến từ phạm vi đề tài rộng lớn, bao quát gần 70 năm lịch sử đấu tranh và xây dựng đất nước. Thơ ca, với đặc trưng thể loại, cho phép tác giả sử dụng vốn từ linh hoạt hơn, kết hợp với phong cách cá nhân độc đáo. Một điểm đáng chú ý là có tới 2.772 từ chỉ xuất hiện 1 lần, chiếm 45,42% tổng số từ khác nhau. Điều này cho thấy Tố Hữu liên tục làm mới ngôn từ, tránh sự lặp lại nhàm chán, góp phần làm giàu cho nghệ thuật sử dụng từ ngữ trong thơ Tố Hữu.

2.1. Phân tích kết quả định lượng vốn từ trong thơ Tố Hữu

Kết quả định lượng cho thấy một bức tranh chi tiết về cấu trúc vốn từ. Trong 57.339 lượt từ, có 6.102 từ khác nhau. Sự phong phú này được thể hiện rõ khi so sánh với các thể loại văn bản khác. Dù văn bản báo chí-chính luận có độ dài (N) lớn hơn gấp đôi, số lượng từ khác nhau (L) lại không chênh lệch nhiều. Điều này cho thấy thơ Tố Hữu có mật độ từ mới cao hơn. Hơn 60% từ vựng trong thơ ông chỉ được dùng một hoặc hai lần, minh chứng cho nỗ lực sáng tạo không ngừng. Về tính dễ hiểu, ngôn ngữ thơ trữ tình chính trị của Tố Hữu vẫn rất gần gũi với đại chúng. 2.000 từ thông dụng nhất chiếm tới 89,81% tổng số từ trong các tác phẩm. Điều này có nghĩa là độc giả có thể hiểu gần 90% nội dung thơ chỉ với một vốn từ cơ bản, cho thấy tính đại chúng và sức lan tỏa mạnh mẽ của thơ ông. Việc phân tích từ vựng ngữ nghĩa thơ Tố Hữu qua các con số đã lượng hóa được những đặc điểm mà trước đây chỉ được cảm nhận một cách định tính.

2.2. Độ phân bố của từ có tần số cao và thấp trong thơ

Việc khảo sát độ phân bố của từ cho thấy sự tương phản thú vị. Nhóm từ có tần số cao (xuất hiện trên 11 lần) chỉ chiếm 14,66% tổng số từ khác nhau nhưng lại bao phủ tới 78,53% văn bản. Đây là những từ nòng cốt, mang tính chức năng và thể hiện tư tưởng chủ đạo. Ngược lại, nhóm từ có tần số thấp (xuất hiện dưới 10 lần) chiếm tới 85,45% tổng số từ khác nhau nhưng chỉ bao phủ 21,47% văn bản. Nhóm từ này chính là nguồn làm nên sự phong phú, đa dạng và độc đáo cho vốn từ thơ Tố Hữu. Các từ có tần số cao nhất như ta (821 lần), tôi (333 lần), anh (410 lần) phản ánh rõ nét cái tôi trữ tình của nhà thơ: một cái tôi hòa quyện trong cái ta chung của dân tộc, của cách mạng. Như Trần Đình Sử nhận định, cái "tôi" trong thơ Tố Hữu "khơi một nguồn năng lượng mới trong thơ ca cách mạng", tạo nên tiếng nói quyền uy, hào sảng.

III. Phân tích từ vựng thơ Tố Hữu trên bình diện cấu tạo từ

Bình diện cấu tạo từ là một khía cạnh quan trọng để hiểu rõ nghệ thuật sử dụng từ ngữ trong thơ Tố Hữu. Thống kê cho thấy từ đơn chiếm tỷ lệ áp đảo với 83,70% tổng số lượt từ. Đây là đặc điểm chung của ngôn ngữ thơ Việt Nam, vốn có thế mạnh ở các từ đơn âm, giàu sức gợi. Từ đơn là đơn vị nòng cốt, phản ánh mọi khía cạnh của hiện thực, từ sự vật, hành động đến trạng thái, cảm xúc. Dù chiếm số lượng lớn về lượt dùng, vốn từ đơn khác nhau (2.617 từ) lại ít hơn vốn từ ghép khác nhau. Điều này cho thấy Tố Hữu tận dụng sức mạnh của từ ghép để tạo ra những khái niệm mới mẻ, cụ thể. Từ ghép, chiếm 13,30% tổng số lượt từ, có vai trò biểu thị các khái niệm trừu tượng, các phạm trù chính trị - xã hội một cách ổn định. Đặc biệt, hệ thống từ láy trong thơ Tố Hữu, dù chỉ chiếm 2,81%, lại có giá trị biểu cảm của từ ngữ rất cao. Các từ láy như mênh mông, bâng khuâng được sử dụng với tần suất cao, góp phần tạo nên nhạc tính và chiều sâu cảm xúc cho thơ.

3.1. Đặc điểm lớp từ đơn trong phong cách ngôn ngữ Tố Hữu

Từ đơn là xương sống trong phong cách ngôn ngữ Tố Hữu, chiếm 47.991 lượt từ (83,70%). Tỉ lệ này cho thấy sự ưu tiên sử dụng những đơn vị ngôn ngữ cô đọng, mộc mạc và gần gũi nhất của tiếng Việt. Chức năng của từ đơn vô cùng đa dạng: chỉ sự vật (cờ, núi), hành động (đi, bắn), trạng thái (buồn, vui), và cả các hư từ (đã, đang, sẽ). Sự giản dị, mộc mạc trong tư tưởng và cảm xúc của Tố Hữu được thể hiện qua việc lựa chọn từ đơn. Trong số 109 từ có tần số trên 100 lần, chỉ có duy nhất một từ ghép là "hôm nay", còn lại đều là từ đơn. Điều này chứng tỏ sức mạnh biểu đạt của từ đơn trong việc chuyển tải những tình cảm lớn lao, những tư tưởng cốt lõi của thời đại. Tỉ lệ từ đơn ổn định qua các tập thơ, cho thấy sự nhất quán trong phong cách, hướng tới sự đơn giản, chân thành và dễ đi vào lòng người.

3.2. Vai trò của từ ghép và những kết hợp từ độc đáo

Từ ghép trong thơ Tố Hữu, với 7.628 lượt từ (13,30%), đóng vai trò quan trọng trong việc định danh và khái niệm hóa. Số lượng từ ghép khác nhau thậm chí còn nhiều hơn số lượng từ đơn khác nhau, đặc biệt là các từ chỉ xuất hiện một lần. Điều này cho thấy khả năng sáng tạo từ ngữ không giới hạn của nhà thơ, nhất là trong các thể thơ tự do không bị gò bó bởi niêm luật. Bên cạnh từ ghép truyền thống, Tố Hữu còn tạo ra vô số kết hợp độc đáo, mang đậm dấu ấn cá nhân như: mặt trời chân lý, màu hư ảo, suối máu, mùi hương chân lý, sóng cách mạng. Những kết hợp này tuy không theo quy tắc nhưng có tính vững chắc về nghĩa, phá vỡ lối mòn trong tư duy ngôn ngữ, đem lại hiệu quả thẩm mỹ cao và làm phong phú thêm cho nghệ thuật sử dụng từ ngữ trong thơ Tố Hữu.

3.3. Hệ thống từ láy và giá trị biểu cảm của từ ngữ

Từ láy là một phương tiện biểu cảm đặc sắc, tạo nên nhạc tính và sức gợi hình cho thơ. Trong thơ Tố Hữu, có 1.613 lượt từ láy với 589 từ khác nhau. Phần lớn là láy âm đầu (64,81%), tạo ra sự hòa phối âm thanh tinh tế. Từ láy được phân thành các nhóm nghĩa chính: chỉ âm thanh (ầm ầm, réo rắt), chỉ cảm xúc (bồi hồi, da diết), chỉ trạng thái sự vật (bát ngát, chập chờn), và chỉ trạng thái con người (vội vã, xao xuyến). Các từ láy có tần suất cao như mênh mông (44 lần), bâng khuâng (30 lần) thường gắn với những tình cảm lớn lao, những suy tư trầm lắng về đất nước, lãnh tụ và cuộc đời. Hệ thống từ láy trong thơ Tố Hữu không chỉ làm tăng tính nhạc mà còn khắc họa sâu sắc thế giới nội tâm của nhân vật trữ tình, góp phần quan trọng tạo nên giá trị biểu cảm của từ ngữ trong thơ ông.

IV. Cách Tố Hữu vận dụng từ thuần Việt và Hán Việt trong thơ

Bình diện nguồn gốc của từ vựng cho thấy sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố dân tộc và bác học trong thơ Tố Hữu. Lớp từ thuần Việt trong thơ Tố Hữu chiếm tỉ lệ vượt trội, với 83,20% tổng số lượt từ. Đây là những từ ngữ gốc của tiếng Việt, gắn liền với đời sống sinh hoạt, tư tưởng, tình cảm của nhân dân. Việc ưu tiên sử dụng từ thuần Việt giúp thơ ông có giọng điệu mộc mạc, chân thành, dễ thấm, dễ thuộc, mang đậm bản sắc dân tộc. Đại bộ phận từ thuần Việt là từ đơn và từ láy, thống nhất với phân tích về mặt cấu tạo. Bên cạnh đó, lớp từ Hán Việt trong thơ Tố Hữu cũng giữ một vai trò không thể thiếu, chiếm 16,92%. Từ Hán Việt thường được dùng để biểu thị những khái niệm trừu tượng, khái quát, mang sắc thái trang trọng, cổ kính. Các từ như tổ quốc, hy sinh, giải phóng, lý tưởng... giúp nâng tầm vóc của sự kiện, thể hiện những tư tưởng lớn lao của thời đại cách mạng. Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa hai lớp từ này tạo nên một phong cách ngôn ngữ vừa gần gũi, đại chúng, vừa trang trọng, hào hùng, đáp ứng hoàn hảo yêu cầu của ngôn ngữ thơ trữ tình chính trị.

4.1. Lớp từ thuần Việt Nét mộc mạc và đậm tính dân tộc

Lớp từ thuần Việt trong thơ Tố Hữu là yếu tố cốt lõi tạo nên tính dân tộc đậm đà. Với 47.704 lượt từ (83,20%), lớp từ này thể hiện sự gắn bó sâu sắc của nhà thơ với cội nguồn ngôn ngữ. Các từ ngữ này biểu thị những khái niệm cơ bản nhất về cuộc sống, con người và thiên nhiên Việt Nam. Hoàn cảnh xuất thân và cả cuộc đời gắn bó với cách mạng, với nhân dân đã tạo điều kiện cho Tố Hữu hấp thụ và vận dụng một cách tự nhiên vốn ngôn ngữ giàu có này. Chính lớp từ thuần Việt đã mang lại cho thơ ông sự giản dị, chân thành, giúp những thông điệp chính trị, những lý tưởng cách mạng không còn khô khan mà trở nên thấm thía, đi sâu vào tâm hồn quần chúng. Đây là minh chứng rõ ràng cho việc phong cách ngôn ngữ Tố Hữu luôn hướng về cội nguồn dân tộc.

4.2. Lớp từ Hán Việt trong thơ Tố Hữu và sắc thái trang trọng

Với 9.448 lượt từ (16,92%), lớp từ Hán Việt trong thơ Tố Hữu đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên sắc thái trang trọng, hào hùng. Các từ Hán Việt thường mang ý nghĩa trừu tượng, khái quát, phù hợp để diễn tả những chủ đề lớn lao như độc lập, tự do, sự nghiệp, hòa bình, cộng sản. Chúng không gợi hình ảnh cụ thể nhưng lại có sức nặng về ý nghĩa, tạo nên không khí trang nghiêm, cổ vũ tinh thần. Ví dụ các từ hy sinh, trùng phùng, từ giã, tổ quốc, giải phóng, cuồng phong... đều góp phần tạo nên tầm vóc sử thi cho các sự kiện lịch sử được đề cập. Việc sử dụng từ Hán Việt một cách có chọn lọc cho thấy sự uyên bác và khả năng làm chủ ngôn từ của Tố Hữu, giúp thơ ông vừa là tiếng nói của quần chúng, vừa là tiếng nói của lịch sử, của thời đại.

V. Khảo sát trường từ vựng ngữ nghĩa nổi bật trong thơ Tố Hữu

Phân tích thơ Tố Hữu theo trường từ vựng - ngữ nghĩa giúp làm rõ cách nhà thơ tổ chức thế giới nghệ thuật của mình. Luận văn đã chỉ ra bốn trường từ vựng nổi bật, phản ánh những mối quan tâm sâu sắc nhất của tác giả. Trường từ vựng chỉ con người số đông đặc biệt phong phú, với các từ như nhân dân, đồng bào, quần chúng, dân tộc, chiến sĩ. Điều này thể hiện rõ khuynh hướng sử thi và cảm hứng về sức mạnh tập thể trong từ vựng thơ ca cách mạng. Trường từ vựng biểu thị cảm xúc cũng vô cùng đa dạng, cho thấy thơ Tố Hữu không chỉ có tiếng nói chính trị mà còn là tiếng lòng sâu thẳm. Các từ chỉ nỗi buồn (buồn đau, buồn thảm) hay tình thương (thương mến, thương yêu, thương đau) được sử dụng tinh tế. Trường từ vựng miêu tả màu sắc và âm thanh cũng góp phần tạo nên những bức tranh sống động về thiên nhiên và cuộc sống chiến đấu. Việc phân tích từ vựng ngữ nghĩa thơ Tố Hữu theo từng trường nghĩa cho thấy sự nhất quán trong tư tưởng và cảm hứng của nhà thơ qua các giai đoạn sáng tác, luôn hướng về con người, đất nước và cách mạng.

5.1. Trường từ vựng chỉ con người và tinh thần tập thể

Trường từ vựng chỉ con người số đông là một trong những "điểm nhấn" quan trọng nhất khi khảo sát từ vựng thơ Tố Hữu. Các từ ngữ như dân tộc, nhân dân, đồng bào, đồng chí, quân dân xuất hiện với tần suất cao, phản ánh cảm hứng chủ đạo của thơ Tố Hữu là cảm hứng về cộng đồng, về sức mạnh tập thể. Nhà thơ luôn đặt cá nhân trong mối quan hệ với tập thể, dân tộc. Cái "tôi" hòa vào cái "ta" chung. Các từ xưng hô như ta, chúng ta được sử dụng phổ biến chính là biểu hiện ngôn ngữ của tinh thần này. Việc xây dựng một trường từ vựng phong phú về con người tập thể đã góp phần tạo nên tầm vóc sử thi, khẳng định thơ Tố Hữu là tiếng nói của nhân dân, của cả một thời đại lịch sử hào hùng.

5.2. Phân tích từ vựng ngữ nghĩa thơ Tố Hữu qua trường cảm xúc

Thơ Tố Hữu là ngôn ngữ thơ trữ tình chính trị, do đó trường từ vựng chỉ cảm xúc rất phong phú và có chiều sâu. Nhà thơ đã sử dụng một hệ thống từ ngữ đa dạng để diễn tả các cung bậc tình cảm, từ yêu thương, tự hào, vui sướng đến căm giận, đau buồn. Chẳng hạn, để diễn tả tình thương, ông dùng: thương, cảm thương, thương mến, thương đau, thương nhớ, thương yêu. Mỗi từ mang một sắc thái riêng, cho thấy sự tinh tế trong việc nắm bắt và biểu đạt cảm xúc. Việc phân tích từ vựng ngữ nghĩa thơ Tố Hữu ở trường cảm xúc cho thấy, đằng sau tiếng nói chính trị là một trái tim nhạy cảm, luôn rung động sâu sắc trước những biến cố của đất nước và số phận con người. Chính sự hòa quyện giữa lý trí và tình cảm đã tạo nên sức lay động mạnh mẽ cho thơ ông.

5.3. Trường nghĩa miêu tả màu sắc và âm thanh đặc trưng

Các trường nghĩa miêu tả màu sắc và âm thanh trong thơ Tố Hữu góp phần tạo nên chất họa và chất nhạc đặc trưng. Trường từ vựng chỉ màu sắc không chỉ có chức năng tả thực mà còn mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Màu đỏ gắn với cờ, máu, lý tưởng cách mạng. Màu xanh gợi lên hy vọng, hòa bình, sức sống. Màu vàng là màu của sao, của lúa chín, của chiến thắng. Tương tự, trường từ vựng chỉ âm thanh cũng rất sống động: tiếng hò, reo, súng, bom của chiến tranh; tiếng ru, ca, sáo, đàn của cuộc sống thanh bình. Việc xây dựng những trường từ vựng này một cách có hệ thống cho thấy ý đồ nghệ thuật rõ ràng của tác giả, nhằm tạo ra một thế giới thơ ca đa chiều, tác động mạnh mẽ đến các giác quan của người đọc, làm cho thi pháp học Tố Hữu trở nên độc đáo và giàu sức hấp dẫn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thống kê ngôn ngữ học trên toàn bộ di sản thi ca của Tố Hữu ghi nhận quy mô đồ sộ gồm 60.099 đơn vị khảo sát, tương ứng 57.339 lượt từ được đưa vào định lượng từ vựng. Trải qua chặng đường sáng tác kéo dài 65 năm từ năm 1937 đến năm 2002 với 283 bài thơ thuộc 7 tập thơ tiêu biểu, ngôn ngữ thơ Tố Hữu luôn là một hiện tượng đặc biệt của văn học cách mạng Việt Nam. Tuy nhiên, trong suốt nhiều thập kỷ, các công trình tiếp cận thơ ông chủ yếu dựa trên cảm nhận thi pháp hoặc phân tích tu từ học định tính mang tính chủ quan. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải mã cấu trúc ngôn từ thơ Tố Hữu dưới góc nhìn từ vựng học định lượng, nhằm khắc phục sự tách rời giữa ngữ nghĩa từ vựng và nguồn mạch tư duy nghệ thuật.

Mục tiêu cụ thể của luận văn hướng đến việc dựng lại bức tranh tổng quát về tổ chức định lượng vốn từ, xác lập tần số xuất hiện, đo lường độ phân bố văn bản và phân tích các trường từ vựng ngữ nghĩa tiêu biểu. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ 7 tập thơ: Từ ấy, Việt Bắc, Gió lộng, Ra trận, Máu và hoa, Một tiếng đờn và Ta với ta. Ý nghĩa của công trình được khẳng định qua hệ thống số liệu khoa học với 6.102 từ khác nhau, chỉ số phong phú từ vựng đạt mức 0,106. Kết quả này cung cấp một cơ sở dữ liệu xác thực, góp phần hỗ trợ đắc lực cho công tác giảng dạy tác phẩm văn học trong nhà trường và mở ra hướng tiếp cận định lượng chuẩn xác cho nghiên cứu ngữ văn hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng của lý thuyết từ vựng học tiếng Việt hiện đại và phương pháp thống kê ngôn ngữ học. Khung phân tích vận dụng các mô hình định lượng văn bản nhằm đo lường mối quan hệ tương tác giữa các tham số ngôn ngữ cốt lõi: kích thước văn bản biểu thị bằng tổng số lượt từ, dung lượng vốn từ biểu thị bằng số lượng từ khác nhau, và tần số xuất hiện của từng đơn vị từ vựng.

Hệ thống khái niệm chính được triển khai trong nghiên cứu bao gồm:

• Vốn từ vựng và độ phân bố văn bản: Xác định mức độ phổ biến và phạm vi bao phủ của từ ngữ trên toàn bộ ngữ liệu khảo sát.
• Bậc của từ: Tiêu chuẩn xếp hạng các đơn vị từ vựng căn cứ theo tần số xuất hiện từ cao xuống thấp.
• Độ phong phú từ vựng: Tỉ số giữa tổng số từ khác nhau và tổng số lượt từ xuất hiện trong văn bản.
• Các bình diện phân loại từ vựng: Cấu tạo từ (từ đơn, từ ghép, từ láy, thành ngữ), nguồn gốc từ vựng (từ thuần Việt, từ Hán - Việt, từ ngoại lai Ấn - Âu) và trường từ vựng ngữ nghĩa.

Phương pháp nghiên cứu

Ngữ liệu khảo sát của luận văn là toàn bộ 283 bài thơ trong 7 tập thơ của Tố Hữu, xuất bản năm 2004 bởi Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin. Quá trình đối chiếu và phân loại từ vựng sử dụng hệ thống từ điển công cụ chuẩn mực gồm: Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên, Từ điển Từ láy tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, Từ điển Thành ngữ - Tục ngữ Việt Nam và Hán - Việt từ điển của Đào Duy Anh. Cỡ mẫu nghiên cứu đạt mức tối đa với 100% ngữ liệu tác phẩm, tương ứng 57.339 lượt từ có giá trị định lượng sau khi đã phân loại 2.760 đơn vị danh từ riêng, số đếm và ký hiệu viết hoa tu từ.

Quy trình xử lý dữ liệu kết hợp chặt chẽ giữa 4 phương pháp chuyên ngành:

1. Phương pháp thống kê - phân loại: Sử dụng bảng tính điện tử kết hợp đối soát thủ công để nhận diện chính xác từng đơn vị từ vựng, xác lập tần số và độ phân bố.
2. Phương pháp định lượng toán học: Tính toán các chỉ số độ phủ văn bản, phân chia vùng tần số cao và thấp để rút ra bản chất phân bố ngôn từ.
3. Phương pháp phân tích - tổng hợp: Làm rõ giá trị biểu đạt và chức năng nghệ thuật của các lớp từ vựng sau khi có số liệu thống kê.
4. Phương pháp so sánh: Đối chiếu các chỉ số phân bố từ vựng của thơ Tố Hữu với các thể loại văn bản khác như báo chí chính luận và truyện ký nhằm đảm bảo tính khách quan khoa học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích định lượng trên 57.339 lượt từ và 6.102 từ khác nhau đã mang lại những phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, về quy luật phân bố tần số, có sự phân hóa đối lập rõ rệt giữa vùng tần số cao và vùng tần số thấp. Vùng từ vựng tần số cao (xuất hiện từ 11 lần trở lên) chỉ gồm 887 từ khác nhau, chiếm 14,65% vốn từ nhưng chiếm tới 78,53% độ phủ toàn văn bản. Ngược lại, vùng tần số thấp (xuất hiện từ 1 đến 10 lần) tập trung tới 5.215 từ khác nhau, chiếm 85,45% vốn từ nhưng chỉ chiếm 21,47% độ dài tác phẩm. Đáng chú ý, số từ chỉ xuất hiện duy nhất 1 lần đạt 2.772 từ, chiếm tỷ lệ 45,42% tổng số từ khác nhau.

Thứ hai, về bình diện cấu tạo từ, từ đơn giữ vai trò nòng cốt với 47.991 lượt từ, chiếm tỷ lệ áp đảo 83,70%. Số lượng từ đơn khác nhau là 2.617 từ, chiếm khoảng 32,71% tổng số vốn từ đơn trong tiếng Việt. Từ ghép đạt 7.628 lượt từ (chiếm 13,30%), từ láy đạt 1.613 lượt từ (chiếm 2,81% với 589 từ khác nhau) và thành ngữ ghi nhận 107 đơn vị (chiếm 0,19%).

Thứ ba, về bình diện nguồn gốc, lớp từ thuần Việt chiếm vị thế chủ đạo với 47.704 lượt từ, đạt tỷ lệ 83,20%. Lớp từ Hán - Việt đạt 9.448 lượt từ, chiếm tỷ lệ 16,92%, trong khi lớp từ vay mượn gốc Ấn - Âu chỉ xuất hiện 12 lượt từ (chiếm khoảng 0,02%).

Thứ tư, về tần số đại từ xưng hô, đại từ "ta" xuất hiện nhiều nhất với 821 lần (chiếm 1,43% độ phủ văn bản), theo sau là đại từ "anh" với 410 lần (0,72%) và đại từ "tôi" với 333 lần (0,58%).

Thảo luận kết quả

Chỉ số phong phú từ vựng của thơ Tố Hữu đạt mức 0,106. Khi so sánh với thể loại báo chí chính luận có chỉ số 0,060 và thể loại truyện ký có chỉ số 0,068, vốn từ trong thơ Tố Hữu thể hiện độ phong phú vượt trội. Nếu trình bày các tham số này qua biểu đồ phân tán hoặc đồ thị biến thiên theo từng tập thơ, người đọc có thể thấy rõ bước nhảy vọt về lượng từ mới ở hai tập: Máu và hoa với độ phong phú 0,3031 cùng tỷ lệ tăng từ mới 9,80%, và Ta với ta với độ phong phú 0,3086 cùng tỷ lệ tăng từ mới 10,59%.

Sự gia tăng từ mới này phản ánh sự chuyển biến trong tư duy nghệ thuật của nhà thơ. Giai đoạn kháng chiến chống Mỹ hào hùng thúc đẩy nhu cầu sử dụng từ ngữ chính trị - xã hội giàu tính hành động, trong khi giai đoạn sau năm 1993 lại hướng về chiêm nghiệm triết lý đời sống. Bảng số liệu cũng minh chứng cho tính dễ hiểu của thơ Tố Hữu: chỉ cần nắm vững 1.000 từ thông dụng nhất đã có thể hiểu được 77,93% văn bản, và 2.000 từ phổ biến nhất giúp hiểu trọn vẹn 89,81% tác phẩm. Sự kết hợp giữa tỷ lệ 83,20% từ thuần Việt và 99% thành ngữ 4 âm tiết đã kiến tạo nên phong cách thơ trữ tình chính trị vừa mang tính thời đại sâu sắc, vừa thấm đượm vẻ đẹp giản dị của tâm hồn dân tộc.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả định lượng từ vựng, luận văn đưa ra các giải pháp ứng dụng thiết thực cho hoạt động nghiên cứu và giáo dục ngôn ngữ:

1. Xây dựng ngân hàng ngữ liệu số hóa cho thi ca hiện đại: Đề xuất các viện nghiên cứu ngôn ngữ và các trường đại học triển khai số hóa toàn bộ tác phẩm văn học kinh điển thành hệ thống cơ sở dữ liệu tần số từ vựng trong thời gian 12 tháng, với mục tiêu đạt độ chính xác dữ liệu 100% nhằm phục vụ tra cứu học thuật.

2. Đổi mới phương pháp phân tích văn học theo hướng tiếp cận ngôn ngữ học định lượng: Khuyến nghị các khoa Sư phạm Ngữ văn tích hợp phương pháp thống kê từ vựng vào chương trình đào tạo cử nhân và thạc sĩ trong lộ trình 2 năm, giúp sinh viên loại bỏ định kiến suy diễn chủ quan khi tiếp cận văn bản nghệ thuật.

3. Chuẩn hóa quy trình biên soạn từ điển tác gia văn học: Đề nghị các nhà xuất bản giáo dục phối hợp với các chuyên gia từ điển học ứng dụng danh mục 6.102 từ vựng đã được chuẩn hóa để xuất bản các bộ từ điển tác giả chuyên sâu giai đoạn 2026 - 2030, phục vụ việc đọc hiểu tác phẩm trong chương trình phổ thông.

4. Ứng dụng công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên để phân tích phong cách học: Khuyến nghị các nhóm nghiên cứu công nghệ giáo dục xây dựng các thuật toán tự động nhận diện trường từ vựng và đo lường độ phong phú từ ngữ, hướng tới mục tiêu rút ngắn 50% thời gian phân loại ngữ liệu cho các công trình nghiên cứu văn học trong tương lai gần.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn đa dạng cho nhiều nhóm đối tượng:

• Giảng viên và giáo viên Ngữ văn: Cung cấp nguồn số liệu minh chứng chuẩn xác về 2.617 từ đơn và 107 thành ngữ, giúp bài giảng về thơ cách mạng trở nên sinh động, giàu sức thuyết phục và có căn cứ khoa học vững chắc.
• Học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Ngôn ngữ học: Tiếp cận phương pháp luận thống kê định lượng trên mẫu dữ liệu 57.339 lượt từ, làm tài liệu tham khảo tiêu chuẩn cho các đề tài về trắc lượng phong cách và từ vựng học.
• Nhà nghiên cứu và phê bình thi pháp học: Khai thác bức tranh tần số từ ngữ, đặc biệt là tần số xuất hiện của các đại từ nhân xưng và hệ thống 589 từ láy để đánh giá chuẩn xác quá trình vận động tư tưởng nghệ thuật của tác giả.
• Ban biên soạn sách giáo khoa và tài liệu giảng dạy: Ứng dụng danh mục 2.000 từ vựng cốt lõi bao phủ 89,81% văn bản để xây dựng hệ thống bài đọc hiểu và ngữ liệu bài tập phù hợp với trình độ học sinh.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao từ đơn lại chiếm tỷ lệ áp đảo 83,70% trong thơ Tố Hữu? Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập điển hình, trong đó từ đơn là phương tiện linh hoạt nhất để diễn đạt cảm xúc trực tiếp. Với 47.991 lượt từ đơn xuất hiện, nhà thơ đã tận dụng tối đa tính giản dị, mộc mạc của lời ăn tiếng nói quần chúng để thể hiện lý tưởng cách mạng một cách gần gũi, tự nhiên nhất.

Độ phong phú từ vựng 0,106 của thơ Tố Hữu có ý nghĩa như thế nào? Chỉ số 0,106 cho thấy trung bình cứ 1.000 lượt từ trong thơ Tố Hữu sẽ có 106 từ khác nhau. Mức độ này cao gấp gần 1,8 lần so với văn bản báo chí chính luận (0,060), khẳng định kho từ vựng của nhà thơ rất đa dạng, biến hóa linh hoạt qua từng chặng đường lịch sử.

Tập thơ nào thể hiện độ phong phú vốn từ và tốc độ tăng từ mới cao nhất? Tập thơ Ta với ta đạt độ phong phú cao nhất với tỷ lệ 0,3086 và tỷ lệ tăng từ mới 10,59%. Tiếp theo là tập Máu và hoa với độ phong phú 0,3031 và tỷ lệ tăng từ mới 9,80%, phản ánh sự thay đổi lớn trong tư duy nghệ thuật và bối cảnh lịch sử của tác giả.

Nghệ thuật sử dụng thành ngữ trong thơ Tố Hữu có đặc điểm gì nổi bật? Toàn bộ 107 thành ngữ được khảo sát có tới 99% thuộc cấu trúc 4 âm tiết cân đối nhịp nhàng như "chia ngọt sẻ bùi" hay "vào sinh ra tử". Sự vận dụng khéo léo các biến thể thành ngữ dân gian giúp thơ ông vừa đậm đà bản sắc dân tộc, vừa tạo ra nhạc điệu sâu lắng dễ nhớ.

Ý nghĩa của việc đại từ "ta" đạt tần số xuất hiện cao nhất với 821 lần là gì? Từ "ta" đứng đầu toàn bộ bảng tần số từ vựng với 821 lần xuất hiện, chiếm 1,43% độ phủ văn bản. Hiện tượng này thể hiện sự hòa quyện tuyệt đối giữa cái tôi của nhà thơ với cái ta chung của nhân dân và non sông đất nước, tạo nên tiếng nói đại diện cho tinh thần của cả một thế hệ cách mạng.

Kết luận

• Luận văn đã xử lý thành công bức tranh định lượng quy mô lớn gồm 57.339 lượt từ với 6.102 từ khác nhau qua 283 bài thơ trong toàn bộ 7 tập thơ của Tố Hữu.
• Khẳng định cấu trúc nền tảng của ngôn từ thơ Tố Hữu được tạo lập từ 83,70% từ đơn và 83,20% từ thuần Việt, phản ánh tính dân tộc sâu sắc và sự gắn bó mật thiết với ngôn ngữ đời sống nhân dân.
• Minh chứng tính khoa học của độ phong phú từ vựng đạt chỉ số 0,106 kết hợp tính dễ hiểu vượt trội khi 2.000 từ thông dụng bao quát tới 89,81% dung lượng tác phẩm.
• Khảo sát chi tiết hệ thống 589 từ láy cùng 107 thành ngữ đối, làm sáng tỏ các phương thức biểu đạt cảm xúc và nhạc tính độc đáo trong phong cách thơ trữ tình chính trị.
• Thiết lập mô hình nghiên cứu kết hợp giữa toán học định lượng và ngôn ngữ học, tạo tiền đề phương pháp luận vững chắc cho các công trình nghiên cứu thi pháp học tiếp theo.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là thay thế những nhận định cảm tính bằng hệ thống dữ liệu thống kê khách quan, chuẩn xác. Trong các giai đoạn tiếp theo, phương pháp định lượng này cần được mở rộng áp dụng cho toàn bộ các tác gia văn học trung đại và hiện đại Việt Nam. Độc giả, giảng viên và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể trực tiếp khai thác hệ thống bảng biểu và từ điển tần số chi tiết trong luận văn để phục vụ hiệu quả cho công tác học thuật chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 và chương 2) là 2760, còn N = 57339 lượt từ. Trong số này có L = 6102 từ khác nhau. Như đã chỉ ra ở mục 1.1, ở chương này luận văn tập trung xét độ phân bố và độ phong phú của từ vựng ở các phần sau nay. Độ phân bố của các từ thuộc vùng tần số cao và thấp Theo Từ điển tần số thơ Tố Hữu (phụ lục 10), chúng tôi tạm chia từ vựng trong thơ Tố Hữu thành hai vùng tần số để tiện xem xét độ phân bố (độ phủ văn bản) của chúng: vùng tần số cao (là những từ có tần số lớn hơn 11) và vùng tần số thấp (là những từ có tần số nhỏ hơn 11).

Độ phân bố của các từ thuộc vùng tần số cao Luận văn xét độ phân bố của từ vựng có tần số cao là nhằm chỉ ra một cách cụ thể mức độ sử dụng rộng rãi (tính phổ biến) của chúng, bằng cách lập bảng gồm 8 vùng tần số. Trong mỗi vùng, chúng tôi tính 7 chỉ số (ở 7 cột) với các ý nghĩa cụ thể như sau (lấy vùng tần số 500 -> 587 trong bảng 1.2 để minh họa): Cột (1): Vùng tần số: Trong vùng này, tần số thấp nhất là là 500 và tần số cao nhất là 587. Cột (2): Số lượng từ khác nhau: Trong vùng này có Li = 2 từ khác nhau. 17 Cột (3): Toàn tập thơ Tố Hữu có L = 6102 từ khác nhau, vậy số lượng các từ khác nhau trong vùng này chiếm một tỉ lệ là: 퐿푖 2 × 100 = × 100 = 0,03% 퐿 6102 - Cột (4): Tổng số từ khác nhau ở các vùng trước đó và vùng này gộp lại đã chiếm một tỉ lệ: 0,02% 4- 0,03% = 0,05%.

- Cột (5): Tổng số lượt từ đã dùng trong vùng này, kí hiệu bằng Li x fi, ta được: Li x fi = 1087. - Cột (6): Ta có N = 57339, vậy tổng tần số ở vùng này đã phủ bao nhiêu phần trăm văn bản? 퐿푖 × 푓푖 1087 %= × 100 = 1,90% 푁 57339 Cột (7): Cho tới vùng này, tổng tần số của các từ của tất cả các vùng đã phủ bao nhiêu phần trăm văn bản: 1,43% + 1,90% = 3,33%. Điều này cho người viết biết rằng 3 từ hay dùng nhất trong toàn bộ sáng tác của Tố Hữu (đó là các từ ta, một, những) đã chiếm tới 3,33% văn bản. Các kết quả thống kê chi tiết được trình bày trong bảng 1.

Độ phân bố của từ thuộc vùng tần số cao trong thơ Tố Hữu Vùng tần số Số lượng Tỉ lệ phần trăm Tổng tần Tỉ lệ phần trăm fi từ khác số Li x fi 퐿푖 Tổng số từ Độ phủ văn bản Độ phủ văn nhau Li Số từ 퐿 (%) ∑ 퐿푖 (%) 퐿푖×푓푖 (%) bản tổng cộng 퐿 푁 ∑ 퐿푖×푓푖 푁 (%) (1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) 821 1 0,02% 0,02% 821 1,43% 1,43% 500587 3 2 0,03% 0,05% 1087 1,90% 3,33% 3 Vùng tần số này được dùng để minh họa cho phần xét độ phân bố từ vựng ở vùng tần số cao. 18 410457 5 0,08% 0,013% 1771 3,09% 6,42% 306392 10 0,16% 0,29% 3430 5,98% 12,40% 205296 22 0,36% 0,66% 5526 9,64% 38,98% 100199 68 1,11% 1,77% 9715 16,94% 38,98% 5099 125 2,05% 3,82% 8132 14,18% 53,16% 1149 662 10,85% 14,66% 14544 25,36% 78,53% (Xin xem Từ điển tần số thơ Tố Hữu - Phụ lục 10 để biết danh sách các từ thuộc 8 vùng tần số cao này) Như vậy số từ có tần số từ 11 đến 821 phủ 78,53% văn bản và tổng số từ khác nhau chiếm tỉ lệ 14,66%. số từ còn lại thuộc vùng tần số thấp. Luận văn tiếp tục xét từ thuộc vùng tần số thấp ở phần sau đây.

Độ phân bố của các từ thuộc vùng tần số thấp Thực hiện sự tính toán tương tự cho các từ có tần số thấp nhất, từ 10 trở xuống, luận văn có bảng 1. Độ phân bố của từ thuộc vùng tần số thấp trong thơ Tố Hữu Vùng tần số Số lượng Tỉ lệ phần trăm Tổng tần Tỉ lệ phần trăm fi từ khác số Li x fi 퐿푖 Tổng số từ Độ phủ văn bản Độ phủ văn nhau Li Số từ 퐿 (%) ∑ 퐿푖 (%) 퐿푖×푓푖 (%) bản tổng cộng 퐿 푁 ∑ 퐿푖×푓푖 (%) 푁 (1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) 1 2772 45,42% 45,42% 2772 4,83% 4,83% 2 923 15,12% 60,54% 1846 3,22% 8,05% 4 284 4,65% 73,41% 1136 1,98% 12,66% 5 184 3,01% 76,42% 920 1,60% 14,26% 6 171 2,80% 79,22% 1026 1,79% 16,05% 7 135 2,21% 81,44% 945 1,65% 17,70% 8 100 1,64% 83,07% 800 1,40% 19,09% 9 85 1,39% 84,47% 765 1,33% 20,43% 19 10 60 0,98% 85,45% 600 1,05% 21,47% (Xin xem Từ điển tần số thơ Tố Hữu - Phụ lục 10 để biết danh sách của các từ thuộc vùng tần số thấp này) Như vậy số từ có tần số từ 1 đến 10 phủ 21,47% văn bản và tổng số từ khác nhau thì chiếm tỉ lệ đến 85,45% văn bản. Tính đối nghịch giữa tỉ lệ phần trăm tổng số từ khác nhau với tỉ lệ phần trăm độ phủ văn bản tổng cộng của từ có tần số cao và từ có tần số thấp có thể nhìn rõ hơn ở bảng 1. Độ phân bố (độ phủ văn bản) từ có tần số cao và từ có tần số thấp trong thơ Tố Hữu Vùng tần số fi Tỉ lệ phần trăm tổng số từ khác Tỉ lệ phần trăm độ phủ văn nhau ∑ 퐿푖(%) ∑ 퐿 bản tổng cộng 퐿푖×푓푖 푁 (%) CAO (11821) 14,65% 78,53% THẤP (110) 85,45% 21,47% Như vậy, xét trong sự đối lập với từ thuộc vùng tần số cao, từ thuộc vùng tần số thấp chiếm 85,45%, tương đương với 5215 từ khác nhau, nhiều gấp 5,88 lần số từ thuộc vùng tần số cao.

Hay nói cách khác, số từ xuất hiện từ 11 lần trở lên chỉ chiếm gần một phần sáu tổng số từ khác nhau, tương đương 887 từ khác nhau. Đây chính là số liệu chứng minh cho độ phong phú từ vựng của thơ Tố Hữu mà luận văn sẽ xem xét cụ thể dưới đây. Nội dung ý nghĩa của một số từ có độ phân bố cao Kết quả thống kê độ phân bố của từ có tần số cao ở mục 1.1 đã giúp ta dễ nhận ra những từ có tần số cao đặc biệt. Chúng tôi thấy có 22 từ xuất hiện hơn 200 lần, 10 từ xuất hiện hơn 300 lần, 4 từ xuất hiện hơn 400 lần, 3 từ xuất hiện trên 500 lần và từ ta xuất hiện đến 821 lần, cụ thể như bảng 1.6: Bảng từ có tần số xuất hiện trên 200 lần (1) (2) (3) (4) (1) (2) (3) (4) ta 821 1 1,43% 20 một 587 2 1,02% em 296 18 0,52% những 500 3 0,87% ơi 294 19 0,51% như 457 4 0,80% của 288 20 0,50% không 455 5 0,79% trong 286 21 0,50% đi 449 6 0,78% ai 279 22 0,49% anh 410 7 0,72% tiếng 272 23 0,47% người 392 8 0,68% còn 271 24 0,47% lại 376 9 0,66% trên 270 25 0,47% đã 372 10 0,65% và 269 26 0,47% lên 357 11 0,62% về 264 27 0,46% con 344 12 0,60% mà 256 28 0,45% tôi 333 13 0,58% đời 253 29 0,44% là 326 14 0,57% vui 236 30 0,41% có 313 15 0,55% đến 232 31 0,40% lòng 311 16 0,54% nhớ 229 32 0,40% cho 306 17 0,53% đường* 226 33 0,39% vẫn 224 34 0,39% ngày 224 34 0,39% nghe* 222 35 0,39% năm 215 36 0,37% đâu 215 36 0,37% đây 205 37 0,36% Chú thích: (1) Từ, (2) Tần số, (3) Bậc, (4) Độ phủ văn bản Xét bảng thống kê trên đây, nếu trừ những hư từ và những từ tuy không thật là "hư" nhưng mang giá trị như là những yếu tố "đưa đẩy" thì còn lại là những thực từ, với hầu hết là từ đơn: ta, tôi, anh, em, người, ai, con, đi, nhớ, đời,.

Đặc biệt, từ ta xuất hiện đến 809 lần và từ tôi xuất hiện 333 lần. Ta đây là dân tộc, là nhân dân, là mỗi người Việt Nam, là bản thân nhà thơ và mang lại cho thơ ông một màu sắc tình cảm đặc biệt thấm thìa: Ta đi giữa ban ngày / Trên đường cái ung dung ta bước (Ta đi tới). Trần Đình sử cũng có nhận xét về cách dùng từ ta của nhà thơ Tố Hữu: Hầu hết thơ Tố Hữu đều bắt đầu từ một chữ "Tôi" ("ta", "chúng ta"). Đó là một thế giới, một tiếng nói trước thế giới.

Thiếu đại từ này, nhà thơ dường như chỉ trữ tình bằng mắt, bằng ý, bằng tâm, mà miệng thì câm lặng. Thiếu đại từ này thì nhà thơ hòa tan vào thế giới xung 21 quanh, làm lu mờ bản ngã. Cái tôi trong thơ Tố Hữu khơi một nguồn năng lượng mới trong thơ ca cách mạng của ta. Đó là yếu tố thứ nhất tạo nên tiếng nói quyền uy cách mạng của nhà thơ Tố Hữu [20, 238].

Cái "tôi" mà Tố Hữu nói lên trong mấy bài Giữa thành phố trụi, Lên Tây Bắc, Bắn,. không bao giờ là một cá nhân tự quay vào mình, tự đóng cửa tâm hồn để soi gương, mà trái lại đó là một tâm hồn đang muốn suy nghĩ, ca hát, căm giận cùng với những cảnh, những người của kháng chiến. Với từ anh, tác giả dùng để tự xưng với các em nhỏ, với người yêu. Tác giả cũng dùng từ này để gọi Bác Hồ là Anh hay gọi anh Lưu, anh Diểu, anh Phạm Hồng Thái, anh Vãn Thiên Tường, anh Nguyễn Văn Trỗi, anh No- man,.

Đặc biệt tác giả đã dùng một số lượng lớn từ anh để gọi người thợ, người dân quê, người Thượng, người bạn tù, đồng bào, anh nông dân, anh vệ quốc quân, anh chiến lũy, anh bộ đội, anh pháo binh, anh xung kích, anh dân công, anh công nhân, anh giải phóng quân, anh xã đội, anh thương binh, anh họa sĩ. Tố Hữu còn gọi nước Nga và thành Rôm là anh và gọi bạn bè quốc tế cũng là anh. Một bộ phận hợp thành trong cảm hứng chủ đạo của cái làm nên bức tranh từ vựng muôn màu của nhà thơ Tố Hữu là sự có mặt của ba từ vựng có tần số cao đặc biệt: ta, tôi và anh. Nhà thơ không chỉ trữ tình bằng ý, bằng tâm hồn mà còn trữ tình bằng chính lời xưng gọi của mình.

Những lời xưng gọi ấy chính là dân tộc, là nhân dân, là mỗi người Việt và là bản thân Tố Hữu. Ông không tự quay vào mình, không đóng tâm hồn mình nhưng không phải để hòa tan vào xung quanh, để làm lu mờ bản ngã, như cái tôi đã hòa vào cái ta của dân tộc, làm nên tiếng nói quyền uy cách mạng của ông.