Luận án tiến sĩ: Thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài ở vùng Bắc Trung Bộ Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích chiến lược thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài tại vùng Bắc Trung Bộ Việt Nam, đề xuất giải pháp phát triển kinh tế bền vững.

• Tác giả: Trần Nghĩa Hòa
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Thị Minh Châu
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Chiến Lược Thu Hút FDI Hiệu Quả Tại Vùng Bắc Trung Bộ Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU, HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN THU HÚT ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI VÀO VÙNG BẮC TRUNG BỘ VIỆT NAM
• 1.1. Những thành quả nghiên cứu ở các nước về thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 1.2. Tình hình nghiên cứu trong nước về thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 1.3. Những vấn đề về thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài cần phải tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THU HÚT ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI VÀO VÙNG KINH TẾ
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm và sự cần thiết thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 2.2. Nội dung, hình thức, tiêu chí và các nhân tố ảnh hưởng đến thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài vào vùng kinh tế
• 2.3. Kinh nghiệm thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài của một số vùng và bài học cho vùng Bắc Trung Bộ
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THU HÚT ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI VÀO VÙNG BẮC TRUNG BỘ
• 3.1. Lợi thế và bất lợi thế của vùng Bắc Trung Bộ về điều kiện, tự nhiên, kinh tế và xã hội liên quan đến thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 3.2. Thực trạng thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài vào vùng Bắc Trung Bộ
• 3.3. Đánh giá thực trạng thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài vào vùng Bắc Trung Bộ
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG THU HÚT ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI Ở VÙNG BẮC TRUNG BỘ
• 4.1. Dự báo và phương hướng tăng cường thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài ở vùng Bắc Trung Bộ
• 4.2. Giải pháp tăng cường thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài ở vùng Bắc Trung Bộ
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về FDI tại Việt Nam và vùng Bắc Trung Bộ

FDI tại Việt Nam đã trở thành một yếu tố quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế. Từ năm 1987 đến nay, Việt Nam đã thu hút được hơn 17.000 dự án FDI với tổng vốn đăng ký lên đến 252,7 tỷ USD. Tuy nhiên, vùng Bắc Trung Bộ chỉ chiếm 1,5% số dự án và gần 10% vốn đăng ký của cả nước. Điều này cho thấy sự chênh lệch lớn trong phân bổ FDI giữa các vùng. Chiến lược thu hút đầu tư cần tập trung vào việc khai thác các lợi thế của vùng như nguồn lao động dồi dào, tài nguyên khoáng sản phong phú và vị trí địa lý chiến lược.

1.1. Thực trạng FDI tại Bắc Trung Bộ

Bắc Trung Bộ là một trong những vùng kém phát triển về thu hút FDI. Từ năm 1987 đến 2014, vùng này chỉ thu hút được 272 dự án với tổng vốn đăng ký gần 25 tỷ USD. Các tỉnh trong vùng như Thanh Hóa, Nghệ An, và Hà Tĩnh có tiềm năng lớn nhưng chưa được khai thác hiệu quả. Chính sách đầu tư cần được điều chỉnh để tăng cường sự hấp dẫn của vùng đối với các nhà đầu tư nước ngoài.

1.2. Lợi thế và thách thức

Bắc Trung Bộ có nhiều lợi thế như nguồn lao động dồi dào, tài nguyên khoáng sản phong phú, và vị trí địa lý chiến lược. Tuy nhiên, vùng này cũng đối mặt với nhiều thách thức như cơ sở hạ tầng yếu kém và môi trường đầu tư chưa thực sự hấp dẫn. Chiến lược phát triển cần tập trung vào việc cải thiện cơ sở hạ tầng và tạo môi trường đầu tư thuận lợi.

II. Cơ sở lý luận và kinh nghiệm thu hút FDI

Chiến lược thu hút đầu tư cần dựa trên cơ sở lý luận vững chắc và kinh nghiệm thực tiễn từ các nước và vùng khác. Các nghiên cứu quốc tế chỉ ra rằng, FDI có tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và chuyển giao công nghệ. Kinh nghiệm thu hút FDI từ các nước như Trung Quốc và Ấn Độ cho thấy, việc cải thiện môi trường đầu tư và tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư là yếu tố then chốt.

2.1. Lý thuyết về FDI

Các lý thuyết về FDI như lý thuyết chu kỳ sản phẩm, lý thuyết lợi thế cạnh tranh và lý thuyết quốc tế hóa đã giải thích rõ nguyên nhân và động cơ của các nhà đầu tư nước ngoài. Chiến lược thu hút đầu tư cần dựa trên các lý thuyết này để tạo ra các chính sách phù hợp với nhu cầu của nhà đầu tư.

2.2. Kinh nghiệm quốc tế

Các nước như Trung Quốc và Ấn Độ đã thành công trong việc thu hút FDI nhờ vào việc cải thiện môi trường đầu tư, tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư và xây dựng các khu công nghiệp hiện đại. Bắc Trung Bộ có thể học hỏi từ các kinh nghiệm này để tăng cường thu hút FDI.

III. Thực trạng thu hút FDI tại Bắc Trung Bộ

Thực trạng thu hút FDI tại Bắc Trung Bộ cho thấy, vùng này vẫn còn nhiều hạn chế trong việc thu hút đầu tư nước ngoài. Mặc dù có nhiều lợi thế, nhưng cơ sở hạ tầng yếu kém và môi trường đầu tư chưa thực sự hấp dẫn đã làm giảm sức hút của vùng. Chiến lược phát triển cần tập trung vào việc cải thiện các yếu tố này để tăng cường thu hút FDI.

3.1. Phân tích thực trạng

Bắc Trung Bộ đã thu hút được một số dự án FDI trong các lĩnh vực như khai thác khoáng sản, du lịch và nông nghiệp. Tuy nhiên, số lượng và quy mô các dự án còn hạn chế. Chính sách đầu tư cần được điều chỉnh để tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các nhà đầu tư.

3.2. Đánh giá hiệu quả

Các dự án FDI tại Bắc Trung Bộ đã góp phần tạo việc làm và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương. Tuy nhiên, hiệu quả của các dự án này vẫn còn thấp so với tiềm năng của vùng. Chiến lược thu hút đầu tư cần tập trung vào việc nâng cao hiệu quả của các dự án FDI.

IV. Phương hướng và giải pháp tăng cường FDI

Phương hướng tăng cường FDI tại Bắc Trung Bộ cần tập trung vào việc cải thiện cơ sở hạ tầng, tạo môi trường đầu tư thuận lợi và xây dựng các chính sách ưu đãi hấp dẫn. Chiến lược phát triển cần được xây dựng dựa trên các lợi thế của vùng và nhu cầu của các nhà đầu tư nước ngoài.

4.1. Cải thiện cơ sở hạ tầng

Cơ sở hạ tầng yếu kém là một trong những rào cản lớn nhất đối với việc thu hút FDI tại Bắc Trung Bộ. Chiến lược phát triển cần tập trung vào việc đầu tư vào các dự án cơ sở hạ tầng lớn như đường giao thông, cảng biển và khu công nghiệp hiện đại.

4.2. Tạo môi trường đầu tư thuận lợi

Môi trường đầu tư thuận lợi là yếu tố quan trọng để thu hút FDI. Bắc Trung Bộ cần cải thiện các thủ tục hành chính, tăng cường minh bạch và giảm thiểu rủi ro cho các nhà đầu tư nước ngoài.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đã trở thành một trong những động lực then chốt thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, hiện đại hóa hạ tầng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý kinh tế (Mã số: 62 34 01 01) với đề tài "Thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài ở vùng Bắc Trung Bộ Việt Nam" do Nghiên cứu sinh Trần Nghĩa Hòa thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Thị Minh Châu tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (2016), là một công trình nghiên cứu tiên phong, tiếp cận toàn diện bài toán thu hút FDI dưới góc độ không gian kinh tế vùng.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi mà luận án giải quyết xuất phát từ sự bất đối xứng sâu sắc trong phân bổ không gian dòng vốn FDI tại Việt Nam. Theo dữ liệu trích dẫn từ văn bản luận án: "Tính đến ngày 31/12/2014, cả nước đã thu hút được 17.768 dự án FDI từ 101 quốc gia và vùng lãnh thổ với tổng vốn đăng ký đạt 252,7 tỷ USD" đóng góp gần 20% GDP cả nước; tuy nhiên, "Bắc Trung Bộ là một trong những vùng thu hút được ít FDI. Từ năm 1987 đến nay, cả vùng mới thu hút được 272 dự án FDI với số vốn đăng ký gần 25 tỷ USD, tương đương 1,5% số dự án và gần 10% vốn đăng ký của cả nước". Hầu hết các nghiên cứu trước đây chỉ tiếp cận FDI ở cấp độ vĩ mô quốc gia hoặc phân tích riêng lẻ từng tỉnh thành độc lập (như các nghiên cứu của Phùng Xuân Nhạ, 2008, 2013; Edmund J. Malesky, 2004, 2008), để lại một khoảng trống học thuật lớn về cơ chế điều phối liên kết vùng khi Việt Nam hoàn toàn thiếu vắng cấp chính quyền địa phương trung gian ở quy mô vùng kinh tế.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết tương ứng:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Những nhân tố lý thuyết và thực tiễn nào quyết định dòng vốn FDI chảy vào một vùng kinh tế đặc thù có điểm xuất phát thấp và bất lợi thế so sánh?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng thu hút FDI tại 6 tỉnh Bắc Trung Bộ giai đoạn 2007–2014 phản ánh những xung đột lợi ích, rào cản thể chế và khiếm khuyết chuỗi giá trị nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Cần những đột phá chính sách và cơ chế phối hợp liên tỉnh nào để chuyển dịch chiến lược thu hút FDI từ chiều rộng sang chiều sâu đến năm 2020?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Lợi thế chi phí đầu vào thấp (lao động, đất đai) không đủ để duy trì sức hút FDI bền vững nếu thiếu hạ tầng logistics kết nối và thể chế quản trị cấp tỉnh minh bạch.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Cạnh tranh phi hợp tác (race-to-the-bottom) giữa các tỉnh trong cùng một vùng kinh tế làm suy giảm hiệu ứng lan tỏa công nghệ và xói mòn nguồn thu ngân sách địa phương.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp Khung phân tích chiết trung OLI (Ownership, Location, Internalization) của John Dunning (1977, 1988), Lý thuyết chu kỳ sản phẩm của Raymond Vernon (1966), Mô hình đàn sếu bay của Akamatsu Kaname (1962), và Lý thuyết lựa chọn vị thế chi phí đầu tư. Phạm vi nghiên cứu bao quát 6 tỉnh Bắc Trung Bộ (Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế) trong khung thời gian trọng tâm 2007–2014 (giai đoạn hậu gia nhập WTO) và tầm nhìn chính sách đến năm 2020. Ý nghĩa nghiên cứu mang tính đột phá khi đặt nền móng cho quản lý kinh tế vùng trong điều kiện phân cấp ngân sách và đầu tư tại Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về FDI được luận án tổng hợp thành 4 dòng chảy học thuật chính:

Thứ nhất, dòng lý thuyết về động cơ dịch chuyển tư bản xuyên quốc gia. Stephen H. Hymer (1960, 1976) và A. Calvet (1981) khởi xướng trường phái bất hoàn hảo của thị trường (market imperfections), chỉ ra các công ty đa quốc gia (MNEs) tận dụng lợi thế đặc thù doanh nghiệp để vượt qua rào cản chi phí ở nước ngoài. John Dunning (1977, 1988) phát triển mô hình chiết trung OLI, khẳng định địa điểm (Location advantages) là yếu tố quyết định nơi tiếp nhận vốn. Elhanan Helpman, Melitz và Yeaple (2004) làm rõ sự lựa chọn giữa xuất khẩu và FDI của các doanh nghiệp không đồng nhất dựa trên chi phí thương mại. Akamatsu Kaname (1962) và Raymond Vernon (1966) tiếp cận theo chu kỳ sống của sản phẩm, giải thích sự dịch chuyển sản xuất công nghiệp chuẩn hóa sang các quốc gia có chi phí thấp.

Thứ hai, dòng nghiên cứu tác động của FDI đối với tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu. De Melo (1997) sử dụng hàm sản xuất Cobb-Douglas mở rộng khẳng định tác động nội sinh tích cực của FDI đến GDP tại 33 quốc gia. Fenstra và Hanson (1997) chứng minh FDI làm gia tăng nhu cầu lao động kỹ thuật cao tại Mexico. Beata Smarzynska Javorcik (2004) phát hiện hiệu ứng lan tỏa năng suất (productivity spillovers) chủ yếu diễn ra qua liên kết ngược (backward linkages).

Thứ ba, dòng nghiên cứu về thể chế và phân bố không gian FDI. C. Chunlai (1997) chứng minh sự chênh lệch hạ tầng và chính sách vùng định hình phân bố FDI giữa 29 tỉnh thành Trung Quốc. Elizabeth Asiedu (2002) chỉ ra rủi ro bất ổn định thể chế và tham nhũng làm suy giảm dòng vốn FDI tại 22 nước châu Phi. Edmund J. Malesky (2004, 2008) tại Việt Nam phân tích tác động trao quyền của FDI đối với cải cách kinh tế cấp tỉnh thông qua chỉ số PCI.

Các trường phái học thuật tồn tại hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc:

1. Trường phái tân cổ điển và tối ưu hóa chính sách (Blomström, Kokko & Mucchielli, 2003): Cho rằng các ưu đãi thuế quan và tài khóa là công cụ đắc lực để các địa phương kém phát triển bù đắp bất lợi thế ban đầu nhằm thu hút nhà đầu tư.
2. Trường phái kinh tế thể chế và chuỗi giá trị (Milner, 2000; UNCTAD, 2013; James Zhan, 2014): Lập luận rằng ưu đãi thuế chỉ tạo ra cuộc đua xuống đáy ("race to the bottom"), gây thất thoát nguồn thu công và thu hút các dự án công nghệ thấp thâm dụng tài nguyên, trong khi chất lượng quản trị, logistics và năng lực hấp thụ nội địa (absorptive capacity) mới là yếu tố quyết định dòng vốn FDI bền vững.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế điển hình:

• Trường hợp Trung Quốc (Berthelemy & Demurger, 2000; Graham & Wada, 2001): Sự thiên lệch chính sách dành cho các tỉnh ven biển tạo nên sự phân hóa giàu nghèo sâu sắc với các tỉnh nội địa, đòi hỏi sự điều phối vĩ mô mạnh mẽ của chính phủ trung ương.
• Trường hợp Ireland (Richard Bruton, 2014): Thu hút FDI thành công nhờ chiến lược xây dựng cụm ngành (clusters), nâng cao kỹ năng lao động và môi trường kinh doanh minh bạch chứ không dựa vào cắt giảm tiêu chuẩn môi trường.

Luận án định vị vị trí học thuật của mình tại điểm giao thoa giữa kinh tế học không gian và quản lý công, lấp đầy khoảng trống nghiên cứu về thu hút FDI ở cấp độ tiểu vùng liên tỉnh trong điều kiện thể chế phân cấp hành chính tại một nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết kinh tế quốc tế trong bối cảnh đặc thù của nền kinh tế chuyển đổi:

• Kéo dài biên độ giải thích của Khung phân tích chiết trung OLI (John Dunning): Bổ sung chiều kích "thể chế phối hợp liên vùng" vào biến số Lợi thế địa điểm (Location Advantage - L). Luận án chứng minh rằng trong một quốc gia thống nhất, lợi thế địa điểm của một tỉnh không chỉ phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên nội tại mà còn phụ thuộc hữu cơ vào mức độ liên kết hạ tầng kỹ thuật và sự hài hòa chính sách với các tỉnh lân cận.
• Phát triển Lý thuyết Vòng đời sản phẩm (Vernon) và Đàn sếu bay (Akamatsu): Luận án chỉ ra rằng sự dịch chuyển các công đoạn sản xuất thâm dụng lao động và tài nguyên vào vùng Bắc Trung Bộ có nguy cơ biến khu vực này thành "bãi đáp" của công nghệ lạc hậu và gây ô nhiễm môi trường nếu thiếu hàng rào kỹ thuật và tiêu chí chọn lọc chủ động từ cấp quản lý nhà nước.
• Xác lập mô hình mệnh đề lý thuyết mới:
  • Mệnh đề P1: Mức độ phân cấp quản lý đầu tư càng cao nhưng thiếu cơ chế điều phối vùng tương ứng sẽ dẫn đến sự phân mảnh thị trường và làm giảm hiệu quả thu hút FDI toàn vùng.
  • Mệnh đề P2: Tác động lan tỏa công nghệ từ doanh nghiệp FDI đến khu vực kinh tế nội địa tỷ lệ thuận với năng lực hấp thụ công nghệ và mật độ doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ tại chỗ.

       [Khung Thể chế Quốc gia & Phân cấp Quản lý]

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng 3 trụ cột lý thuyết: (1) Lý thuyết lợi thế chi phí so sánh, (2) Lý thuyết kinh tế học thể chế mới về phối hợp hành động tập thể (Collective Action), và (3) Lý thuyết chuỗi giá trị toàn cầu (GVCs).

Điểm mới trong cách tiếp cận phân tích là: Thay vì xem xét từng tỉnh như một ốc đảo biệt lập cạnh tranh giành giật dự án FDI, luận án thiết lập khung phân tích "Lực hút vùng" dựa trên sự tối ưu hóa chi phí giao dịch, tính liên thông hạ tầng giao thông liên tỉnh (trục Bắc - Nam và các hành lang kinh tế Đông - Tây kết nối Lào, Thái Lan ra biển Đông), và tính bổ trợ về chuỗi ngành hàng giữa 6 tỉnh. Luận án xác định rõ các điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích áp dụng đối với các nền kinh tế đang phát triển có sự phân cấp quản lý đầu tư nhưng thiếu pháp nhân hành chính cấp vùng, đặt trong điều kiện hội nhập các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án được định vị trên nền tảng triết lý khoa học hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp với chủ nghĩa thực chứng (Positivism) trong khoa học quản lý kinh tế. Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (mixed methods), kết hợp định tính phân tích cấu trúc thể chế với định lượng phân tích chuỗi dữ liệu kinh tế - xã hội.

Thiết kế đa cấp độ (multi-level design) được triển khai trên 3 tầng phân tích:

• Cấp độ vĩ mô: Khung khổ luật pháp, hiệp định thương mại quốc tế (WTO, ASEAN, BITs) và chính sách thu hút đầu tư của Chính phủ Việt Nam.
• Cấp độ trung gian (Mesolevel - Vùng): Không gian kinh tế 6 tỉnh Bắc Trung Bộ trong tương quan so sánh với Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ và Vùng Đông Nam Bộ.
• Cấp độ vi mô: Hành vi của chính quyền cấp tỉnh trong ban hành chính sách đặc thù và hành vi đầu tư của các tập đoàn MNEs/TNCs.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Luận án tuân thủ nghiêm ngặt quy trình thu thập và xử lý dữ liệu:

• Chiến lược lấy mẫu và nguồn dữ liệu: Khảo sát toàn bộ tổng thể dữ liệu chính thống 6 tỉnh Bắc Trung Bộ từ Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư), Tổng cục Thống kê, Niên giám Thống kê 6 tỉnh (Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế), Báo cáo chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) của VCCI và các báo cáo chuyên đề của UNCTAD, World Bank từ năm 1987 đến 2014, trọng tâm là 2007–2014.
• Phương pháp tam giác giác hóa (Triangulation):
  • Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo số liệu giữa báo cáo đăng ký đầu tư của Cục Đầu tư nước ngoài với số liệu thực tế hoạt động sản xuất kinh doanh và dữ liệu số thuế thực nộp từ Tổng cục Thuế.
  • Tam giác hóa lý thuyết (Theory Triangulation): Kết hợp lý thuyết thương mại quốc tế, kinh tế học không gian và khoa học chính sách công để kiến giải các mâu thuẫn số liệu.
• Độ tin cậy và giá trị khoa học: Dữ liệu được chuẩn hóa theo hệ thống tài khoản quốc gia (SNA), quy đổi tỷ giá đồng nhất USD/VND theo từng thời kỳ, loại bỏ các dự án ảo bị thu hồi giấy phép nhằm đảm bảo giá trị nội tại (internal validity) và giá trị cấu trúc (construct validity).

Data và phân tích

Luận án sử dụng các công cụ phân tích thống kê mô tả nâng cao, phân tích xu hướng (trend analysis), so sánh chéo không gian (cross-regional comparative analysis) và phương pháp phân tích nhân - quả (causal analysis).

Các chỉ tiêu định lượng cốt lõi được tính toán và chuẩn hóa bao gồm:

• Tốc độ tăng trưởng số lượng doanh nghiệp FDI đang hoạt động sản xuất kinh doanh (Bảng 3.2).
• Lượng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài lũy kế thực tế hoạt động giai đoạn 2007–2014 (Bảng 3.3).
• Cơ cấu FDI phân theo ngành/lĩnh vực (công nghiệp chế biến, chế tạo; bất động sản; dịch vụ - du lịch; nông lâm ngư nghiệp).
• Đóng góp tài khóa qua chỉ số Thuế đã nộp trong năm của các doanh nghiệp FDI (Bảng 3.4).

Luận án tiến hành kiểm tra tính vững (robustness checks) bằng cách so sánh hiệu quả thu hút FDI có tính đến và không tính đến các siêu dự án công nghiệp nặng thâm dụng vốn lớn (như Dự án Lọc hóa dầu Nghi Sơn tại Thanh Hóa và Khu liên hợp Gang thép Formosa Vũng Áng tại Hà Tĩnh), nhằm bóc tách bức tranh thực chất về thu hút FDI vừa và nhỏ trên toàn địa bàn.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Qua phân tích thực chứng sâu sắc, luận án rút ra 5 phát hiện mang tính đột phá:

1. Quy mô vốn đăng ký danh nghĩa cao nhưng độ phân tán thực tế cực lớn và mất cân đối nghiêm trọng: Mặc dù Bắc Trung Bộ chiếm gần 10% tổng vốn đăng ký cả nước lũy kế đến 2014, nhưng số lượng dự án chỉ chiếm 1,5% (272 dự án). Dòng vốn FDI tập trung cục bộ ở mức bất thường tại 2 tỉnh Thanh Hóa và Hà Tĩnh nhờ các siêu dự án công nghiệp nặng (Lọc dầu Nghi Sơn, Thép Formosa), trong khi 4 tỉnh còn lại (Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Nghệ An) thu hút FDI rất mờ nhạt.
2. Cơ cấu ngành thiên lệch về công nghiệp thâm dụng tài nguyên và năng lượng: Phân tích cơ cấu ngành năm 2014 cho thấy FDI vào công nghiệp chế biến, khai khoáng và luyện kim chiếm trên 75% tổng vốn, trong khi các ngành có thế mạnh sinh thái của vùng như chế biến nông - lâm - thủy hải sản chất lượng cao và dịch vụ du lịch chỉ chiếm tỷ trọng khiêm tốn dưới 15%.
3. Hiệu ứng lan tỏa công nghệ (Technology Spillovers) và liên kết ngược (Backward Linkages) gần như bằng không: Các doanh nghiệp FDI hoạt động theo mô hình khép kín ("ốc đảo"), tỷ lệ nội địa hóa dưới 10%. Các doanh nghiệp cơ sở trong nước chưa thể tham gia vào chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp FDI do khoảng cách công nghệ quá lớn và thiếu vắng các chương trình liên kết công nghiệp hỗ trợ tại chỗ.
4. Nghịch lý cạnh tranh ưu đãi hạ thấp hiệu quả tài khóa: Hiện tượng các tỉnh trong vùng tự ý "xé rào" áp dụng các mức ưu đãi kịch khung về miễn giảm tiền thuê đất, thuế thu nhập doanh nghiệp để thu hút dự án bằng mọi giá. Kết quả phân tích Bảng 3.4 chứng minh tỷ trọng đóng góp thuế của khu vực FDI vào ngân sách địa phương không tương xứng với quy mô vốn đăng ký và quỹ đất đã cấp.
5. Rào cản thể chế "Khoảng trống cấp vùng": Việc thiếu thể chế vùng có thẩm quyền pháp lý dẫn đến việc đầu tư hạ tầng cảng biển, sân bay, khu kinh tế ven biển bị phân tán, trùng lặp và triệt tiêu lợi thế cạnh tranh của nhau (mỗi tỉnh đều quy hoạch cảng nước sâu và khu kinh tế ven biển riêng nhưng không cảng nào đạt quy mô hiệu quả kinh tế).

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung cơ sở khoa học cho lý thuyết quản lý kinh tế vùng tại các quốc gia đang phát triển; khẳng định việc nâng cao năng lực quản trị công và cải cách thủ tục hành chính cấp tỉnh có tác động thu hút FDI chất lượng cao mạnh mẽ hơn các biện pháp ưu đãi tài khóa đơn thuần.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp khung phân tích liên kết vùng trong đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài, có thể nhân rộng áp dụng cho các vùng kinh tế khác như Tây Nguyên hay Đồng bằng sông Cửu Long.
• Về ứng dụng thực tiễn: Định hình lại chiến lược xúc tiến đầu tư của 6 tỉnh Bắc Trung Bộ theo hướng: Chuyển từ "thu hút bằng mọi giá" sang "chọn lọc có định hướng", ưu tiên các dự án công nghệ sạch, suất vốn đầu tư trên một diện tích đất cao và cam kết chuyển giao công nghệ.
• Về khuyến nghị chính sách:
  • Cấp Trung ương: Ban hành thể chế Hội đồng điều phối vùng Bắc Trung Bộ có thực quyền và nguồn lực ngân sách riêng; thống nhất quy hoạch hệ thống cảng biển nước sâu (tập trung vào Nghi Sơn và Vũng Áng) và hạ tầng giao thông kết nối liên vùng theo trục Hành lang kinh tế Đông - Tây.
  • Cấp Địa phương: Chấm dứt cạnh tranh hạ giá đất và ưu đãi thuế bất hợp lý; xây dựng cơ sở dữ liệu chung về nguồn lao động, quy hoạch vùng nguyên liệu và thiết lập danh mục dự án xúc tiến đầu tư liên tỉnh.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 3 giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn về dữ liệu vi mô doanh nghiệp: Do hạn chế trong khả năng tiếp cận báo cáo tài chính kiểm toán chi tiết của từng doanh nghiệp FDI 100% vốn nước ngoài, việc bóc tách chính xác hiện tượng chuyển giá quốc tế (transfer pricing) và trốn thuế chỉ dừng lại ở mức độ phân tích định tính và suy luận thống kê tổng hợp.
2. Độ trễ thời gian của dữ liệu: Chuỗi số liệu phân tích tập trung giai đoạn 2007–2014, chưa phản ánh đầy đủ tác động của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA) và sự bùng nổ của làn sóng FDI công nghệ số sau năm 2016.
3. Phương pháp mô hình hóa định lượng: Chưa áp dụng các mô hình kinh tế lượng không gian phức tạp (Spatial Econometrics - Spatial Lag/Spatial Error Models) để lượng hóa chính xác hệ số lan tỏa không gian giữa các tỉnh tiếp giáp.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) mở ra 4 hướng tiếp cận:

• Ứng dụng mô hình hồi quy không gian (Spatial Autoregressive Models) để đo lường mức độ tương tác chính sách và tác động lan tỏa công nghệ qua biên giới hành chính cấp tỉnh.
• Nghiên cứu sâu về tác động của biến đổi khí hậu và rủi ro thiên tai đặc thù vùng Bắc Trung Bộ đến quyết định lựa chọn địa điểm của các tập đoàn MNEs.
• Đánh giá năng lực hấp thụ công nghệ của hệ thống doanh nghiệp tư nhân nội địa tại Bắc Trung Bộ trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
• Xây dựng mô hình thể chế quản trị công cấp vùng chính quy trong quản lý tài nguyên và kiểm soát ô nhiễm xuyên biên giới tỉnh.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra những tác động học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Tác động học thuật: Đặt nền móng lý luận cho chuyên ngành Quản lý kinh tế tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh về quản trị kinh tế theo không gian vùng; cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học trong lĩnh vực FDI và kinh tế phát triển.
• Chuyển đổi thực tiễn ngành: Cung cấp luận cứ khoa học để các Ban Quản lý Khu kinh tế, Khu công nghiệp tại Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh tái cấu trúc tiêu chí sàng lọc dự án đầu tư nước ngoài, hạn chế các ngành công nghiệp thâm dụng năng lượng và nguy cơ ô nhiễm môi trường.
• Tác động chính sách quốc gia và địa phương: Đóng góp trực tiếp vào quá trình xây dựng Báo cáo tổng kết Nghị quyết số 39-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế - xã hội vùng Bắc Trung Bộ và duyên hải Trung Bộ, thúc đẩy tư duy liên kết vùng trong quy hoạch tổng thể quốc gia thời kỳ 2021–2030.
• Lợi ích xã hội và môi trường: Nâng cao nhận thức của các nhà hoạch định chính sách về bảo vệ môi trường sinh thái biển, hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế nhanh và an sinh xã hội cho người dân vùng giải tỏa dự án.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích tích hợp toàn diện, chuẩn hóa phương pháp luận đánh giá FDI cấp vùng trong điều kiện thiếu cấp hành chính trung gian, giải quyết các câu hỏi nghiên cứu về kinh tế thể chế.
• Lãnh đạo Tỉnh ủy, HĐND, UBND 6 tỉnh Bắc Trung Bộ: Nắm bắt bức tranh thực chứng về mặt mạnh, mặt yếu trong chính sách thu hút đầu tư của địa phương mình, từ đó điều chỉnh chính sách ưu đãi, tránh xung đột lợi ích cục bộ.
• Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ban Kinh tế Trung ương: Sử dụng các luận cứ thực tiễn để hoàn thiện khung thể chế điều phối vùng và sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật về quản lý khu kinh tế ven biển.
• Các Hiệp hội Doanh nghiệp và Tổ chức Xúc tiến Đầu tư: Nhận diện rõ rệt các cơ hội và rủi ro chuỗi cung ứng, hạ tầng kết nối tại từng tiểu vùng để xây dựng chiến lược đầu tư kinh doanh hiệu quả.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng thành công Khung phân tích chiết trung OLI của John Dunning bằng cách nội hàm hóa biến số "Thể chế điều phối liên tỉnh" vào yếu tố Lợi thế địa điểm (L). Luận án chứng minh rằng trong điều kiện phân cấp mạnh mẽ nhưng thiếu thể chế vùng, lợi thế cạnh tranh địa phương không đơn thuần là chi phí tài nguyên tĩnh mà là năng lực phối hợp chính sách động giữa các đơn vị hành chính giáp ranh.

2. Đột phá phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở điểm nào? So với các nghiên cứu trước (như Nguyễn Thị Tường Anh & Nguyễn Hữu Tâm, 2011 chỉ chạy hồi quy định lượng chung chung cấp tỉnh; hay các báo cáo của Cục Xúc tiến thương mại chỉ mô tả tiềm năng), luận án đã kết hợp phương pháp phân tích nhân - quả thể chế với phân tích dữ liệu kinh tế vĩ mô đa chiều (vốn, dự án, thuế, lao động), tiến hành bóc tách định lượng tác động của các siêu dự án công nghiệp nặng để chỉ ra bức tranh thực chất về dòng vốn FDI phân tán tại Bắc Trung Bộ.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì? Phát hiện bất ngờ nhất là: Mặc dù vùng Bắc Trung Bộ thu hút lượng vốn đăng ký lũy kế đạt tới gần 25 tỷ USD (chiếm ~10% cả nước), nhưng số doanh nghiệp FDI thực tế hoạt động và số thuế nộp vào ngân sách lại thuộc nhóm thấp nhất toàn quốc (trừ một số dự án lớn đang trong thời gian miễn giảm thuế). Điều này chứng minh chính sách trải thảm đỏ bằng ưu đãi đất đai, thuế khóa đã không mang lại hiệu quả tài khóa và liên kết kinh tế tương xứng.

4. Luận án có cung cấp quy trình/giao thức nhân rộng nghiên cứu (replication protocol) không? Có. Hệ thống chỉ tiêu đánh giá thực trạng thu hút FDI (gồm 4 nhóm tiêu chí: Quy mô - cơ cấu vốn, Đóng góp ngân sách, Tạo việc làm - chuyển dịch lao động, và Tác động lan tỏa công nghệ) cùng phương pháp thu thập, làm sạch và chuẩn hóa dữ liệu thống kê liên tỉnh được trình bày chi tiết trong Chương 2 và Chương 3, cho phép các nhà nghiên cứu dễ dàng nhân rộng áp dụng cho các vùng kinh tế khác tại Việt Nam.

5. Chương trình nghị sự 10 năm được phác thảo như thế nào? Luận án định hình chương trình hành động 10 năm tập trung vào 3 trụ cột: (1) Hoàn thiện khung khổ pháp lý thành lập Ủy ban Điều phối Vùng Bắc Trung Bộ có ngân sách độc lập; (2) Tái cấu trúc chuỗi giá trị logistics kết nối Hành lang kinh tế Đông - Tây qua các cảng biển Vũng Áng, Cửa Lò, Chân Mây; (3) Thiết lập Chương trình nâng cấp năng lực nhà cung ứng nội địa (Supplier Development Program) nhằm tăng tỷ lệ nội địa hóa trong các tổ hợp công nghiệp chế tạo lên 30–40%.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Trần Nghĩa Hòa (2016) là một công trình khoa học công phu, nghiêm túc và có giá trị thực tiễn sâu sắc.

5 đóng góp cụ thể, nổi bật của luận án bao gồm:

1. Hệ thống hóa và phát triển cơ sở lý luận về thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào vùng kinh tế dưới góc độ quản lý nhà nước tại quốc gia đang phát triển.
2. Cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện, khách quan về thực trạng phân bổ, cơ cấu và hiệu quả kinh tế - xã hội của dòng vốn FDI tại 6 tỉnh Bắc Trung Bộ giai đoạn 2007–2014.
3. Chỉ rõ nguyên nhân sâu xa của tình trạng kém hiệu quả trong thu hút FDI xuất phát từ "khoảng trống thể chế cấp vùng" và hiện tượng cạnh tranh cục bộ giữa các địa phương.
4. Xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ, khả thi từ cấp độ chính sách trung ương đến hành động phối hợp liên tỉnh nhằm thu hút FDI có chọn lọc đến năm 2020.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới về kinh tế học không gian, hồi quy chuỗi giá trị và quản trị công liên kết vùng trong tiến trình hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN THU HÚT ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI VÀO VÙNG BẮC TRUNG BỘ VIỆT NAM 1. NHỮNG THÀNH QUẢ NGHIÊN CỨU Ở CÁC NƯỚC VỀ THU HÚT ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI 1. Những nghiên cứu xác định nguyên nhân dịch chuyển vốn ra nước ngoài Cho đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu nước ngoài nhận định rằng, thu hút FDI là một trong những giải pháp quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế ở các nước. Điển hình là một số công trình sau: - Trong nghiên cứu lý thuyết về nguyên nhân ĐT trực tiếp ra nước ngoài của các công ty lớn, tác giả A.

Calvet trong bài: "A synthesis of foreign direct investment theories and theories of the multinational firm" (Một sự tổng hợp của các lý thuyết đầu tư trực tiếp nước ngoài và các lý thuyết của các công ty đa quốc gia) [116] đã phân loại các lý thuyết FDI theo mô hình không hoàn hảo của thị trường và cho rằng, sự khác biệt quốc tế của các hoạt động và hội nhập qua biên giới các quốc gia là một nhân tố quan trọng thúc đẩy di chuyển vốn ra nước ngoài. Sự hấp dẫn của dịch chuyển tư bản ra ngoài xuất phát từ việc tránh thuế nhập khẩu, thị trường tiêu thụ mới, nguồn lao động rẻ và sự sẵn có của tài nguyên. - Pan Long Tsai, giáo sư kinh tế của Đại học quốc gia Đài Loan - NTU, trong bài: "Determinants of foreign direct investment and its impact on economic growth" (Yếu tố quyết định đầu tư trực tiếp nước ngoài và tác động của nó đối với tăng trưởng kinh tế) [163], bằng phương pháp nghiên cứu thực nghiệm, đã đi đến kết luận: quy mô thị trường trong nước và cán cân thương mại là hai yếu tố quyết định FDI vào một nước nào đó, mặc dù tăng trưởng kinh tế, chi phí lao 7 động và sự khác biệt về địa lý cũng là những yếu tố tác động rất lớn đến xu hướng di chuyển dòng vốn ĐT này. - ELhanan Helpman cùng các cộng sự trong bài: "Export Versus FDI with Heterogeneous Firms" (Xuất Versus FDI với các hãng không đồng nhất) [134]; Richard Bruton trong bài viết: "Policy Statement on Foriegn Direct Investment in Ireland" [168] đã cho rằng các DN của một nước, nhận thấy lợi ích từ việc tránh chi phí thương mại khi XK sản phẩm ra nước ngoài lớn hơn chi phí của việc duy trì năng lực sản xuất của DN tại nước đó, sẽ lựa chọn đầu tư trực tiếp ra nước ngoài, hình thành FDI.

- Lý thuyết giải thích FDI từ chu kỳ sản phẩm: Akamatsu Kaname trong bài: "A Historical Pattern of Economic Growth in Developing Countries" (Một mẫu lịch sử của tăng trưởng kinh tế ở các nước đang phát triển) [148] đã cho rằng, sản phẩm mới, ban đầu được phát minh và sản xuất ở nước ĐT, sau đó được XK ra thị trường nước ngoài. Tại nước nhập khẩu (NK), ưu điểm của sản phẩm mới làm nhu cầu trên thị trường bản địa tăng lên, nên nước NK chuyển sang sản xuất để thay thế sản phẩm NK này bằng cách thu hút vốn, kỹ thuật của nước ngoài. Khi nhu cầu thị trường của sản phẩm mới trên thị trường trong nước bão hòa, nhu cầu XK lại xuất hiện. Hiện tượng này diễn ra theo chu kỳ và do đó dẫn đến sự hình thành FDI [148].

Cũng cùng quan điểm này, Raymond Vernon trong: "International Investment and International Trade in the Product Cycle" (Đầu tư quốc tế và thương mại quốc tế trong các chu kỳ sản phẩm) [166] đã viết: khi sản xuất một sản phẩm đạt tới giai đoạn chuẩn hóa trong chu kỳ phát triển của mình, cũng là lúc thị trường sản phẩm này có rất nhiều nhà cung cấp. Ở giai đoạn này, sản phẩm ít được cải tiến, nên cạnh tranh giữa các nhà cung cấp dẫn tới quyết định giảm giá và do đó dẫn tới quyết định cắt giảm chi phí sản xuất. Đây là lý do để các nhà cung cấp chuyển sản xuất sản phẩm sang những nước cho phép chi phí sản xuất thấp hơn. - Tiếp cận từ lợi thế của công ty đa quốc gia, Stephen H.

Hymes trong "Product life-cycle theory" (Lý thuyết vòng đời sản phẩm), "FDI and Portfolio 8 Investment Theory" (FDI và Lý thuyết Danh mục đầu tư) [173] đã cho rằng, các công ty đa quốc gia có những lợi thế đặc thù (chẳng hạn năng lực cơ bản) cho phép công ty vượt qua những trở ngại về chi phí ở nước ngoài, nên họ sẵn sàng ĐT trực tiếp ra nước ngoài. Khi chọn địa điểm ĐT, những công ty đa quốc gia sẽ chọn nơi nào có các điều kiện (lao động, đất đai, chính trị) cho phép họ phát huy các lợi thế đặc thù nói trên. - Quan điểm tiếp cận thị trường và giảm xung đột thương mại (nảy sinh từ các cuộc xung đột thương mại giữa Nhật Bản và các nước như Mỹ, Tây Âu từ sau chiến tranh thế giới thứ hai). Những người theo quan điểm này cho rằng, ĐT trực tiếp ra nước ngoài là một biện pháp để tránh xung đột thương mại song phương.

Ví dụ, Nhật Bản hay bị Mỹ và các nước Tây Âu phàn nàn do Nhật Bản có thặng dư thương mại còn các nước kia bị thâm hụt thương mại trong quan hệ song phương. Để đối phó, Nhật Bản đã tăng cường ĐT trực tiếp vào các thị trường đó, như sản xuất và bán ô tô, máy tính ngay tại Mỹ và châu Âu, để giảm XK các sản phẩm này từ Nhật Bản sang. Nhật còn ĐT trực tiếp vào các nước thứ ba, và từ đó XK sang thị trường Bắc Mỹ và châu Âu để hưởng ưu đãi NK mà các nước phát triển dành cho nước chậm phát triển [183]. - Tiếp cận tổng hợp từ nhiều nguyên nhân hình thành DN FDI.

Chẳng hạn, trong công trình nghiên cứu của nhóm John Dunning: "Why Do Companies Invest Overseas?" (Tại sao công ty Đầu tư nước ngoài?) [130] đã giải thích vì sao công ty lựa chọn ĐT vào các thị trường nước ngoài. Ngoài lý do mở rộng hoạt động của mình ra nước ngoài, còn có bốn lý do chính để công ty ĐT ra nước ngoài, bao gồm: i) Tìm kiếm thị trường (Sutherland 1998); ii) Chi phí thấp hơn; iii) Tìm kiếm sản phẩm chiến lược; và iv) Hiệu quả tìm kiếm. Ví dụ, biến động tỷ giá hối đoái cũng có thể thay đổi những tính toán lợi nhuận của một công ty hàng đầu để thay đổi việc phân bổ các nguồn tài nguyên của nó. trong: "Trade, location of economic activity and the MNE: a search for an eclectic approach" (Thương mại, vị trí của hoạt động 9 kinh tế và các doanh nghiệp đa quốc: tìm kiếm một phương pháp chiết trung) [128] đã nêu các khái niệm, lý thuyết và định hướng nghiên cứu thực nghiệm, phát triển các mô hình chiết trung của các các nhà nghiên cứu quốc tế nhằm giải thích lực chính thúc đẩy FDI, bao gồm quyền sở hữu (O), vị trí (L), và nhu cầu được quốc tế hóa (I).

Theo tác giả, các công ty công nghệ cao có thể có một mức độ độc quyền, và lợi nhuận độc quyền có thể là phần thưởng cho sự đổi mới. Trong điều kiện nhất định, cho dù nắm quyền kiểm soát công nghệ của mình, nhưng các công ty đa quốc gia có thể phát triển công nghệ ra các nước thông qua ĐT nước ngoài hoặc hợp tác với các DN của nước sở tại để thay thế công nghệ ở đó. Lý thuyết quốc tế hóa và mô hình chiết trung này đã được hoàn thiện trong hơn 40 năm qua để trở thành cơ cở lý thuyết nền tảng giải thích hoạt động FDI của công ty đa quốc gia. Ngoài ra, còn có những công trình khác viết về vai trò của FDI trong dòng chảy vốn quốc tế, như: "The role of foreign direct investment in international capital flows" (Vai trò của đầu tư trực tiếp nước ngoài trong dòng vốn quốc tế) của RE Lipsey, RC Feenstra, CH Hahn [169], "Tax policy and foreign direct investment" (Chính sách thuế và đầu tư trực tiếp nước ngoài) của David G.

Những nghiên cứu về tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài đối với sự phát triển của nước tiếp nhận Các nghiên cứu tiếp cận từ cách giải thích sự tồn tại của FDI bắt nguồn từ tác động của nó đối với nước tiếp nhận cũng xuất hiện khá nhiều. Có thể nêu ra một số công trình điển hình sau: - Các công trình nghiên cứu về vai trò của FDI đối với việc làm và thu nhập: Nhiều nghiên cứu cho rằng, FDI không chỉ góp phần trực tiếp tạo ra việc làm mà còn gián tiếp tạo ra các cơ hội việc làm tại các tổ chức khác như 10 nhà cung cấp hoặc người tiêu dùng sản phẩm của các DN có vốn ĐTNN. Theo UNCTAD, các công ty đa quốc gia đã tạo ra khoảng 73 triệu việc làm trên toàn thế giới, trong đó hơn 60% việc làm được tạo ra từ các công ty mẹ và 40% là từ các chi nhánh tại nước ngoài [180]. Slaughter đã sử dụng một bộ dữ liệu trong giai đoạn 1982 - 1990 của 7 ngành công nghiệp thuộc 16 nước phát triển và đang phát triển để hồi qui tìm ra mối quan hệ giữa tiền công và sự hiện diện của các DN nước ngoài.

Kết quả cho thấy sự hiện diện của các DN nước ngoài có tác động tích cực đến việc nâng cao kỹ năng của người lao động [155]. Fenstra và Hanson sử dụng mô hình trao đổi thương mại Bắc - Nam và mô hình ĐT để kiểm tra tác động của FDI đến nhu cầu lao động có tay nghề tại Mexico trong giai đoạn 1975-1988. Kết quả cho thấy, tăng trưởng FDI làm tăng nhu cầu đối với lao động có tay nghề cao. Tại các khu vực FDI tập trung nhiều, các công ty nước ngoài chiếm trên 50% nhu cầu lao động kỹ thuật của thị trường.

Tác giả cho rằng, kết quả này phản ánh một thực tế là hầu hết các công ty nước ngoài sử dụng công nghệ đòi hỏi người lao động phải có kỹ năng cao [171]. - Các công trình nghiên cứu về FDI có tác động thúc đẩy tăng trưởng và giảm nghèo ở nước tiếp nhận: Nghiên cứu của De Melo đã sử dụng hàm sản xuất Cobb Douglas mở rộng có tính đến sự tồn tại của mô hình nội sinh trong FDI, lấy mẫu ở 16 nước phát triển và 17 nước đang phát triển. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, FDI có hiệu ứng tích cực và quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế thời kỳ 1970 - 1990. Tác động này càng lớn hơn đối với các nước đang phát triển ở châu Phi trong giai đoạn 1980-2005 [125].