Chương 1. Tổng quan về Ca Huế (27 trang) Chương 2. Ca Huế tại thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2001 đến nay (26 trang) Chương 3. Một số vấn đề thích ứng và giải pháp phát triển Ca Huế tại thành phố Hồ Chí Minh (24 trang) Kết luận (3 trang).
Phụ lục Phụ lục 1: Hình ảnh Ca Huế tại Huế và tại thành phố Hồ Chí Minh Phụ lục 2: Bảng hỏi về hoạt động Ca Huế tại thành phố Hồ Chí Minh và Bảng tóm tắt kết quả trên mạng xã hội (chương trình Goole Chorm) 8 Phụ lục 3: Những bài Ca Huế xưa và một số bài Ca Huế do nghệ sỹ TP.HCM viết lời Phụ lục 4: Biên bản phỏng vấn các nghệ sỹ và một số nhà chuyên môn về Ca Huế 9 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ CA HUẾ 1.1 Những quan điểm, quan niệm về Ca Huế Đã có nhiều quan điểm, quan niệm của một số nhà nghiên cứu về Ca Huế: Theo Ưng Bình Thúc Giạ Thị: “Ca mà gọi là Ca Huế vì thanh âm ngƣời Huế hiệp với điệu ca này” [41, trang 3]. Giáo sư Trần Văn Khê xếp Ca Huế vào loại quan nhạc để phân biệt với nhạc bình dân. Ông cho rằng: “Chỉ biết rằng lối “ca Huế” có thể sắp vào loại “phòng nhạc” (musique de chambre), một loại nhạc do một số ít nhạc công biểu diễn cho một số thính giả…Ca Huế, hay đàn Huế không phải là nhạc bình dân…Ca Huế là một loại “quan nhạc” [13, số 101, trang 67]. Lê Văn Hảo trong tác phẩm Huế giữa chúng ta nhận xét: “Ca nhạc Huế vừa là thanh nhạc vừa là khí nhạc kết hợp với nhau trong một hệ thống những bài bản cấu trúc chặt chẽ, nghiêm ngặt.
Ca nhạc Huế trong một quá trình phát triển lâu dài đã trở thành một loại nhạc cổ điển, mỗi bài bản của nó thƣờng chia thành nhiều đoạn (hay sáp) đoạn dƣới lặp lại đoạn trên với ít nhiều biến thể chẳng khác gì các hình thức đoạn đổi, đoạn điệp, chủ đề và biến tấu ở trong nhạc cổ điển phƣơng Tây” [9, trang 134]. Bài viết Nhạc Huế của Giáo sư Tô Vũ nhận xét "…có thể nói: Ca Huế là một thể loại nhạc hát mang nhiều yếu tố chuyên nghiệp về cấu trúc và phong cách biễu diễn, nhƣng về nội dung âm nhạc của nó thì bộ phận đặc sắc nhất lại chịu ảnh hƣởng rõ rệt của Hò, Lý dân gian. Sau đây là một số định nghĩa về Ca Huế: 10 - Từ điển điện tử Bách khoa toàn thư mở Wikipedia định nghĩa Ca Huế như sau: “Ca Huế là một thể loại âm nhạc cổ truyền của xứ Huế, Việt Nam, bao gồm ca và đàn, ở nhiều phƣơng diện khá gần gũi với hát Ả Đào” [51]. - Từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê, nhà xuất bản Khoa học Xã hội năm 1988 định nghĩa Ca Huế là “lối hát gồm một số ca khúc dựa vào ngữ điệu địa phƣơng Quảng Trị - Thừa Thiên, có nhạc tính rõ nét và phong cách trữ tình” [26, trang 113].
Từ những định nghĩa, quan điểm và quan niệm trên, học viên xin nêu nhận xét về Ca Huế như sau: Ca Huế là loại nhạc cổ điển thính phòng đặc sắc mang nét tao nhã, trữ tình đặc trưng của Huế, kết hợp hài hòa giữa âm nhạc cung đình Huế và âm nhạc dân gian vùng Bình Trị Thiên do các ông hoàng bà chúa sáng tạo nên, phục vụ cho nhu cầu thưởng thức tinh thần của quan lại xứ Huế. Ca Huế bao gồm cả đàn và ca, với một hệ thống bài bản cấu trúc chặt chẽ, đòi hỏi một kỹ năng diễn tấu điêu luyện người biểu diễn. Nguồn gốc và khái lƣợc lịch sử nghệ thuật Ca Huế 1.1 Nguồn gốc Ca Huế cùng với Ca Trù ở miền Bắc và Đờn ca Tài tử ở Nam Bộ là ba thể loại thuộc dòng âm nhạc thính phòng cổ điển, đại diện đỉnh cao của thể loại thanh nhạc trong di sản âm nhạc truyền thống Việt Nam, mang tính chuyên nghiệp, bác học. Đây là ba thể loại âm nhạc có hệ thống bài bản phong phú, cấu trúc giai điệu hoàn chỉnh, với nhiều lối rung giọng, đổ hột, luyến láy mang đặc trưng của vùng miền, lời ca giàu chất văn học, kỹ thuật ca hát tinh tế, điêu luyện, có yêu cầu cao về hệ thống nhạc đệm, môi trường diễn xướng chọn lọc, quan hệ giữa người diễn và người nghe là quan hệ tri âm, tri kỷ, đồng điệu.
Hiện nay tìm hiểu nguồn gốc Ca Huế như lời nhà thơ Võ Quê cho rằng từ trước đến nay, mọi người đều công nhận Ca Huế là loại hình âm nhạc truyền thống được phát triển rất lâu đời. Nhưng để 11 xác định Ca Huế được phát sinh từ thời gian nào thì hiện nay chưa có ai biết một cách đầy đủ. Sở dĩ có tình trạng này là do nguồn tư liệu về ca nhạc Huế trong giai đoạn đầu hình thành quá thiếu thốn, mất mát. Một phần do hoàn cảnh chiến tranh liên miên qua nhiều năm, tháng, nhiều tài liệu, sách sử, văn bản, thư mục.đã bị thiêu hủy hoặc bị các thế lực xâm lăng cướp phá.
Hệ thống tài liệu về âm nhạc chắc chắn lại càng ít ỏi, hiếm hoi. Theo quy luật phát triển của văn hóa nghệ thuật, mọi tinh hoa đều quy tụ và thăng hoa ở vùng đất kinh kì và sản phẩm Ca Huế là một điển hình. Dòng âm nhạc của cư dân Việt vùng Bắc Bộ, theo bước chân Nam tiến của lịch sử, đến Huế, kết hợp với dòng âm nhạc dân gian nội tại đã tạo nên di sản ca nhạc Huế trên cơ sở kết tinh giữa âm nhạc bác học và âm nhạc dân gian, hài hòa giữa phong cách Bắc – Nam với phong cách miền Trung đặc sắc như Giáo sư Tô Vũ nhận xét:“Nói về gốc gác lịch sử, có lẽ không ai phủ nhận nhạc Huế đã khởi sự hình thành từ cội nguồn nhạc Bắc. Những cứ liệu lịch sử thời Nguyễn Hoàng vào Ái Tử hay câu chuyện về Đào Duy Từ cho thấy: trên đƣờng mở nƣớc vào phía Nam, văn hóa nghệ thuật nơi đất Tổ lƣu vực sông Hồng từ mấy thế kỷ đã dõi theo bƣớc chân Nam tiến vƣợt qua sông Gianh và sông Bến Hải để vào Huế…” [47, trang 127].
Cùng với công cuộc mở cõi về phương Nam, các thế hệ chủ nhân trong quá trình khai hoang lập ấp mang theo ảnh hưởng của cội nguồn văn hóa Đại Việt truyền thống, mang theo cả nếp nghĩ, phong tục tập quán, điệu đàn lời ca đất Bắc. Với vốn liếng khởi đầu là gia tài của cha ông để lại cùng với sự sáng tạo nghệ thuật của những tài năng thiên phú, Ca Huế ban đầu được các ông hoàng bà chúa, những tầng lớp trên của xã hội đương thời sáng tạo ra, phục vụ nhu cầu tinh thần phong phú của giới quan quyền, trí thức phong lưu chốn kinh kì: “Ở chính thể mới Đàng Trong, triều đình cũnh nhƣ giới quý tộc thƣợng lƣu đã sáng lập ra một thể loại ca nhạc thính phòng độc đáo, đó chính là Ca Huế” [3, trang 137]. 12 Trong giai đoạn hình thành ban đầu, sinh hoạt ca nhạc Huế nằm trong phạm vi cung đình. Chính các chúa Nguyễn và sau này vua Nguyễn đã nuôi dưỡng các nghệ nhân Ca Huế, chuyển biến Ca Huế thành một thú tiêu khiển tài hoa phong nhã ở kinh đô.
Giáo sư Trần Văn Khê cho rằng ca nhạc Huế gần gũi với loại cung trung nhạc ở triều đình, nhất là ở cách sử dụng loại đàn nguyệt, một cây đàn mà ca Huế thường dùng: "Trong các loại nhạc triều đình, có lẽ lối Cung trung nhạc, hay Cung trung chi nhạc là gần với lối đàn Huế nhất" [13, số 101, trang 68]. Trong vốn liếng của ca nhạc Huế có mười bài liên hoàn gọi là mười bài Ngự (Liên bộ thập chương, Thập thủ liên hoàn, mười bản Tàu). Đây là hệ thống bài bản được lấy trong tế nhạc cung đình triều Nguyễn, khi hòa tấu nó thuộc vào hệ thống tiểu nhạc trong âm nhạc cung đình, do nhạc công trong ban nhạc của triều đình nhà Nguyễn tấu lên trong những dịp sinh hoạt công cộng, ví dụ những khi kiệu vua ra vào cung điện để làm lễ, nhưng khi tách từng bài nó thuộc vào Ca Huế. Văn Lang trong Ca Huế và ca kịch Huế nêu ý kiến thống nhất Ca Huế có nguồn gốc từ cung đình: “Nếu xác định rằng dƣới triều Lý, hát tuồng đang trên đƣờng hình thành mà nhạc tuồng là xuất phát tƣ̀ nh ạc cung đình, thì chúng ta có thể nói nhạc cung đình phải hình thành trƣớc đó, ít nhất cũng tƣ̀ th ế kỷ X.
Do vậy cho phép chúng tôi đƣợc nói ca nhạc Huế (tức ca nhạc cổ truyền) cũng bắt nguồn tƣ̀ đấy (…) [17, trang 9,10]. Giáo sư Tô Vũ cho rằng trong ca nhạc Huế, “Giữa nhạc lễ với tính chất cơ bản là nhạc đàn, có nhiều tiêu chuẩn của âm nhạc chuyên nghiệp, “cổ điển” và dân ca với tính chất cơ bản là nhạc hát, gắn liền với sinh hoạt nghệ thuật không chuyên trong dân gian, các điệu Ca Huế có một vị trí riêng…Một số điệu Ca Huế nhƣ Phẩm tuyết, Long ngâm, Ngũ đối…thực chất là những tiết mục nhạc lễ đƣợc đặt lời ca, mang âm hƣởng điệu thức Bắc rõ rệt…” [47, trang 130]. Như vậy, Ca Huế là loại hình nghệ thuật tao nhã do các ông hoàng bà chúa sáng tạo từ âm nhạc cung đình, như Minh Hải nhận xét:“Ca Huế là một bộ phận 13 quan trọng của kho tàng nhạc cổ dân tộc và nhiều ngƣời cho rằng Ca Huế là đỉnh cao của lối diễn xƣớng đơn lẻ của ca hát truyền thống dân tộc, nó thu nạp tinh hoa của nhạc cung đình, nhạc cửa quyền, tinh hoa của các điệu hò, lý, hát khắp nơi trong đó, nhƣng chủ yếu là chất núi Ngự sông Hƣơng biểu hiện trong chính Ca Huế” [7, trang 7]. Bàn về thời điểm hình thành Ca Huế, theo Giáo sư Trần Văn Khê thì “không có sử liệu nào nói rõ lối “Ca Huế” có tự bao giờ” [13, trang 67].
Nhưng một điều mà nhiều nhà nghiên cứu thống nhất đó là Ca Huế đã phát triển dưới thời Minh vương Nguyễn Phúc Chu - một vị vua có tài văn chương, ham mê nghệ thuật. Ưng Bình Thúc Giạ Thị nêu ý kiến: “Duy điệu ca khởi điểm từ đời nào, khi nào, sử trƣớc không truyền lại. Chỉ thấy thời đại yêu chuộng nghề văn mà đoán, thời khởi điểm từ đời Hiếu Minh (chúa Nguyễn Phúc Chu) [41, trang 5]. Thái Văn Kiểm trong “Cố đô Huế” cũng thống nhất với nhận định trên: “Còn nhƣ các điệu ca Huế có lẽ nhƣ mới sản xuất từ đời Chúa Minh Tộ Quốc công Nguyễn Phúc Chu, tức là Hiển Tông Hiếu Minh Hoàng đế (1691 - 1725)” [15, trang 186].