Luận án tiến sĩ: Thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài ở vùng Bắc Trung Bộ Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích chiến lược thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài tại vùng Bắc Trung Bộ Việt Nam, đề xuất giải pháp phát triển kinh tế bền vững.

• Tác giả: Trần Nghĩa Hòa
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Thị Minh Châu
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Chiến Lược Thu Hút FDI Hiệu Quả Tại Vùng Bắc Trung Bộ Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU, HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN THU HÚT ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI VÀO VÙNG BẮC TRUNG BỘ VIỆT NAM
• 1.1. Những thành quả nghiên cứu ở các nước về thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 1.2. Tình hình nghiên cứu trong nước về thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 1.3. Những vấn đề về thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài cần phải tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THU HÚT ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI VÀO VÙNG KINH TẾ
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm và sự cần thiết thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 2.2. Nội dung, hình thức, tiêu chí và các nhân tố ảnh hưởng đến thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài vào vùng kinh tế
• 2.3. Kinh nghiệm thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài của một số vùng và bài học cho vùng Bắc Trung Bộ
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THU HÚT ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI VÀO VÙNG BẮC TRUNG BỘ
• 3.1. Lợi thế và bất lợi thế của vùng Bắc Trung Bộ về điều kiện, tự nhiên, kinh tế và xã hội liên quan đến thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 3.2. Thực trạng thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài vào vùng Bắc Trung Bộ
• 3.3. Đánh giá thực trạng thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài vào vùng Bắc Trung Bộ
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG THU HÚT ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI Ở VÙNG BẮC TRUNG BỘ
• 4.1. Dự báo và phương hướng tăng cường thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài ở vùng Bắc Trung Bộ
• 4.2. Giải pháp tăng cường thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài ở vùng Bắc Trung Bộ
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về FDI tại Việt Nam và vùng Bắc Trung Bộ

FDI tại Việt Nam đã trở thành một yếu tố quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế. Từ năm 1987 đến nay, Việt Nam đã thu hút được hơn 17.000 dự án FDI với tổng vốn đăng ký lên đến 252,7 tỷ USD. Tuy nhiên, vùng Bắc Trung Bộ chỉ chiếm 1,5% số dự án và gần 10% vốn đăng ký của cả nước. Điều này cho thấy sự chênh lệch lớn trong phân bổ FDI giữa các vùng. Chiến lược thu hút đầu tư cần tập trung vào việc khai thác các lợi thế của vùng như nguồn lao động dồi dào, tài nguyên khoáng sản phong phú và vị trí địa lý chiến lược.

1.1. Thực trạng FDI tại Bắc Trung Bộ

Bắc Trung Bộ là một trong những vùng kém phát triển về thu hút FDI. Từ năm 1987 đến 2014, vùng này chỉ thu hút được 272 dự án với tổng vốn đăng ký gần 25 tỷ USD. Các tỉnh trong vùng như Thanh Hóa, Nghệ An, và Hà Tĩnh có tiềm năng lớn nhưng chưa được khai thác hiệu quả. Chính sách đầu tư cần được điều chỉnh để tăng cường sự hấp dẫn của vùng đối với các nhà đầu tư nước ngoài.

1.2. Lợi thế và thách thức

Bắc Trung Bộ có nhiều lợi thế như nguồn lao động dồi dào, tài nguyên khoáng sản phong phú, và vị trí địa lý chiến lược. Tuy nhiên, vùng này cũng đối mặt với nhiều thách thức như cơ sở hạ tầng yếu kém và môi trường đầu tư chưa thực sự hấp dẫn. Chiến lược phát triển cần tập trung vào việc cải thiện cơ sở hạ tầng và tạo môi trường đầu tư thuận lợi.

II. Cơ sở lý luận và kinh nghiệm thu hút FDI

Chiến lược thu hút đầu tư cần dựa trên cơ sở lý luận vững chắc và kinh nghiệm thực tiễn từ các nước và vùng khác. Các nghiên cứu quốc tế chỉ ra rằng, FDI có tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và chuyển giao công nghệ. Kinh nghiệm thu hút FDI từ các nước như Trung Quốc và Ấn Độ cho thấy, việc cải thiện môi trường đầu tư và tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư là yếu tố then chốt.

2.1. Lý thuyết về FDI

Các lý thuyết về FDI như lý thuyết chu kỳ sản phẩm, lý thuyết lợi thế cạnh tranh và lý thuyết quốc tế hóa đã giải thích rõ nguyên nhân và động cơ của các nhà đầu tư nước ngoài. Chiến lược thu hút đầu tư cần dựa trên các lý thuyết này để tạo ra các chính sách phù hợp với nhu cầu của nhà đầu tư.

2.2. Kinh nghiệm quốc tế

Các nước như Trung Quốc và Ấn Độ đã thành công trong việc thu hút FDI nhờ vào việc cải thiện môi trường đầu tư, tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư và xây dựng các khu công nghiệp hiện đại. Bắc Trung Bộ có thể học hỏi từ các kinh nghiệm này để tăng cường thu hút FDI.

III. Thực trạng thu hút FDI tại Bắc Trung Bộ

Thực trạng thu hút FDI tại Bắc Trung Bộ cho thấy, vùng này vẫn còn nhiều hạn chế trong việc thu hút đầu tư nước ngoài. Mặc dù có nhiều lợi thế, nhưng cơ sở hạ tầng yếu kém và môi trường đầu tư chưa thực sự hấp dẫn đã làm giảm sức hút của vùng. Chiến lược phát triển cần tập trung vào việc cải thiện các yếu tố này để tăng cường thu hút FDI.

3.1. Phân tích thực trạng

Bắc Trung Bộ đã thu hút được một số dự án FDI trong các lĩnh vực như khai thác khoáng sản, du lịch và nông nghiệp. Tuy nhiên, số lượng và quy mô các dự án còn hạn chế. Chính sách đầu tư cần được điều chỉnh để tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các nhà đầu tư.

3.2. Đánh giá hiệu quả

Các dự án FDI tại Bắc Trung Bộ đã góp phần tạo việc làm và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương. Tuy nhiên, hiệu quả của các dự án này vẫn còn thấp so với tiềm năng của vùng. Chiến lược thu hút đầu tư cần tập trung vào việc nâng cao hiệu quả của các dự án FDI.

IV. Phương hướng và giải pháp tăng cường FDI

Phương hướng tăng cường FDI tại Bắc Trung Bộ cần tập trung vào việc cải thiện cơ sở hạ tầng, tạo môi trường đầu tư thuận lợi và xây dựng các chính sách ưu đãi hấp dẫn. Chiến lược phát triển cần được xây dựng dựa trên các lợi thế của vùng và nhu cầu của các nhà đầu tư nước ngoài.

4.1. Cải thiện cơ sở hạ tầng

Cơ sở hạ tầng yếu kém là một trong những rào cản lớn nhất đối với việc thu hút FDI tại Bắc Trung Bộ. Chiến lược phát triển cần tập trung vào việc đầu tư vào các dự án cơ sở hạ tầng lớn như đường giao thông, cảng biển và khu công nghiệp hiện đại.

4.2. Tạo môi trường đầu tư thuận lợi

Môi trường đầu tư thuận lợi là yếu tố quan trọng để thu hút FDI. Bắc Trung Bộ cần cải thiện các thủ tục hành chính, tăng cường minh bạch và giảm thiểu rủi ro cho các nhà đầu tư nước ngoài.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài ở vùng Bắc Trung Bộ Việt Nam" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Trần Nghĩa Hòa dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Thị Minh Châu, bảo vệ tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh năm 2016, thuộc chuyên ngành Quản lý kinh tế (mã số: 62 34 01 01).

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là phương thức đầu tư dài hạn nhằm tìm kiếm lợi nhuận, tiếp cận tài nguyên và mở rộng thị trường, đồng thời hỗ trợ nước tiếp nhận bổ sung nguồn vốn, tiếp thu công nghệ, tạo việc làm và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Tính đến ngày 31/12/2014, Việt Nam đã thu hút được 17.768 dự án FDI còn hiệu lực từ 101 quốc gia và vùng lãnh thổ với tổng vốn đăng ký đạt 252,7 tỷ USD, đóng góp bình quân gần 20% GDP và tạo ra nguồn hàng công nghiệp xuất khẩu chủ lực. Dẫu vậy, dòng vốn FDI chủ yếu phân bố tập trung tại các địa bàn phát triển thuộc Vùng Đông Nam Bộ và Vùng Đồng bằng sông Hồng.

Ngược lại, vùng Bắc Trung Bộ dù sở hữu vị trí trọng yếu, bờ biển dài, tài nguyên phong phú và nguồn lao động dồi dào nhưng kết quả thu hút dòng vốn này rất khiêm tốn: từ năm 1987 đến hết năm 2014 chỉ thu hút được 272 dự án với gần 25 tỷ USD vốn đăng ký, chỉ chiếm 1,5% về số lượng dự án và gần 10% về tổng vốn đăng ký của toàn quốc. Khoảng trống nghiên cứu lớn đặt ra là các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận FDI ở cấp độ vĩ mô quốc gia hoặc tại các vùng kinh tế trọng điểm phát triển, chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống về thu hút FDI gắn với tính liên kết vùng tại địa bàn đặc thù như Bắc Trung Bộ, nơi chính quyền cấp tỉnh giữ vai trò hạt nhân trong điều kiện thiếu vắng một thể chế quản trị cấp vùng chính thức.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về thu hút FDI phục vụ phát triển kinh tế - xã hội tại vùng lãnh thổ; phân tích, đánh giá thực trạng thu hút FDI vào vùng Bắc Trung Bộ giai đoạn 2007-2014; từ đó đề xuất phương hướng và hệ thống giải pháp nhằm tăng cường thu hút nguồn vốn này vào vùng trong giai đoạn đến năm 2020.

Để hoàn thành mục tiêu nêu trên, luận án giải quyết 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể được đánh số như sau:

1. Hệ thống hóa có bổ sung, phát triển cơ sở lý luận về thu hút FDI phục vụ phát triển kinh tế - xã hội vùng lãnh thổ của Việt Nam trong bối cảnh hiện nay.
2. Tìm hiểu kinh nghiệm thu hút FDI ở một số nước và một số vùng trong nước, rút ra bài học cho vùng Bắc Trung Bộ.
3. Phân tích, đánh giá thực trạng thu hút FDI ở vùng Bắc Trung Bộ trong giai đoạn 2007-2014, chỉ ra những thành công và hạn chế trong thu hút nguồn vốn đầu tư này.
4. Đề xuất phương hướng và giải pháp nhằm tăng cường thu hút FDI vào các tỉnh vùng Bắc Trung Bộ giai đoạn đến năm 2020.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là hoạt động thu hút FDI vào các tỉnh trong vùng Bắc Trung Bộ đặt trong khung khổ chính sách chung của cả nước, có tính đến tính liên kết, hợp tác giữa các địa phương trong vùng.

Về phạm vi nghiên cứu:

• Phạm vi không gian: Nghiên cứu trên địa bàn 6 tỉnh thuộc vùng Bắc Trung Bộ, bao gồm Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên Huế.
• Phạm vi thời gian: Khảo sát, thu thập dữ liệu và đánh giá thực trạng thu hút FDI trong giai đoạn 2007-2014 (tính từ thời điểm Việt Nam chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới - WTO đến hết năm 2014); các phương hướng và giải pháp được đề xuất cho giai đoạn đến năm 2020.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã điểm luận một khối lượng lớn các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến đề tài, phân định thành ba nhóm nội dung chính:

Thứ nhất là các nghiên cứu quốc tế về nguyên nhân dịch chuyển dòng vốn và tác động của FDI:

• Về nguyên nhân dịch chuyển vốn: A. Calvet (1981) tổng hợp các lý thuyết FDI theo mô hình thị trường không hoàn hảo; Pan Long Tsai (1994) chỉ ra quy mô thị trường và cán cân thương mại là yếu tố quyết định FDI; Elhanan Helpman cùng cộng sự (2004) và Richard Bruton (2014) giải thích việc doanh nghiệp lựa chọn FDI để giảm thiểu chi phí thương mại; Akamatsu Kaname (1962) với mô hình đàn sếu bay và Raymond Vernon (1966) với lý thuyết chu kỳ sống của sản phẩm luận giải việc chuyển dịch sản xuất ra nước ngoài khi sản phẩm chuẩn hóa; Stephen H. Hymer (1976) nhấn mạnh lợi thế đặc thù của các công ty đa quốc gia; John Dunning (1977, 1988) chuẩn hóa khung phân tích chiết trung OLI (Lợi thế sở hữu - Quyền sở hữu O, Địa điểm L, Quốc tế hóa I); RE Lipsey, RC Feenstra, CH Hahn (1999) và David G. Hartman (1984) phân tích dòng vốn quốc tế và chính sách thuế.
• Về tác động của FDI đối với nước tiếp nhận: Báo cáo của UNCTAD chỉ ra đóng góp tạo việc làm của các tập đoàn đa quốc gia; Slaughter (2002) chứng minh FDI nâng cao kỹ năng lao động; Feenstra và Hanson (1997) đánh giá nhu cầu lao động tay nghề cao tại Mexico; De Melo (1997, 1999) sử dụng hàm Cobb-Douglas mở rộng khẳng định tác động tích cực của FDI tới tăng trưởng ở 33 nước; Berthelemy và Demurger (2000), Graham và Wada (2001), Buckley et al. (2002) chứng minh FDI thúc đẩy tăng trưởng vượt trội tại các tỉnh ven biển Trung Quốc; MU Klein, C Aaron, B Hadjimichael (2001), H Jalilian và J Weiss (2002), Hans-Rimbert Hemmer và Nguyễn Thị Phương Hoa (2002) khẳng định vai trò của FDI đối với tăng trưởng và giảm nghèo tại khu vực đang phát triển và Việt Nam; Martin Paldam (2003) phân tích mối quan hệ giữa FDI, nhân lực và đổi mới công nghệ; các công trình của Amit và Wakelin (2003), Liu et al. (2001), Zhang và Felmingham (2001), Fukao et al. (2003), Aizenman và Noy (2006) phân tích tương tác thúc đẩy giữa FDI và xuất khẩu.
• Về vai trò quản trị địa phương và môi trường thể chế: C. Chunlai (1997) phân tích 29 tỉnh Trung Quốc khẳng định tầm quan trọng của hạ tầng giao thông và chính sách khu vực; Edmund J. Malesky (2004, 2008) phân tích tác động của phân cấp quản trị và PCI đến quyết định đầu tư tại Việt Nam; E. Asiedu (2002) khảo sát 22 nước châu Phi về vai trò của thể chế và ổn định chính trị; M. Blomström, A. Kokko, JL Mucchielli (2003) nghiên cứu kinh tế học về chính sách ưu đãi; H. Milner (2006) phân tích tác động của các hiệp định thương mại (GATT/WTO, PTA); H. Mirza và A. Giroud (2004) nghiên cứu chuỗi giá trị ASEAN; Thâu Thị Hoàng và P. Wiboonchutikula (2008) sử dụng dữ liệu bảng 61 tỉnh thành Việt Nam giai đoạn 1995-2006; N. Nguyen và Nguyen T. (2007), Esiyok Bulent và Ugur Mehmet (2013) áp dụng mô hình hồi quy không gian tại Việt Nam; Beata Smarzynska Javorcik (2004) nghiên cứu sự lan tỏa năng suất qua liên kết ngược; JW Salacuse (2010), J. Tobin và S. Rose-Ackerman (2005) nghiên cứu tác động của các hiệp định đầu tư song phương (BITs); D. Sethi et al. (2003), Báo cáo Đầu tư Thế giới 2013 (UNCTAD), James Zhan (2013), Gordon G. Chang (2014) phân tích xu hướng biến động của dòng vốn FDI toàn cầu sau khủng hoảng tài chính 2008-2009.

Thứ hai là các nghiên cứu trong nước về thu hút FDI:

• Các nghiên cứu vĩ mô: Nguyễn Huy Thám (2006), Nguyễn Bích Đạt (2003), Mai Ngọc Cường (2004), Trần Quang Lâm và An Như Hải (2009), Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (2005), Phạm Thị Hoàng Anh và Lê Hà Thu (2011 - sử dụng mô hình VAR), Phùng Xuân Nhạ (2009, 2013 - nghiên cứu điều chỉnh chính sách và lý luận thực tiễn), Lê Như Tùng (2006), Nguyễn Thị Tuệ Anh (2009), Nguyễn Duy Quang (2007), Nguyễn Như Bình và J. Haughton (2002), Phan Vinh Quang và Nguyễn Ngọc Anh (2002), Nguyễn Phi Lân (2006 - mô hình GMM), Trần Quang Tiến (2005).
• Các nghiên cứu về cấp vùng và địa phương: Nguyễn Thị Tường Anh và Nguyễn Hữu Tâm (2012) nghiên cứu định lượng nhân tố thu hút FDI cấp tỉnh giai đoạn 2001-2007 và 2008-2010; Lê Văn Công (2010) nghiên cứu vùng Đồng bằng sông Cửu Long; Cục Xúc tiến thương mại - Bộ Công Thương (2011) nghiên cứu vùng Đông Nam Bộ; Trần Thị Tuyết Lan (2013) nghiên cứu thu hút FDI bền vững tại Vùng Kinh tế trọng điểm Bắc Bộ; Hồng Hạnh (2008), Bùi Duy Hoàng (2011), Bùi Tất Thắng (2011) nghiên cứu liên kết vùng tại Vùng Kinh tế trọng điểm miền Trung. Về riêng vùng Bắc Trung Bộ, chủ yếu là các bài viết thông tin xúc tiến đầu tư đơn lẻ của Cục Xúc tiến thương mại (2011), Sơn Thắng (2013), Dương Hà (2011), Nguyễn Văn Nhật (2012) và tài liệu Hội nghị xúc tiến đầu tư 6 tỉnh Bắc Trung Bộ do Bộ Kế hoạch và Đầu tư phối hợp tổ chức ngày 17/10/2011 tại Nghệ An.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án lựa chọn giải quyết:

• Đa số nghiên cứu chưa cập nhật đầy đủ bối cảnh tái cơ cấu kinh tế và biến chuyển của dòng vốn FDI toàn cầu sau khủng hoảng tài chính 2008-2009 cùng cuộc cách mạng khoa học công nghệ mới.
• Chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về thu hút FDI vào vùng Bắc Trung Bộ – một địa bàn có nhiều đặc thù khó khăn, xuất phát điểm thấp.
• Vấn đề liên kết vùng giữa các tỉnh trong thu hút FDI nhằm chuyển dịch từ mô hình phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu hầu như còn bị bỏ ngỏ, thiếu các cơ sở khoa học để thiết lập cơ chế phối hợp hữu hiệu giữa các địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án tiếp cận nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và khung phân tích quản lý kinh tế sau:

• Khung phân tích dựa trên lý thuyết lợi thế về chi phí và lực hút từ nước tiếp nhận đầu tư: Nhà đầu tư nước ngoài tìm kiếm địa điểm có chi phí đầu vào cạnh tranh, kết cấu hạ tầng đồng bộ và môi trường thể chế thuận lợi. Chủ thể thu hút trong nghiên cứu được xác định là chính quyền các tỉnh thuộc vùng Bắc Trung Bộ, vận hành trong khung khổ luật pháp quốc gia và thẩm quyền phân cấp, sử dụng các công cụ chính sách nhằm tác động vào các biến số chi phí và môi trường để thu hút dòng vốn.
• Khái niệm và cấu trúc vùng kinh tế: Vùng kinh tế được hiểu là một phần lãnh thổ đặc thù của nền kinh tế quốc dân gắn với các điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội chung và được ghi nhận trong quy hoạch phân bố không gian phát triển của quốc gia. Cấu trúc kinh tế của vùng gồm ba phân đoạn: ngành chuyên môn hóa (giữ vai trò chủ đạo), ngành bổ trợ (phục vụ trực tiếp cho ngành chuyên môn hóa) và ngành phụ (giao thông, tài chính, dịch vụ phục vụ đời sống).
• Khái niệm thu hút FDI vào vùng kinh tế: Là nỗ lực của các địa phương trong vùng nhằm đề ra và phối hợp thực hiện tổng thể các chính sách và biện pháp khuyến khích nhà đầu tư nước ngoài đưa vốn, tài sản, công nghệ vào các doanh nghiệp trên địa bàn, hướng tới mục tiêu tối ưu hóa lợi ích kinh tế - xã hội của toàn vùng. Tiếp cận nghiên cứu nhấn mạnh vai trò hạt nhân của chính quyền cấp tỉnh do Việt Nam không có cấp chính quyền vùng và thiếu trung tâm điều phối vùng đủ thẩm quyền.

Về phương pháp nghiên cứu, luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và phương pháp thống kê kinh tế mô tả:

• Phương pháp trừu tượng khoa học, phương pháp phân tích hệ thống và logic kết hợp lịch sử: Dùng để làm rõ các khái niệm, bản chất của FDI, hình thức đầu tư và cơ chế vận hành chính sách.
• Phương pháp lực hút từ phía nước tiếp nhận đầu tư: Dùng để phân tích cơ chế tác động của các chính sách thuế, đất đai, thủ tục hành chính đến quyết định của nhà đầu tư.
• Phương pháp tổng kết thực tiễn và thống kê mô tả: Tổng hợp, xử lý các chuỗi số liệu thứ cấp để phản ánh quy mô, cơ cấu dự án, vốn đăng ký, vốn thực hiện và số nộp ngân sách.
• Phương pháp phân tích - so sánh: So sánh thực trạng thu hút FDI giữa các thời kỳ trước và sau khi gia nhập WTO (2007-2014); so sánh kết quả thu hút FDI giữa 6 tỉnh nội vùng (Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế); so sánh tương quan giữa vùng Bắc Trung Bộ với các vùng kinh tế khác trên toàn quốc.
• Phương pháp nhân - quả định tính: Phân tích sự tác động qua lại giữa thu hút FDI với chuyển dịch cơ cấu ngành, tăng trưởng kinh tế địa phương, giải quyết việc làm và thu nhập của người lao động.
• Phương pháp dự báo, ngoại suy: Ứng dụng ở mức độ nhất định để định hình các phương hướng và giải pháp chính sách đến năm 2020.

Nguồn dữ liệu của luận án hoàn toàn là dữ liệu thứ cấp chính thống, được thu thập từ Báo cáo của Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư), Tổng cục Thống kê, số liệu niên giám thống kê của 6 tỉnh vùng Bắc Trung Bộ giai đoạn 2007-2014, cùng các văn kiện, nghị quyết của Chính phủ và tài liệu xúc tiến đầu tư chính thức.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài vào vùng Bắc Trung Bộ Việt Nam

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước thành các nhóm chuyên đề. Về nghiên cứu quốc tế, chương làm rõ các nhóm lý thuyết giải thích nguyên nhân di chuyển vốn (thị trường không hoàn hảo, chu kỳ sản phẩm, mô hình chiết trung OLI, lý thuyết phân tán rủi ro và tránh rào cản thương mại) và các bằng chứng thực nghiệm về tác động hai mặt của FDI đối với nước nhận đầu tư (về lao động, chuyển giao kỹ năng, tăng trưởng và giảm nghèo). Về nghiên cứu trong nước, tác giả phân tích sự chuyển biến trong tư duy điều chỉnh chính sách FDI của Việt Nam từ khi ban hành Luật Đầu tư nước ngoài năm 1987 đến giai đoạn hội nhập WTO.

Điểm nhấn của chương là việc nhận diện rõ 4 khoảng trống học thuật:

1. Thiếu các nghiên cứu đánh giá sự thích ứng của chính sách thu hút FDI trong bối cảnh tái cơ cấu kinh tế sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008-2009 và khủng hoảng nợ công.
2. Chưa có sự tích hợp đầy đủ các yêu cầu của cuộc cách mạng khoa học công nghệ mới vào định hướng sàng lọc công nghệ FDI ở các nước đang phát triển.
3. Thiếu khung lý luận và cơ chế liên kết vùng nhằm khắc phục tình trạng các địa phương cạnh tranh không lành mạnh, hướng dòng vốn FDI vào phát triển chiều sâu thay vì thuần túy khai thác tài nguyên và lao động giá rẻ.
4. Chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu một cách hệ thống, đa diện và chuyên sâu về thu hút FDI trên địa bàn 6 tỉnh Bắc Trung Bộ trong mối liên kết kinh tế vùng.

Chương 2: Cơ sở lý luận và kinh nghiệm thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài vào vùng kinh tế

Chương 2 tập trung xây dựng hệ thống khái niệm và khung lý thuyết nền tảng. Luận án tổng hợp các định nghĩa của IMF, UNCTAD, WTO và Luật Đầu tư nước ngoài tại Việt Nam năm 1987 để đưa ra quan niệm: FDI là sự di chuyển vốn, tài sản, công nghệ từ nước đầu tư sang nước tiếp nhận đầu tư để thành lập hoặc kiểm soát doanh nghiệp nhằm mục đích kinh doanh thu lợi nhuận và lợi ích khác. Hai đặc điểm cốt lõi phân biệt FDI với đầu tư gián tiếp là sự chuyển dịch vốn quốc tế gắn liền với quyền trực tiếp quản lý, điều hành tài sản đầu tư.

Chương phân tích 6 hình thức FDI chủ yếu: doanh nghiệp liên doanh, doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài, công ty cổ phần có sự tham gia của đối tác trong nước, chi nhánh công ty nước ngoài, hợp đồng hợp tác đầu tư (BOT, BTO, BT) và mua bán - sáp nhập doanh nghiệp (M&A). Tác động của FDI được luận giải trung tính ở cả hai khía cạnh: mang lại nguồn vốn, công nghệ, kỹ năng quản trị, việc làm và thị trường xuất khẩu; nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro chèn ép doanh nghiệp bản địa, chuyển giá trốn thuế, gây ô nhiễm môi trường và tạo nguy cơ phụ thuộc kinh tế.

Đặc biệt, chương làm rõ tính đặc thù của thu hút FDI vào vùng kinh tế:

• So với cấp quốc gia: Vùng kinh tế không phải là cấp hành chính hoàn chỉnh, không có cơ quan đại diện quyền lực thống nhất, không có ngân sách riêng. Do đó, việc phối hợp chính sách hoàn toàn phụ thuộc vào thiện chí hợp tác tự nguyện giữa các tỉnh. Hơn nữa, các tỉnh trong vùng có điều kiện tương đồng nên xu hướng cạnh tranh cục bộ thường lấn át xu hướng liên kết.
• So với cấp tỉnh riêng lẻ: Thu hút theo vùng đòi hỏi giải quyết các bài toán liên kết liên tỉnh như phân công ngành chuyên môn hóa, chia sẻ mạng lưới hạ tầng kỹ thuật (giao thông, cảng biển), phối hợp đào tạo lao động và kiểm soát tác động môi trường liên vùng.

Từ việc phân tích kinh nghiệm thu hút FDI của các khu vực trong nước (như Vùng Đông Nam Bộ, Vùng Kinh tế trọng điểm Bắc Bộ, Vùng Kinh tế trọng điểm miền Trung) và quốc tế, tác giả rút ra các bài học: cần có quy hoạch thống nhất, hài hòa chính sách ưu đãi (thuế thu nhập doanh nghiệp, miễn giảm thuế chuyển vốn, thuế bản quyền, tiền thuê đất) để tránh hiện tượng các tỉnh tự "xé rào" làm suy giảm lợi ích chung của vùng.

Chương 3: Thực trạng thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài vào vùng Bắc Trung Bộ

Chương 3 đi sâu đánh giá thực trạng thu hút FDI tại 6 tỉnh Bắc Trung Bộ trong giai đoạn 2007-2014 dựa trên các số liệu thứ cấp đã được hệ thống hóa.

Về điều kiện thu hút: Lợi thế của vùng là nguồn lao động dồi dào, cần cù; sở hữu dải bờ biển dài với nhiều cảng nước sâu và tiềm năng du lịch; tài nguyên khoáng sản đá vôi, quặng phong phú; nằm trên các trục giao thông xuyên Việt (Quốc lộ 1A, đường sắt Bắc - Nam, đường Hồ Chí Minh) và là cửa ngõ hướng biển của Hành lang kinh tế Đông - Tây. Bất lợi thế là địa hình dốc, hẹp ngang, chịu tác động nặng nề của thiên tai (bão lũ, hạn hán, gió Tây Nam khô nóng); hạ tầng kỹ thuật nội vùng và kết nối liên vùng còn thiếu đồng bộ; tỷ lệ lao động qua đào tạo kỹ thuật cao còn thấp; thị trường tiêu thụ tại chỗ nhỏ lẻ.

Về quy mô và tốc độ tăng trưởng FDI: Lũy kế đến ngày 31/12/2014, vùng Bắc Trung Bộ chỉ thu hút được 272 dự án với tổng vốn đăng ký đạt gần 25 tỷ USD, thể hiện sự chênh lệch rất lớn so với quy mô chung của cả nước:

Chỉ tiêu thống kê	Toàn quốc (Lũy kế đến 31/12/2014)	Vùng Bắc Trung Bộ (Lũy kế đến 31/12/2014)	Tỷ trọng vùng Bắc Trung Bộ so với cả nước (%)
Số dự án FDI còn hiệu lực	17.768 dự án	272 dự án	1,5%
Tổng vốn đầu tư đăng ký	252,7 tỷ USD	~25 tỷ USD	~9,9%

Sự phân hóa số liệu phản ánh một đặc trưng nổi bật: tỷ trọng số lượng dự án rất thấp (1,5%) nhưng tỷ trọng vốn đăng ký lại chiếm gần 10% cả nước. Hiện tượng này xuất phát từ việc quy mô vốn FDI của vùng bị chi phối bởi một số ít siêu dự án công nghiệp nặng tập trung vốn lớn, tiêu biểu là Dự án Khu liên hợp gang thép và cảng Sơn Dương Formosa tại Khu kinh tế Vũng Áng (Hà Tĩnh) và Dự án Liên hợp Lọc hóa dầu Nghi Sơn tại Khu kinh tế Nghi Sơn (Thanh Hóa).

Các bảng biểu thống kê trong chương (Bảng 3.1, Bảng 3.2, Bảng 3.3, Bảng 3.4) cho thấy diễn biến giai đoạn 2007-2014:

• Số doanh nghiệp FDI đang hoạt động sản xuất kinh doanh tại thời điểm 31/12 hàng năm tăng dần nhưng quy mô mạng lưới doanh nghiệp nhìn chung vẫn còn rất thưa thớt so với tiềm năng diện tích tự nhiên và dân số.
• Về cơ cấu theo ngành: Dòng vốn FDI tập trung áp đảo vào lĩnh vực công nghiệp - xây dựng (đặc biệt là công nghiệp chế biến, lọc hóa dầu, luyện kim, sản xuất vật liệu xây dựng và xi măng), trong khi lĩnh vực dịch vụ chất lượng cao, thương mại và nông - lâm - thủy sản thu hút được rất ít vốn đầu tư.
• Về cơ cấu theo địa phương: Dòng vốn phân bố mất cân đối nghiêm trọng. Vốn đầu tư tập trung chủ yếu tại Hà Tĩnh, Thanh Hóa và Thừa Thiên Huế. Hai tỉnh Quảng Bình và Quảng Trị thu hút được lượng vốn và số lượng dự án rất thấp.
• Về hiệu quả kinh tế - xã hội và số nộp ngân sách: Dù số thuế đã nộp trong năm của các doanh nghiệp FDI (Bảng 3.4) có xu hướng gia tăng, nhưng mức độ lan tỏa công nghệ và khả năng kích thích liên kết với các doanh nghiệp dân doanh nội địa trong vùng còn yếu; các doanh nghiệp FDI chủ yếu hoạt động độc lập, tỷ lệ nội địa hóa đầu vào thấp.
• Về mặt hạn chế trong quản lý: Tình trạng liên kết giữa 6 tỉnh còn mang tính hình thức, thiếu cơ chế ràng buộc; công tác xúc tiến đầu tư bị chia cắt, mạnh ai nấy làm; xuất hiện hiện tượng cạnh tranh ưu đãi không cần thiết giữa các tỉnh trong vùng (nhất là trong giải phóng mặt bằng và ưu đãi giá thuê đất).

Chương 4: Phương hướng, giải pháp tăng cường thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài ở vùng Bắc Trung Bộ

Trên cơ sở phân tích bối cảnh kinh tế trong nước và quốc tế sau khủng hoảng, Chương 4 xác lập các định hướng thu hút FDI đến năm 2020: chuyển trọng tâm từ số lượng sang chất lượng và chiều sâu; ưu tiên các dự án công nghệ sạch, suất tiêu hao năng lượng thấp, thân thiện môi trường; phát huy lợi thế địa kinh tế của từng tiểu vùng gắn với mạng lưới chuỗi giá trị.

Luận án đề xuất 5 nhóm giải pháp quản lý kinh tế cụ thể:

1. Hoàn thiện quy hoạch và cơ chế điều phối liên kết vùng: Thành lập ban điều phối thu hút FDI chung cho vùng Bắc Trung Bộ với thẩm quyền rõ ràng; xây dựng danh mục dự án mời gọi đầu tư cấp vùng; thiết lập quy chế cam kết không cạnh tranh hạ chuẩn ưu đãi thuế và đất đai giữa 6 tỉnh.
2. Phát triển đồng bộ kết cấu hạ tầng kỹ thuật: Ưu tiên nguồn vốn đầu tư hoàn thiện mạng lưới giao thông kết nối liên tỉnh, tuyến đường bộ ven biển và các hành lang kinh tế Đông - Tây; tập trung đầu tư nâng cấp hạ tầng các Khu kinh tế ven biển động lực gồm Nghi Sơn (Thanh Hóa), Đông Nam (Nghệ An), Vũng Áng (Hà Tĩnh), Chân Mây - Lăng Cô (Thừa Thiên Huế).
3. Đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính và nâng cao chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI): Công khai, minh bạch quy trình cấp phép và các quy định pháp lý; giảm thiểu chi phí không chính thức; tăng cường đối thoại công - tư để kịp thời tháo gỡ rào cản cho nhà đầu tư nước ngoài.
4. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực: Quy hoạch lại mạng lưới trường đại học, cao đẳng và cơ sở dạy nghề trong vùng; liên kết đào tạo theo đơn đặt hàng kỹ thuật của doanh nghiệp FDI; xây dựng chính sách đãi ngộ nhằm giữ chân lao động kỹ thuật cao tại địa phương.
5. Đổi mới công tác xúc tiến đầu tư và tăng cường giám sát thực thi: Chuyển đổi phương thức xúc tiến đầu tư từ bị động sang chủ động hướng vào các đối tác chiến lược có công nghệ nguồn; tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra chuyên ngành nhằm ngăn chặn các hành vi chuyển giá trốn thuế và vi phạm tiêu chuẩn bảo vệ môi trường sinh thái.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt khoa học lý luận và thực tiễn:

Về mặt lý luận:

• Hệ thống hóa và bổ sung khung lý luận về thu hút FDI tiếp cận từ góc độ vùng kinh tế trong điều kiện phân cấp quản lý đầu tư cho chính quyền cấp tỉnh tại Việt Nam.
• Làm rõ tính chất hai mặt và sự khác biệt căn bản giữa thu hút FDI cấp vùng với thu hút FDI cấp quốc gia và cấp tỉnh; chỉ ra rằng liên kết vùng là điều kiện tất yếu để tối ưu hóa lợi thế quy mô và triệt tiêu xu hướng cạnh tranh cục bộ giữa các địa phương.

Về mặt thực tiễn:

• Phân tích và làm rõ bức tranh thực trạng thu hút FDI tại 6 tỉnh Bắc Trung Bộ giai đoạn 2007-2014 qua các số liệu thống kê tin cậy; phát hiện quy luật phân bố mất cân đối (vốn tập trung vào một số dự án công nghiệp nặng quy mô lớn trong khi số lượng dự án toàn vùng chỉ chiếm 1,5% cả nước).
• Chỉ ra nguyên nhân sâu xa của các hạn chế là do thiếu thể chế quản trị cấp vùng đủ mạnh và sự thiếu gắn kết giữa các chính quyền cấp tỉnh.
• Xây dựng hệ thống giải pháp quản lý kinh tế mang tính hệ thống và khả thi cho giai đoạn đến năm 2020 nhằm tăng cường thu hút dòng vốn FDI gắn với tái cơ cấu kinh tế vùng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế:

• Luận án triển khai trong điều kiện Việt Nam chưa có cấp chính quyền vùng độc lập và chưa có hệ thống tài khoản kinh tế hay cơ quan thống kê chuyên trách cấp vùng; do đó, các phân tích về liên kết vùng chủ yếu tiếp cận dưới góc độ thỏa thuận hành chính tự nguyện giữa các tỉnh.
• Do giới hạn nguồn số liệu thứ cấp trong giai đoạn 2007-2014, luận án chưa xây dựng mô hình định lượng đánh giá hiệu ứng lan tỏa công nghệ (spillover) giữa các doanh nghiệp FDI và khối doanh nghiệp trong nước tại 6 tỉnh Bắc Trung Bộ.

Về hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Cần tiếp tục theo dõi, đánh giá định lượng tác động kinh tế - xã hội và môi trường thực tế khi các dự án công nghiệp nặng quy mô lớn (như Formosa Hà Tĩnh, Lọc hóa dầu Nghi Sơn) bước vào giai đoạn vận hành thương mại toàn diện sau năm 2015.
• Nghiên cứu sâu hơn về mô hình phân chia lợi ích ngân sách và chi phí giải phóng mặt bằng, bảo vệ môi trường liên tỉnh khi áp dụng cơ chế chia sẻ dự án FDI theo chuỗi giá trị vùng.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với các nhóm đối tượng:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Quản lý kinh tế và Kinh tế phát triển: Luận án cung cấp một khung tổng quan tài liệu rất phong phú về lý thuyết FDI và kinh tế vùng (đặc biệt là Chương 1 và Chương 2), cùng phương pháp phân tích thực tiễn dựa trên dữ liệu quản lý cấp địa phương.
• Đối với giảng viên: Cung cấp tài liệu thực tiễn phục vụ giảng dạy các chuyên đề về đầu tư nước ngoài, phân cấp quản lý kinh tế và quy hoạch phát triển kinh tế vùng tại Việt Nam.
• Đối với cơ quan quản lý nhà nước: Các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ủy ban nhân dân, Sở Kế hoạch và Đầu tư và Ban Quản lý các Khu kinh tế của 6 tỉnh Bắc Trung Bộ có thể tham khảo trực tiếp các luận cứ của Chương 3 và hệ thống giải pháp ở Chương 4 để rà soát quy hoạch, sửa đổi quy chế xúc tiến đầu tư và hoàn thiện chính sách ưu đãi trên địa bàn.

Câu hỏi thường gặp

Luận án giải quyết cụ thể các câu hỏi trọng tâm sau:

1. Tại sao vùng Bắc Trung Bộ chiếm gần 10% tổng vốn FDI đăng ký của cả nước nhưng số lượng dự án chỉ chiếm 1,5% giai đoạn đến năm 2014? Dữ liệu của luận án chứng minh rằng dòng vốn FDI vào vùng Bắc Trung Bộ bị chi phối đột biến bởi một vài đại dự án công nghiệp nặng có quy mô vốn hàng tỷ USD (tiêu biểu là Khu liên hợp gang thép và cảng Sơn Dương Formosa tại Hà Tĩnh và Nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn tại Thanh Hóa). Các dự án quy mô vừa và nhỏ trong lĩnh vực công nghiệp phụ trợ, dịch vụ và nông nghiệp chiếm tỷ lệ rất thấp, dẫn đến nghịch lý vốn đăng ký lớn nhưng mật độ dự án và doanh nghiệp hoạt động trên địa bàn rất mỏng.

2. Sự khác biệt căn bản giữa thu hút FDI vào vùng kinh tế so với thu hút FDI vào một quốc gia theo luận án là gì? Thu hút FDI cấp quốc gia có chủ thể đại diện tối cao là Chính phủ với hệ thống luật pháp và ngân sách tập trung, có thể chủ động điều tiết ưu tiên vùng phát triển trước vùng khó khăn sau. Ngược lại, thu hút FDI vào vùng kinh tế không có chính quyền cấp vùng, không có ngân sách riêng; chính sách vùng phụ thuộc vào sự hợp tác tự nguyện giữa các tỉnh nên thường xuyên đối mặt với nguy cơ bị phá vỡ bởi cạnh tranh cục bộ địa phương ("xé rào" ưu đãi) và chịu áp lực cạnh tranh trực diện từ các vùng kinh tế khác.

3. Khung thời gian khảo sát thực trạng của luận án được xác định như thế nào? Thực trạng thu hút FDI được tác giả khảo sát trong giai đoạn 2007-2014. Mốc khởi đầu năm 2007 đánh dấu sự kiện Việt Nam chính thức trở thành thành viên WTO, mở ra giai đoạn hội nhập kinh tế sâu rộng với nhiều cam kết quốc tế về mở cửa thị trường đầu tư; mốc kết thúc năm 2014 là thời điểm chốt dữ liệu thống kê cập nhật đầy đủ nhất tại thời điểm nghiên cứu nhằm làm căn cứ đề xuất giải pháp cho giai đoạn đến năm 2020.

4. Luận án phân loại những hình thức đầu tư trực tiếp nước ngoài nào? Luận án hệ thống hóa 6 hình thức FDI chủ yếu: doanh nghiệp liên doanh, doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài, công ty cổ phần có vốn góp của nhà đầu tư trong nước, chi nhánh doanh nghiệp nước ngoài, hợp đồng hợp tác đầu tư (BOT, BTO, BT) và mua lại doanh nghiệp của nước sở tại (M&A).

5. Luận án đề xuất giải pháp then chốt nào nhằm hạn chế sự cạnh tranh không lành mạnh giữa các tỉnh trong vùng Bắc Trung Bộ? Giải pháp then chốt được tác giả đề xuất là thành lập cơ chế điều phối thu hút đầu tư cấp vùng có thẩm quyền rõ ràng, gắn với quy hoạch phân công chuyên môn hóa sản xuất giữa 6 tỉnh; đồng thời thống nhất một khung chính sách ưu đãi chung về thuế và giá thuê đất, loại bỏ tình trạng các địa phương tự ý nâng mức ưu đãi để lôi kéo dự án bằng mọi giá.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài ở vùng Bắc Trung Bộ Việt Nam" của tác giả Trần Nghĩa Hòa là công trình nghiên cứu chuyên khảo có hệ thống về quản lý kinh tế đối với dòng vốn FDI tại một vùng lãnh thổ đặc thù. Luận án đã làm rõ cơ sở lý thuyết về thu hút FDI gắn với tính chất không gian vùng, chỉ ra bức tranh thực trạng phân bố vốn thiếu cân đối và hạn chế trong liên kết giữa các địa phương giai đoạn 2007-2014. Các phương hướng và nhóm giải pháp được đề xuất đến năm 2020 có cơ sở thực tiễn rõ ràng, góp phần định hình chính sách quản lý và tăng cường thu hút FDI phục vụ phát triển kinh tế - xã hội bền vững cho vùng Bắc Trung Bộ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN THU HÚT ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI VÀO VÙNG BẮC TRUNG BỘ VIỆT NAM 1. NHỮNG THÀNH QUẢ NGHIÊN CỨU Ở CÁC NƯỚC VỀ THU HÚT ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI 1. Những nghiên cứu xác định nguyên nhân dịch chuyển vốn ra nước ngoài Cho đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu nước ngoài nhận định rằng, thu hút FDI là một trong những giải pháp quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế ở các nước. Điển hình là một số công trình sau: - Trong nghiên cứu lý thuyết về nguyên nhân ĐT trực tiếp ra nước ngoài của các công ty lớn, tác giả A.

Calvet trong bài: "A synthesis of foreign direct investment theories and theories of the multinational firm" (Một sự tổng hợp của các lý thuyết đầu tư trực tiếp nước ngoài và các lý thuyết của các công ty đa quốc gia) [116] đã phân loại các lý thuyết FDI theo mô hình không hoàn hảo của thị trường và cho rằng, sự khác biệt quốc tế của các hoạt động và hội nhập qua biên giới các quốc gia là một nhân tố quan trọng thúc đẩy di chuyển vốn ra nước ngoài. Sự hấp dẫn của dịch chuyển tư bản ra ngoài xuất phát từ việc tránh thuế nhập khẩu, thị trường tiêu thụ mới, nguồn lao động rẻ và sự sẵn có của tài nguyên. - Pan Long Tsai, giáo sư kinh tế của Đại học quốc gia Đài Loan - NTU, trong bài: "Determinants of foreign direct investment and its impact on economic growth" (Yếu tố quyết định đầu tư trực tiếp nước ngoài và tác động của nó đối với tăng trưởng kinh tế) [163], bằng phương pháp nghiên cứu thực nghiệm, đã đi đến kết luận: quy mô thị trường trong nước và cán cân thương mại là hai yếu tố quyết định FDI vào một nước nào đó, mặc dù tăng trưởng kinh tế, chi phí lao 7 động và sự khác biệt về địa lý cũng là những yếu tố tác động rất lớn đến xu hướng di chuyển dòng vốn ĐT này. - ELhanan Helpman cùng các cộng sự trong bài: "Export Versus FDI with Heterogeneous Firms" (Xuất Versus FDI với các hãng không đồng nhất) [134]; Richard Bruton trong bài viết: "Policy Statement on Foriegn Direct Investment in Ireland" [168] đã cho rằng các DN của một nước, nhận thấy lợi ích từ việc tránh chi phí thương mại khi XK sản phẩm ra nước ngoài lớn hơn chi phí của việc duy trì năng lực sản xuất của DN tại nước đó, sẽ lựa chọn đầu tư trực tiếp ra nước ngoài, hình thành FDI.

- Lý thuyết giải thích FDI từ chu kỳ sản phẩm: Akamatsu Kaname trong bài: "A Historical Pattern of Economic Growth in Developing Countries" (Một mẫu lịch sử của tăng trưởng kinh tế ở các nước đang phát triển) [148] đã cho rằng, sản phẩm mới, ban đầu được phát minh và sản xuất ở nước ĐT, sau đó được XK ra thị trường nước ngoài. Tại nước nhập khẩu (NK), ưu điểm của sản phẩm mới làm nhu cầu trên thị trường bản địa tăng lên, nên nước NK chuyển sang sản xuất để thay thế sản phẩm NK này bằng cách thu hút vốn, kỹ thuật của nước ngoài. Khi nhu cầu thị trường của sản phẩm mới trên thị trường trong nước bão hòa, nhu cầu XK lại xuất hiện. Hiện tượng này diễn ra theo chu kỳ và do đó dẫn đến sự hình thành FDI [148].

Cũng cùng quan điểm này, Raymond Vernon trong: "International Investment and International Trade in the Product Cycle" (Đầu tư quốc tế và thương mại quốc tế trong các chu kỳ sản phẩm) [166] đã viết: khi sản xuất một sản phẩm đạt tới giai đoạn chuẩn hóa trong chu kỳ phát triển của mình, cũng là lúc thị trường sản phẩm này có rất nhiều nhà cung cấp. Ở giai đoạn này, sản phẩm ít được cải tiến, nên cạnh tranh giữa các nhà cung cấp dẫn tới quyết định giảm giá và do đó dẫn tới quyết định cắt giảm chi phí sản xuất. Đây là lý do để các nhà cung cấp chuyển sản xuất sản phẩm sang những nước cho phép chi phí sản xuất thấp hơn. - Tiếp cận từ lợi thế của công ty đa quốc gia, Stephen H.

Hymes trong "Product life-cycle theory" (Lý thuyết vòng đời sản phẩm), "FDI and Portfolio 8 Investment Theory" (FDI và Lý thuyết Danh mục đầu tư) [173] đã cho rằng, các công ty đa quốc gia có những lợi thế đặc thù (chẳng hạn năng lực cơ bản) cho phép công ty vượt qua những trở ngại về chi phí ở nước ngoài, nên họ sẵn sàng ĐT trực tiếp ra nước ngoài. Khi chọn địa điểm ĐT, những công ty đa quốc gia sẽ chọn nơi nào có các điều kiện (lao động, đất đai, chính trị) cho phép họ phát huy các lợi thế đặc thù nói trên. - Quan điểm tiếp cận thị trường và giảm xung đột thương mại (nảy sinh từ các cuộc xung đột thương mại giữa Nhật Bản và các nước như Mỹ, Tây Âu từ sau chiến tranh thế giới thứ hai). Những người theo quan điểm này cho rằng, ĐT trực tiếp ra nước ngoài là một biện pháp để tránh xung đột thương mại song phương.

Ví dụ, Nhật Bản hay bị Mỹ và các nước Tây Âu phàn nàn do Nhật Bản có thặng dư thương mại còn các nước kia bị thâm hụt thương mại trong quan hệ song phương. Để đối phó, Nhật Bản đã tăng cường ĐT trực tiếp vào các thị trường đó, như sản xuất và bán ô tô, máy tính ngay tại Mỹ và châu Âu, để giảm XK các sản phẩm này từ Nhật Bản sang. Nhật còn ĐT trực tiếp vào các nước thứ ba, và từ đó XK sang thị trường Bắc Mỹ và châu Âu để hưởng ưu đãi NK mà các nước phát triển dành cho nước chậm phát triển [183]. - Tiếp cận tổng hợp từ nhiều nguyên nhân hình thành DN FDI.

Chẳng hạn, trong công trình nghiên cứu của nhóm John Dunning: "Why Do Companies Invest Overseas?" (Tại sao công ty Đầu tư nước ngoài?) [130] đã giải thích vì sao công ty lựa chọn ĐT vào các thị trường nước ngoài. Ngoài lý do mở rộng hoạt động của mình ra nước ngoài, còn có bốn lý do chính để công ty ĐT ra nước ngoài, bao gồm: i) Tìm kiếm thị trường (Sutherland 1998); ii) Chi phí thấp hơn; iii) Tìm kiếm sản phẩm chiến lược; và iv) Hiệu quả tìm kiếm. Ví dụ, biến động tỷ giá hối đoái cũng có thể thay đổi những tính toán lợi nhuận của một công ty hàng đầu để thay đổi việc phân bổ các nguồn tài nguyên của nó. trong: "Trade, location of economic activity and the MNE: a search for an eclectic approach" (Thương mại, vị trí của hoạt động 9 kinh tế và các doanh nghiệp đa quốc: tìm kiếm một phương pháp chiết trung) [128] đã nêu các khái niệm, lý thuyết và định hướng nghiên cứu thực nghiệm, phát triển các mô hình chiết trung của các các nhà nghiên cứu quốc tế nhằm giải thích lực chính thúc đẩy FDI, bao gồm quyền sở hữu (O), vị trí (L), và nhu cầu được quốc tế hóa (I).

Theo tác giả, các công ty công nghệ cao có thể có một mức độ độc quyền, và lợi nhuận độc quyền có thể là phần thưởng cho sự đổi mới. Trong điều kiện nhất định, cho dù nắm quyền kiểm soát công nghệ của mình, nhưng các công ty đa quốc gia có thể phát triển công nghệ ra các nước thông qua ĐT nước ngoài hoặc hợp tác với các DN của nước sở tại để thay thế công nghệ ở đó. Lý thuyết quốc tế hóa và mô hình chiết trung này đã được hoàn thiện trong hơn 40 năm qua để trở thành cơ cở lý thuyết nền tảng giải thích hoạt động FDI của công ty đa quốc gia. Ngoài ra, còn có những công trình khác viết về vai trò của FDI trong dòng chảy vốn quốc tế, như: "The role of foreign direct investment in international capital flows" (Vai trò của đầu tư trực tiếp nước ngoài trong dòng vốn quốc tế) của RE Lipsey, RC Feenstra, CH Hahn [169], "Tax policy and foreign direct investment" (Chính sách thuế và đầu tư trực tiếp nước ngoài) của David G.

Những nghiên cứu về tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài đối với sự phát triển của nước tiếp nhận Các nghiên cứu tiếp cận từ cách giải thích sự tồn tại của FDI bắt nguồn từ tác động của nó đối với nước tiếp nhận cũng xuất hiện khá nhiều. Có thể nêu ra một số công trình điển hình sau: - Các công trình nghiên cứu về vai trò của FDI đối với việc làm và thu nhập: Nhiều nghiên cứu cho rằng, FDI không chỉ góp phần trực tiếp tạo ra việc làm mà còn gián tiếp tạo ra các cơ hội việc làm tại các tổ chức khác như 10 nhà cung cấp hoặc người tiêu dùng sản phẩm của các DN có vốn ĐTNN. Theo UNCTAD, các công ty đa quốc gia đã tạo ra khoảng 73 triệu việc làm trên toàn thế giới, trong đó hơn 60% việc làm được tạo ra từ các công ty mẹ và 40% là từ các chi nhánh tại nước ngoài [180]. Slaughter đã sử dụng một bộ dữ liệu trong giai đoạn 1982 - 1990 của 7 ngành công nghiệp thuộc 16 nước phát triển và đang phát triển để hồi qui tìm ra mối quan hệ giữa tiền công và sự hiện diện của các DN nước ngoài.

Kết quả cho thấy sự hiện diện của các DN nước ngoài có tác động tích cực đến việc nâng cao kỹ năng của người lao động [155]. Fenstra và Hanson sử dụng mô hình trao đổi thương mại Bắc - Nam và mô hình ĐT để kiểm tra tác động của FDI đến nhu cầu lao động có tay nghề tại Mexico trong giai đoạn 1975-1988. Kết quả cho thấy, tăng trưởng FDI làm tăng nhu cầu đối với lao động có tay nghề cao. Tại các khu vực FDI tập trung nhiều, các công ty nước ngoài chiếm trên 50% nhu cầu lao động kỹ thuật của thị trường.

Tác giả cho rằng, kết quả này phản ánh một thực tế là hầu hết các công ty nước ngoài sử dụng công nghệ đòi hỏi người lao động phải có kỹ năng cao [171]. - Các công trình nghiên cứu về FDI có tác động thúc đẩy tăng trưởng và giảm nghèo ở nước tiếp nhận: Nghiên cứu của De Melo đã sử dụng hàm sản xuất Cobb Douglas mở rộng có tính đến sự tồn tại của mô hình nội sinh trong FDI, lấy mẫu ở 16 nước phát triển và 17 nước đang phát triển. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, FDI có hiệu ứng tích cực và quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế thời kỳ 1970 - 1990. Tác động này càng lớn hơn đối với các nước đang phát triển ở châu Phi trong giai đoạn 1980-2005 [125].