Nghiên Cứu Tri Thức Bản Địa Và Ứng Dụng Cây Thuốc Ở Xã Quân Chu, Huyện Đại Từ, Tỉnh Thái Nguyên

Nghiên cứu tri thức bản địa và sử dụng cây thuốc tại xã Quân Chu, Đại Từ, Thái Nguyên, khám phá giá trị y học truyền thống và bảo tồn văn hóa địa phương.

• Tác giả: Lương Tuấn Tài
• Người hướng dẫn: TS. Đàm Văn Vinh
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Sinh Thái & Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học
• Đề tài: Nghiên cứu tri thức bản địa và sử dụng cây thuốc tại xã Quân Chu, Đại Từ, Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu yêu cầu của đề tài
• 1.2. Ý nghĩa của đề tài
• 1.2.1. Ý nghĩa về mặt khoa học
• 1.2.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN VỀ TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu
• 2.2. Tình hình nghiên cứu trong nước và thế giới
• 2.2.1. Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc trên thế giới
• 2.2.1.1. Ở Châu Á
• 2.2.1.2. Ở Châu Âu
• 2.2.1.3. Ở Châu Mĩ
• 2.2.1.4. Ở Châu Phi
• 2.2.1.5. Ở Châu Úc
• 2.2.2. Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc ở trong nước
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp kế thừa
• 3.3.2. Phương pháp điều tra cộng đồng
• 3.3.3. Phương pháp thu thập mẫu
• 3.3.4. Phương pháp đánh giá tính đa dạng nguồn tài nguyên cây thuốc
• 3.3.5. Phương pháp đánh giá mức độ nguy cấp
• 3.3.6. Phương pháp nghiên cứu hoạt tính kháng khuẩn
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đa dạng nguồn tài nguyên cây thuốc được sử dụng trong cộng đồng các dân tộc thiểu số ở xã Quân Chu, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.2. Đa dạng bậc trong bậc taxon
• 4.3. Đa dạng về dạng cây của nguồn tài nguyên cây thuốc
• 4.4. Đa dạng về môi trường sống của nguồn tài nguyên cây thuốc
• 4.5. Những cây thuốc thuộc diện cần bảo tồn ở Việt Nam đã ghi nhận được tại xã Quân Chu, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.6. Vốn tri thức bản địa trong việc sử dụng cây thuốc của cộng đồng dân tộc thiểu số ở xã Quân Chu, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
• 4.7. Kinh nghiệm sử dụng bộ phận làm thuốc của cộng đồng dân tộc thiểu số ở xã Quân Chu
• 4.8. Kinh nghiệm về nhóm bệnh chữa trị của cộng đồng dân tộc thiểu số ở xã Quân Chu
• 4.9. Sự giao thoa giữa các dân tộc về vốn tri thức bản địa trong việc sử dụng cây thuốc ở xã Quân Chu
• 4.10. Vấn đề truyền thụ kiến thức về cây thuốc trong cộng đồng các dân tộc ở xã Quân Chu
• 4.11. Đánh giá hoạt tính kháng khuẩn của một số loài cây thuốc được sử dụng trong cộng đồng các dân tộc thiểu số ở khu vực nghiên cứu
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tri thức bản địa và sử dụng cây thuốc

Nghiên cứu tập trung vào tri thức bản địa và việc sử dụng cây thuốc tại xã Quân Chu, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên. Tri thức bản địa được xem là nền tảng quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển các bài thuốc truyền thống. Cộng đồng dân tộc thiểu số tại đây đã tích lũy kinh nghiệm sử dụng cây thuốc qua nhiều thế hệ, tạo nên sự đa dạng trong y học cổ truyền. Nghiên cứu này nhấn mạnh giá trị của văn hóa bản địa và kiến thức địa phương trong việc chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

1.1. Đa dạng cây thuốc

Khu vực xã Quân Chu có sự đa dạng về cây thuốc, với nhiều loài được sử dụng trong điều trị bệnh. Nghiên cứu ghi nhận sự phân bố của các loài cây thuốc trong các họ thực vật khác nhau, đặc biệt là các họ giàu loài như Asteraceae và Fabaceae. Cây thuốc được sử dụng để điều trị các bệnh về xương khớp, gan, thận, và dạ dày. Điều này phản ánh sự phong phú của kiến thức địa phương trong việc ứng dụng thảo dược.

1.2. Bảo tồn tri thức bản địa

Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn tri thức bản địa trong bối cảnh hiện đại. Các bài thuốc truyền thống đang dần bị mai một do sự thay đổi trong lối sống và môi trường. Việc ghi chép và phân tích các bài thuốc từ cộng đồng dân tộc thiểu số tại xã Quân Chu là cần thiết để duy trì văn hóa bản địa và y học cổ truyền.

II. Nghiên cứu dân tộc học và y học cổ truyền

Nghiên cứu áp dụng phương pháp nghiên cứu dân tộc học để khám phá cách thức sử dụng cây thuốc trong cộng đồng dân tộc thiểu số. Phương pháp này giúp hiểu rõ hơn về văn hóa bản địa và kiến thức địa phương trong việc chữa bệnh. Nghiên cứu cũng đánh giá hoạt tính kháng khuẩn của một số loài cây thuốc, góp phần chứng minh giá trị khoa học của y học cổ truyền.

2.1. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra cộng đồng và thu thập mẫu để phân tích cây thuốc. Các dữ liệu được thu thập từ các thầy lang và bà mế tại xã Quân Chu, phản ánh tri thức bản địa trong việc sử dụng thảo dược. Phương pháp đánh giá tính đa dạng và hoạt tính kháng khuẩn cũng được áp dụng để xác định giá trị của các loài cây thuốc.

2.2. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự đa dạng về cây thuốc và kiến thức địa phương trong việc chữa bệnh. Các loài cây thuốc như Xạ đen và Khoan cân đằng được chứng minh có hoạt tính kháng khuẩn cao. Điều này khẳng định giá trị của y học cổ truyền và tri thức bản địa trong việc chăm sóc sức khỏe.

III. Giá trị thực tiễn và ứng dụng

Nghiên cứu không chỉ có giá trị khoa học mà còn mang lại lợi ích thực tiễn. Kết quả nghiên cứu là cơ sở để đề xuất các biện pháp bảo tồn cây thuốc và tri thức bản địa tại xã Quân Chu. Đồng thời, nghiên cứu góp phần phát triển y học cổ truyền và nâng cao nhận thức về giá trị của văn hóa bản địa trong cộng đồng.

3.1. Bảo tồn nguồn gen cây thuốc

Nghiên cứu đề xuất các biện pháp bảo tồn nguồn gen cây thuốc tại xã Quân Chu. Việc bảo tồn không chỉ giúp duy trì đa dạng sinh học mà còn bảo vệ tri thức bản địa và y học cổ truyền. Các loài cây thuốc quý hiếm cần được bảo vệ để tránh nguy cơ tuyệt chủng.

3.2. Phát triển y học cổ truyền

Nghiên cứu khẳng định giá trị của y học cổ truyền trong việc chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Các bài thuốc từ cây thuốc có tiềm năng lớn trong việc điều trị bệnh, đặc biệt là các bệnh mãn tính. Việc kết hợp kiến thức địa phương với khoa học hiện đại sẽ mở ra hướng phát triển mới cho y học cổ truyền.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Việt Nam sở hữu ba phần tư diện tích là đồi núi, là nơi cư trú của 54 dân tộc với khoảng 24 triệu người thuộc các cộng đồng dân tộc thiểu số. Sự khác biệt về điều kiện tự nhiên, thổ nhưỡng, khí hậu kết hợp cùng tập quán văn hóa đã hình thành nên vốn tri thức dân gian phong phú về việc sử dụng các loài thực vật làm thuốc phòng và trị bệnh. Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 80% dân số toàn cầu vẫn dựa vào các nguồn dược liệu tự nhiên trong chăm sóc sức khỏe ban đầu. Tuy nhiên, trước áp lực thu hẹp diện tích rừng tự nhiên, hoạt động khai thác thương mại thiếu kiểm soát và sự mai một của các tri thức truyền miệng qua các thế hệ, nguồn tài nguyên cây thuốc cùng kinh nghiệm bản địa đang đứng trước nguy cơ suy thoái nghiêm trọng. Mặt khác, phần lớn bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng đầy đủ bằng thực nghiệm khoa học về hoạt tính sinh học.

Xã Quân Chu, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên nằm dưới chân dãy núi Tam Đảo, có tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 65% dân số (chủ yếu là dân tộc Dao, Sán Dìu, Tày, Nùng). Đây là khu vực có tính đa dạng sinh học cao cùng truyền thống sử dụng cây thuốc lâu đời. Khóa luận tốt nghiệp "Nghiên cứu tri thức bản địa sử dụng cây thuốc tại xã Quân Chu, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên" do sinh viên Lương Tuấn Tài thực hiện nhằm giải quyết các nhiệm vụ khoa học sau:

1. Đánh giá tính đa dạng nguồn tài nguyên cây thuốc và kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của cộng đồng dân tộc Dao và Sán Dìu tại xã Quân Chu, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên.
2. Xác định các loài cây thuốc thuộc diện quý hiếm, cần được bảo tồn ở Việt Nam hiện diện tại khu vực nghiên cứu.
3. Đánh giá hoạt tính kháng khuẩn của một số loài cây thuốc có giá trị cao được cộng đồng dân tộc bản địa sử dụng trong phòng và trị bệnh.

• Đối tượng nghiên cứu: Các loài thực vật làm thuốc và kinh nghiệm, tri thức bản địa sử dụng cây thuốc của cộng đồng dân tộc Dao và Sán Dìu tại xã Quân Chu.
• Phạm vi không gian: Điều tra thực địa tại xã Quân Chu, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên; thực nghiệm kiểm tra hoạt tính sinh học tại phòng thí nghiệm Khoa Công nghệ sinh học – Trường Đại học Khoa học (Đại học Thái Nguyên).
• Phạm vi thời gian: Từ tháng 01/2020 đến tháng 05/2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng dựa trên cơ sở lý thuyết của thực vật học dân tộc (ethnobotany), phân loại học thực vật và bảo tồn đa dạng sinh học. Quá trình tra cứu, giám định danh tính phân loại học và thẩm định mức độ nguy cấp của các loài cây thuốc dựa trên các tài liệu chuẩn mực: Cây cỏ Việt Nam (Phạm Hoàng Hộ, 1999), Từ điển Cây thuốc Việt Nam (Võ Văn Chi, 2012), Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (Đỗ Tất Lợi, 2005), Danh lục các loài thực vật Việt Nam (2006), Sách đỏ Việt Nam – Phần Thực vật (Bộ Khoa học và Công nghệ, 2007), Cẩm nang cây thuốc cần được bảo vệ ở Việt Nam (Nguyễn Tập, 2007) và Nghị định số 06/2019/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm.

Tác giả đã triển khai kết hợp các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành:

• Phương pháp kế thừa: Thu thập, phân tích các tài liệu thứ cấp về điều kiện tự nhiên, kinh tế – xã hội của xã Quân Chu và các công trình nghiên cứu về thực vật dược liệu có liên quan.
• Phương pháp điều tra cộng đồng: Sử dụng mẫu phiếu điều tra cây thuốc và bài thuốc dân gian của Viện Dược liệu (1993). Tiến hành phỏng vấn sâu trực tiếp các thầy lang, bà mế và người dân có kinh nghiệm thuộc hai dân tộc Dao và Sán Dìu để ghi nhận tên địa phương, dạng sống, sinh cảnh, bộ phận sử dụng, cách chế biến và công dụng chữa trị. Quy trình định danh kết hợp giữa xác định sơ bộ tại thực địa và giám định mẫu vật chuẩn cùng chuyên gia thực vật học.
• Phương pháp thu thập và xử lý mẫu tiêu bản: Thực hiện theo quy chuẩn của Nguyễn Nghĩa Thìn (1997, 2007). Mỗi loài thu từ 3–10 mẫu kèm ghi chép etyket, xử lý ép thẳng trong giấy báo (khổ 28 x 42 cm), bảo quản bằng cồn trong túi nilon trước khi làm tiêu bản khô.
• Phương pháp đánh giá đa dạng tài nguyên: Phân tích theo khung chỉ tiêu của Nguyễn Nghĩa Thìn (1997), bao gồm: đa dạng bậc taxon (ngành, lớp, họ, chi, loài), đa dạng dạng sống (cây bụi, thân thảo, gỗ nhỏ, dây leo, gỗ trung bình), đa dạng nơi sống (vườn làng bản, rừng, đồi cây bụi, ven suối), bộ phận sử dụng và nhóm bệnh điều trị.
• Phương pháp đánh giá mức độ nguy cấp: Phân hạng theo Sách đỏ Việt Nam 2007, Danh lục đỏ cây thuốc Việt Nam 2006 và Nghị định 06/2019/NĐ-CP.
• Phương pháp thực nghiệm kháng khuẩn in vitro:
  • Tạo cao chiết: Mẫu thực vật (Xạ đen, Khoan cân đằng) được sấy khô ở 90°C đến khối lượng không đổi, nghiền thành bột mịn. Chiết xuất bằng phương pháp ngâm nóng với dung môi methanol theo tỷ lệ 20 g/100 ml, lắc 200 vòng/phút ở các mốc thời gian 24h, 48h, 72h. Dịch lọc được cô đặc bằng máy cô quay chân không và bảo quản ở 4°C.
  • Thử nghiệm vi sinh: Sử dụng phương pháp khuếch tán giếng thạch (đường kính giếng 6 mm) trên môi trường LB (thành phần: Peptone 10 g/l, Cao nấm men 5 g/l, NaCl 10 g/l, pH 7,0). Thử nghiệm trên 4 chủng vi khuẩn kiểm định ở mật độ $10^6$ tế bào/ml gồm vi khuẩn Gram dương (Bacillus subtilis, Staphylococcus aureus) và vi khuẩn Gram âm (Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa). Cao chiết pha ở hai nồng độ 10 g/100 ml và 5 g/100 ml (tra 100 μl/giếng), đối chứng dương là kháng sinh Kanamycin và Amikacin (5 mg/ml). Hoạt tính được xác định qua đường kính vòng kháng khuẩn $BK = D - d$ (mm).

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của việc bảo tồn nguồn tài nguyên cây thuốc và tri thức y học dân gian tại Việt Nam trước thực trạng suy giảm diện tích rừng và nguy cơ mai một kinh nghiệm gia truyền. Xác lập hệ thống 3 mục tiêu nghiên cứu cụ thể, chỉ rõ ý nghĩa khoa học trong việc xác lập cơ sở dữ liệu thực vật dân tộc học và ý nghĩa thực tiễn trong việc cung cấp căn cứ bảo tồn nguồn gen dược liệu tại huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên.

Phần 2: Tổng quan về tài liệu

Hệ thống hóa toàn diện lịch sử nghiên cứu, sử dụng cây thuốc trên thế giới (Châu Á, Châu Âu, Châu Mỹ, Châu Phi, Châu Úc) và Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử (thời Hùng Vương, thời Lý - Trần với danh y Tuệ Tĩnh, thời Hậu Lê với Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, thời Nguyễn đến các công trình hiện đại của Đỗ Tất Lợi, Võ Văn Chi). Tổng quan điều kiện tự nhiên và kinh tế – xã hội của xã Quân Chu: diện tích đất tự nhiên 4.041,97 ha (đất lâm nghiệp chiếm 2.818,14 ha, tương đương 69,73%), địa hình chuyển tiếp từ chân núi Tam Đảo (độ cao trung bình 80 m), mạng lưới thủy văn gồm suối Đá Đen và suối Chiểm; dân số 4.596 nhân khẩu thuộc 6 dân tộc, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 65% với thế mạnh kinh tế nông lâm nghiệp.

Phần 3: Đối tượng, phạm vi, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Quy định chi tiết đối tượng khảo sát là nguồn cây thuốc và tri thức bản địa của hai cộng đồng dân tộc Dao và Sán Dìu. Chuẩn hóa quy trình 2 bước định danh loài, 3 bước thu hái và chế tác tiêu bản thực vật, 6 tiêu chí phân tích cấu trúc đa dạng sinh học và quy trình 4 bước thực nghiệm chiết xuất, thử nghiệm hoạt tính kháng khuẩn bằng phương pháp khuếch tán giếng thạch trong phòng thí nghiệm.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương này tập trung trình bày các phát hiện định lượng và thực nghiệm của đề tài qua các nội dung:

• Cấu trúc phân loại học: Ghi nhận 113 loài cây thuốc thuộc 106 chi và 65 họ của 2 ngành thực vật bậc cao có mạch. Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế tuyệt đối với 112 loài (99,12%), 105 chi (99,06%) và 64 họ (98,46%); ngành Thông (Pinophyta) chỉ có 1 loài (0,88%), 1 chi (0,94%) và 1 họ (1,54%). Trong ngành Ngọc lan, lớp Ngọc lan (Magnoliopsida) chiếm 92 loài (82,14%), lớp Hành (Liliopsida) chiếm 20 loài (17,86%). Tỷ lệ giữa lớp Ngọc lan và lớp Hành về họ, chi, loài lần lượt là 3,27; 4,25 và 4,60.
• Phân bố họ và các họ đa dạng nhất: Có 42 họ chỉ có 1 loài (chiếm 64,62% tổng số họ); 14 họ có 2 loài (21,54%); 3 họ có 3 loài (4,62%); duy nhất họ Bồ công anh (Asteraceae) có 9 loài (chiếm 7,96% tổng số loài). 6 họ giàu loài nhất tại khu vực nghiên cứu gồm: Asteraceae (9 loài), Euphorbiaceae (6 loài), Verbenaceae (5 loài), Moraceae (5 loài), Rubiaceae (5 loài) và Acanthaceae (4 loài), chiếm tổng cộng 34 loài (30,09%) và 29 chi (27,36%).
• Dạng sống và sinh cảnh phân bố: Tỷ lệ dạng sống gồm cây bụi 44 loài (38,94%), thân thảo 36 loài (31,86%), gỗ nhỏ 20 loài (17,70%), dây leo 9 loài (7,96%) và gỗ trung bình 4 loài (4,54% / 3,54%). Về sinh cảnh, số lượng loài phân bố tại làng bản, vườn chiếm cao nhất với 88 loài (77,88%); tiếp đến là sinh cảnh rừng với 50 loài (44,25%); đồi cây bụi, trảng cỏ có 26 loài (23,01%); ven sông suối có 2 loài (1,77%).
• Cây thuốc diện bảo tồn: Phát hiện 4 loài dược liệu quý hiếm có nguy cơ bị đe dọa tại Việt Nam gồm: Lá khôi (Ardisia silvestris), Kim giao (Nageia fleuryi), Hoàng liên gai (Berberis julianae) và Hoàng đằng (Fibraurea tinctoria).
• Vốn tri thức bản địa: Ghi nhận 11 bộ phận thực vật được sử dụng làm thuốc. Đồng bào dân tộc Dao sử dụng 88 loài, tập trung vào bộ phận cả cây (42,05%) và lá (38,64%). Đồng bào dân tộc Sán Dìu sử dụng 42 loài, tập trung vào lá (50,00%), cả cây (23,81%) và thân (23,81%). Khóa luận cũng phân tích các bài thuốc điều trị bệnh về xương khớp, tiêu hóa, gan mật và mô hình truyền thụ kinh nghiệm gia truyền.
• Đánh giá hoạt tính kháng khuẩn: Cao chiết methanol từ cây Xạ đen và cây Khoan cân đằng thể hiện khả năng ức chế sinh trưởng rõ rệt đối với các chủng vi khuẩn Gram dương và Gram âm thử nghiệm, tạo cơ sở thực nghiệm khẳng định kinh nghiệm sử dụng dược liệu của người dân.

Phần 5: Kết luận, tồn tại và kiến nghị

Tổng kết các chỉ số về đa dạng thực vật học, danh lục loài quý hiếm và kết quả kiểm định kháng khuẩn; chỉ ra những hạn chế về mặt thời gian khảo sát và đề xuất các giải pháp bảo vệ, nhân giống bền vững các loài cây thuốc tại xã Quân Chu.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã định lượng hóa toàn diện cơ cấu phân loại học của nguồn tài nguyên cây thuốc tại địa bàn nghiên cứu qua các bảng tổng hợp số liệu sau:

Bậc phân loại	Ngành Thông (Pinophyta)	Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta)	Tổng số
Số họ (Tỷ lệ %)	1 (1,54%)	64 (98,46%)	65 (100%)
Số chi (Tỷ lệ %)	1 (0,94%)	105 (99,06%)	106 (100%)
Số loài (Tỷ lệ %)	1 (0,88%)	112 (99,12%)	113 (100%)

Trong ngành Ngọc lan, cơ cấu giữa hai lớp thực vật có sự chênh lệch rõ rệt:

Bậc phân loại	Lớp Ngọc lan (Magnoliopsida)	Lớp Hành (Liliopsida)	Tỷ lệ Ngọc lan / Hành
Số họ (Tỷ lệ %)	49 (76,56%)	15 (23,44%)	3,27
Số chi (Tỷ lệ %)	85 (80,95%)	20 (19,05%)	4,25
Số loài (Tỷ lệ %)	92 (82,14%)	20 (17,86%)	4,60

Đề tài đã xác lập danh lục 4 loài cây thuốc quý hiếm có tên trong các văn bản bảo tồn quốc gia:

TT	Tên phổ thông	Tên khoa học	Họ thực vật	SĐVN 2007	NĐ 06/2019/NĐ-CP	DLĐCT 2006	Công dụng ghi nhận tại địa phương
1	Hoàng đằng	Fibraurea tinctoria Lour.	Tiết dê (Menispermaceae)	-	Nhóm IIA	-	Đau nhức xương khớp
2	Lá khôi	Ardisia silvestris Pitard	Đơn nem (Myrsinaceae)	VU	-	VU	Đau dạ dày, viêm loét dạ dày
3	Kim giao	Nageia fleuryi (Hickel) de Laub.	Thông tre (Podocarpaceae)	VU	-	VU	Giải độc gan
4	Hoàng liên gai	Berberis julianae Schneid.	Hoàng liên gai (Berberidaceae)	EN	Nhóm IA	EN	Viêm họng, viêm xương khớp

Đóng góp của khóa luận thể hiện ở ba khía cạnh:

1. Đóng góp dữ liệu học thuật: Cung cấp danh lục chi tiết về 113 loài cây thuốc thuộc 106 chi, 65 họ cùng kinh nghiệm sử dụng của 2 cộng đồng dân tộc Dao và Sán Dìu tại vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo thuộc địa phận Thái Nguyên.
2. Đóng góp về bảo tồn: Phát hiện và lập hồ sơ hiện trạng của 4 loài thực vật dược liệu có nguy cơ tuyệt chủng (Berberis julianae, Fibraurea tinctoria, Ardisia silvestris, Nageia fleuryi), làm căn cứ xây dựng kế hoạch bảo tồn nguồn gen tại chỗ (in-situ) và nhân giống chuyển chỗ (ex-situ).
3. Đóng góp thực nghiệm sinh học: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm về hoạt tính kháng khuẩn của cao chiết methanol từ cây Xạ đen (Ehretia asperula) và cây Khoan cân đằng, góp phần khoa học hóa các bài thuốc gia truyền.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Thời gian thực địa ngắn (5 tháng, từ tháng 1 đến tháng 5/2020) nên chưa bao quát hết biến động sinh trưởng theo mùa của các loài thảo mộc. Nghiên cứu mới chỉ tập trung khảo sát tri thức của 2 dân tộc (Dao và Sán Dìu) trong tổng số 6 dân tộc cùng sinh sống tại xã Quân Chu. Số lượng mẫu thử nghiệm hoạt tính kháng khuẩn còn hạn chế (mới thực hiện trên 2 loài là Xạ đen và Khoan cân đằng).
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng điều tra tri thức bản địa ở các cộng đồng dân tộc còn lại (Tày, Nùng, Hoa) trên địa bàn.
  • Mở rộng phạm vi thử nghiệm hoạt tính sinh học trên nhiều phân đoạn chiết khác nhau và đánh giá thêm các hoạt tính dược lý chuyên sâu (chống viêm, chống oxy hóa, độc tính tế bào).
  • Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống và xây dựng mô hình bảo tồn, gây trồng phát triển nguồn gen cho 4 loài cây thuốc quý hiếm ghi nhận tại địa phương.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo chuyên ngành hữu ích cho:

• Sinh viên và học viên cao học: Thuộc các chuyên ngành Sinh thái học, Lâm nghiệp, Bảo tồn đa dạng sinh học, Thực vật học dân tộc và Dược liệu học; đặc biệt có giá trị trong việc tham khảo phương pháp điều tra thực vật dân tộc học kết hợp thực nghiệm sinh học in vitro.
• Cán bộ quản lý và nghiên cứu bảo tồn: Cán bộ kiểm lâm, ban quản lý rừng đặc dụng vùng Tam Đảo và các tổ chức phát triển nông thôn trong việc hoạch định chính sách bảo vệ nguồn gen cây thuốc và phát triển kinh tế dược liệu dưới tán rừng.
• Nội dung tham khảo nổi bật: Phương pháp phỏng vấn cộng đồng bằng phiếu điều tra chuẩn của Viện Dược liệu; bảng tra cứu tên khoa học, tên dân tộc, bộ phận dùng và bài thuốc dân gian; quy trình chiết xuất và kiểm tra hoạt tính kháng khuẩn bằng phương pháp khuếch tán giếng thạch.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận ghi nhận được bao nhiêu loài cây thuốc và phân bố taxon như thế nào?
Nghiên cứu đã ghi nhận được 113 loài cây thuốc thuộc 106 chi, 65 họ của 2 ngành thực vật bậc cao có mạch. Trong đó, ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế với 112 loài (99,12%), 105 chi và 64 họ. Ngành Thông (Pinophyta) chỉ có 1 loài (0,88%), 1 chi và 1 họ.

2. Những họ thực vật nào có số lượng loài làm thuốc nhiều nhất tại xã Quân Chu?
6 họ đa dạng nhất gồm: Asteraceae (9 loài, chiếm 7,96%), Euphorbiaceae (6 loài, 5,31%), Verbenaceae (5 loài, 4,42%), Moraceae (5 loài, 4,42%), Rubiaceae (5 loài, 4,42%) và Acanthaceae (4 loài, 3,54%). Tổng cộng 6 họ này có 34 loài, chiếm 30,09% tổng số loài cây thuốc thu thập được.

3. Địa bàn nghiên cứu có những loài cây thuốc nào thuộc diện quý hiếm cần bảo tồn?
Có 4 loài nằm trong danh mục bảo tồn quốc gia: Hoàng liên gai (Berberis julianae Schneid. – cấp EN theo Sách đỏ Việt Nam 2007 và Nhóm IA Nghị định 06/2019/NĐ-CP), Hoàng đằng (Fibraurea tinctoria Lour. – Nhóm IIA Nghị định 06/2019/NĐ-CP), Lá khôi (Ardisia silvestris Pitard – cấp VU) và Kim giao (Nageia fleuryi (Hickel) de Laub. – cấp VU).

4. Tập quán sử dụng bộ phận làm thuốc giữa dân tộc Dao và Sán Dìu có điểm gì khác biệt?
Đồng bào dân tộc Dao sử dụng nhiều nhất là bộ phận cả cây (42,05% số loài của dân tộc Dao) và lá (38,64%). Trong khi đó, đồng bào dân tộc Sán Dìu sử dụng chủ yếu là bộ phận lá (50,00% số loài của dân tộc Sán Dìu), tiếp theo là cả cây (23,81%) và thân cây (23,81%).

5. Thử nghiệm hoạt tính kháng khuẩn trong khóa luận được thực hiện trên các đối tượng nào và theo phương pháp gì?
Khóa luận sử dụng cao chiết methanol của cây Xạ đen và cây Khoan cân đằng (chiết ở tỷ lệ 20 g bột khô/100 ml dung môi, lắc 200 vòng/phút), thử nghiệm bằng phương pháp khuếch tán giếng thạch (đường kính lỗ 6 mm) trên môi trường LB đối với 4 chủng vi khuẩn gồm Bacillus subtilis, Staphylococcus aureus, Escherichia coli và Pseudomonas aeruginosa, có đối chứng dương là Kanamycin và Amikacin (5 mg/ml).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Lương Tuấn Tài đã hệ thống hóa toàn diện thành phần loài và tri thức bản địa sử dụng 113 loài cây thuốc thuộc 106 chi, 65 họ của hai cộng đồng dân tộc Dao và Sán Dìu tại xã Quân Chu, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên. Công trình đã xác định được 4 loài thực vật dược liệu quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng thuộc diện ưu tiên bảo vệ theo Sách đỏ Việt Nam và Nghị định 06/2019/NĐ-CP. Đồng thời, nghiên cứu đã bước đầu kiểm chứng thực nghiệm thành công hoạt tính kháng khuẩn của cao chiết từ cây Xạ đen và Khoan cân đằng, cung cấp nguồn tư liệu khoa học chuẩn xác phục vụ công tác bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững tài nguyên dược liệu địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Việt Nam là một quốc gia có 3/4 diện tích đồi núi, là nơi có nguồn tài nguyên cây thuốc đa dạng và là nơi cư trú của 54 dân tộc mà phần lớn là dân tộc thiểu số với khoảng 24 triệu người, chiếm hơn 1/3 dân số quốc gia (Trần Thúy và cs. Chính sự đa dạng về dân tộc người cùng với sự khác biệt về điều kiện, thổ nhưỡng, khí hậu, phong tục tập quán, văn hóa từng cộng đồng dân tộc thiểu số đã tạo nên sự đa dạng và phong phú trong vốn tri thức dân gian về kinh nghiệm sử dụng cây cỏ xung quanh mình làm cây thuốc chữa bệnh. Cây thuốc dân gian từ lâu đã được nhiều người quan tâm đến, đây là nguồn tài nguyên thực vật có giá trị thiết thực cho các cộng đồng địa phương trong việc phòng chữa bệnh, ngoài ra nó còn có giá trị trong việc bảo tồn nguồn gen,cung cấp cho lĩnh vực dược học. Việt Nam được đánh giá là nước có nguồn tài nguyên sinh vật đa dạng và phong phú, trong đó có tài nguyên cây thuốc, đặc biệt là khu vực Trường Sơn.

Thêm vào đó với những kinh nghiệm đã được tích lũy qua 4000 năm lịch sử, đã sử dụng nguồn tài nguyên phục vụ cho nhu cầu cuộc sống từ ăn, mặc, ở, chăm sóc sức khỏe, chữa bệnh… của cộng đồng 54 dân tộc anh em. Đó là một ưu thế lớn trong việc sử dụng nguồn tài nguyên thực vật trong đó có nguồn tài nguyên cây thuốc góp phần nâng cao đời sống và sức khỏe của mọi người đặc biệt là các đồng bào Dân tộc thiểu số ở các vùng sâu, vùng xa nơi cuộc sống của họ gặp nhiều khó khăn phụ thuộc rất nhiều vào tài nguyên thiên nhiên trong đó có rừng. Bằng những kinh nghiệm dân gian của những người làm thuốc trong mỗi dân tộc, những tri thức về cây thuốc được truyền miệng và lưu truyền cho m 2 con cháu đời sau, từ thế hệ này qua thế hệ khác. Trải qua thời gian, các bài thuốc có tính độc đáo và trở nên thông dụng trong việc chăm sóc sức khỏe người dân của cộng đồng mình và những dân tộc xung quanh.

Vì vậy, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu và bảo tồn cây thuốc cũng như bảo tồn tri thức y học dân gian được tiến hành và mang lại giá trị khoa học và thực tiễn. Thái Nguyên là một vùng đất giàu tài nguyên, khí hậu nhiệt đới ẩm, có thảm thực vật rất đa dạng, phong phú và là nơi có nhiều đồng bào dân tộc sinh sống như: Tày, Nùng, Sán Chí, Sán Dìu, Dao,… Từ rất lâu đời, đồng bào các dân tộc thiểu số ở tỉnh Thái Nguyên đã có truyền thống chữa bệnh bằng cây thuốc, mỗi dân tộc lại mang bản sắc và những kinh nghiệm chữa bệnh bằng thực vật riêng, đặc trưng cho dân tộc mình. Trong số đó có đồng bào các dân tộc thiểu số tại xã Quân Chu- Huyện Đại Từ cũng có nhiều kinh nghiệm độc đáo về việc chữa bệnh bằng cây thuốc. Tuy nhiên, hiện nay diện tích rừng ngày càng bị thu hẹp, tình trạng khai thác, mua bán diễn ra một cách phức tạp, dẫn đến nguồn tài nguyên cây thuốc ngày càng bị suy giảm.

Mặt khác những bài thuốc được đồng bào được đồng bào các dân tộc thiểu số sử dụng từ lâu đời trong việc phòng và trị một số bệnh nhưng hoạt tính sinh học và cơ sở khoa học của các bài thuốc chưa được nghiên cứu, chứng minh bằng con đường khoa học.