Luận án tiến sĩ về sự phát triển của kinh tế tư nhân tại Việt Nam từ năm 1991 đến 2021

Luận án tiến sĩ phân tích sự phát triển kinh tế tư nhân Việt Nam giai đoạn 1991-2021, đánh giá các yếu tố tác động và xu hướng phát triển.

• Tác giả: Hoàng Xuân Sơn
• Người hướng dẫn: Võ Văn Sen
• Trường học: Trường Đại học Sài Gòn
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Sự phát triển của kinh tế tư nhân ở Việt Nam (1991 – 2021)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ VẤN ĐỀ KINH TẾ TƯ NHÂN Ở VIỆT NAM
• 1.1. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài liên quan đến đề tài
• 1.2. Các công trình nghiên cứu ở Việt Nam liên quan đến đề tài
• 1.3. Những kết quả nghiên cứu được tiếp cận từ góc độ kinh tế học
• 1.4. Những kết quả nghiên cứu được tiếp cận từ góc độ chủ trương, chính sách
• 1.5. Những kết quả nghiên cứu được tiếp cận từ góc độ lịch sử
• 1.6. Nhận xét chung và những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA KINH TẾ TƯ NHÂN Ở VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN 1991 – 2005
• 2.1. Bối cảnh phát triển của kinh tế tư nhân
• 2.2. Bối cảnh quốc tế và tình hình kinh tế - xã hội Việt Nam
• 2.3. Chủ trương, đường lối phát triển kinh tế tư nhân của Đảng Cộng sản Việt Nam
• 2.4. Kinh tế tư nhân ở Việt Nam sau 5 năm đầu đổi mới (1986 - 1991)
• 2.5. Những chuyển biến của kinh tế tư nhân trong giai đoạn 1991 – 2005
• 2.5.1. Chuyển biến bước đầu của kinh tế tư nhân trong những năm 1991 – 2000
• 2.5.2. Quá trình vươn lên của kinh tế tư nhân trong những năm đầu thế kỷ XXI (2001 – 2005)
• 2.6. Đóng góp của kinh tế tư nhân đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia trong giai đoạn 1991 – 2005
• 2.6.1. Đóng góp đối với sự phát triển kinh tế
• 2.6.2. Đóng góp đối với xã hội
• 2.7. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA KINH TẾ TƯ NHÂN Ở VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN 2006 – 2021
• 3.1. Bối cảnh phát triển của kinh tế tư nhân trong hai thập niên đầu thế kỷ XXI
• 3.2. Bối cảnh quốc tế và quá trình hội nhập của Việt Nam
• 3.3. Tình hình kinh tế - xã hội của Việt Nam
• 3.4. Chủ trương phát triển kinh tế tư nhân của Đảng Cộng sản Việt Nam
• 3.5. Quá trình phát triển và khẳng định vị thế của kinh tế tư nhân trong những năm 2006 – 2021
• 3.6. Chính sách phát triển kinh tế tư nhân của Nhà nước
• 3.7. Những thành tựu của kinh tế tư nhân trong giai đoạn 2006 – 2021
• 3.8. Đóng góp của kinh tế tư nhân đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia trong giai đoạn 2006 – 2021
• 3.8.1. Đóng góp đối với sự phát triển kinh tế
• 3.8.2. Đóng góp đối với xã hội
• 3.9. Tiểu kết
• 4. CHƯƠNG 4: NHẬN XÉT VỀ QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA KINH TẾ TƯ NHÂN Ở VIỆT NAM TỪ 1991 ĐẾN 2021
• 4.1. Đặc điểm của kinh tế tư nhân ở Việt Nam
• 4.1.1. Kinh tế tư nhân phát triển năng động, từng bước khẳng định vị thế của mình trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN
• 4.1.2. Sự phát triển của kinh tế tư nhân ở Việt Nam phù hợp với thực tiễn kinh tế Việt Nam
• 4.1.3. Kinh tế tư nhân hoạt động trong tất cả các lĩnh vực, công nghệ từ thấp đến cao, quy mô đa dạng
• 4.1.4. Kinh tế tư nhân có xu hướng tham gia vào các lĩnh vực kinh doanh đa dạng, công nghệ ngày càng hiện đại, quy mô lớn
• 4.1.5. Kinh tế tư nhân phát triển làm bộc lộ những mặt trái của cơ chế thị trường
• 4.2. Vai trò của kinh tế tư nhân trong nền kinh tế Việt Nam
• 4.2.1. Có nhiều đóng góp cho sự phát triển kinh tế - xã hội
• 4.2.2. Kinh tế tư nhân góp phần thúc đẩy sự phát triển nền kinh tế
• 4.3. Một số hạn chế và vấn đề đặt ra về cơ chế, chính sách trong phát triển kinh tế tư nhân
• 4.3.1. Một số hạn chế
• 4.3.2. Một số vấn đề đặt ra về cơ chế, chính sách trong phát triển kinh tế tư nhân
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Luận án tiến sĩ

Luận án tiến sĩ mang tên 'Sự phát triển kinh tế tư nhân Việt Nam giai đoạn 1991-2021' tập trung vào việc phân tích và đánh giá quá trình phát triển của kinh tế tư nhân tại Việt Nam trong bối cảnh đổi mới. Từ năm 1991, khi Luật công ty và Luật doanh nghiệp tư nhân có hiệu lực, kinh tế tư nhân đã trở thành một phần không thể thiếu trong kinh tế Việt Nam. Luận án không chỉ khắc họa bức tranh tổng thể về sự phát triển của kinh tế tư nhân mà còn chỉ ra những thách thức và cơ hội mà khu vực này đã trải qua. Đặc biệt, luận án nhấn mạnh vai trò của kinh tế tư nhân trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế và xã hội của đất nước.

1.1. Tính cấp thiết của đề tài

Việc nghiên cứu sự phát triển kinh tế tư nhân là cần thiết trong bối cảnh Việt Nam đang chuyển mình mạnh mẽ. Sau khi hoàn thành cuộc cách mạng giải phóng dân tộc, kinh tế tư nhân đã bị xóa bỏ trong một thời gian dài. Tuy nhiên, từ năm 1986, với chủ trương đổi mới, kinh tế tư nhân đã được khôi phục và phát triển mạnh mẽ. Luận án chỉ ra rằng, kinh tế tư nhân không chỉ đóng góp vào GDP mà còn cải thiện đời sống của người dân, tạo ra việc làm và thúc đẩy phát triển xã hội. Những chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam đã tạo điều kiện cho kinh tế tư nhân phát triển, khẳng định vai trò của nó trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

II. Quá trình phát triển của kinh tế tư nhân 1991 2005

Giai đoạn từ 1991 đến 2005 là thời kỳ đầu của kinh tế tư nhân sau khi được khôi phục. Trong giai đoạn này, kinh tế tư nhân đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ. Bối cảnh quốc tế và tình hình kinh tế - xã hội Việt Nam đã tạo ra những cơ hội cho doanh nghiệp tư nhân phát triển. Luận án phân tích các chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam trong việc khuyến khích kinh tế tư nhân. Những chuyển biến trong kinh tế tư nhân trong giai đoạn này đã góp phần quan trọng vào sự phát triển chung của kinh tế quốc gia. Đặc biệt, kinh tế tư nhân đã đóng góp vào việc giải phóng lực lượng sản xuất, thúc đẩy phân công lao động xã hội.

2.1. Bối cảnh phát triển

Bối cảnh phát triển của kinh tế tư nhân trong giai đoạn 1991-2005 chịu ảnh hưởng lớn từ các chính sách đổi mới của Đảng. Những chính sách này đã tạo ra môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp tư nhân hoạt động. Luận án chỉ ra rằng, sự phát triển của kinh tế tư nhân không chỉ là kết quả của các chính sách mà còn là sự phản ánh nhu cầu thực tiễn của nền kinh tế thị trường. Các doanh nghiệp tư nhân đã nhanh chóng thích nghi và phát triển trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng. Đặc biệt, kinh tế tư nhân đã thể hiện khả năng linh hoạt và sáng tạo trong việc đáp ứng nhu cầu của thị trường.

III. Đánh giá sự phát triển của kinh tế tư nhân 2006 2021

Giai đoạn từ 2006 đến 2021 chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế tư nhân. Luận án phân tích các chính sách mới của Nhà nước nhằm thúc đẩy kinh tế tư nhân. Những thành tựu đạt được trong giai đoạn này không chỉ thể hiện qua số lượng doanh nghiệp mà còn qua sự đóng góp vào GDP và ngân sách Nhà nước. Kinh tế tư nhân đã khẳng định vị thế của mình trong nền kinh tế quốc gia, góp phần quan trọng vào phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, luận án cũng chỉ ra những thách thức mà kinh tế tư nhân phải đối mặt, bao gồm vấn đề về cơ chế, chính sách và sự cạnh tranh từ các thành phần kinh tế khác.

3.1. Những thành tựu và thách thức

Trong giai đoạn 2006-2021, kinh tế tư nhân đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể. Sự phát triển của doanh nghiệp tư nhân đã góp phần tạo ra hàng triệu việc làm, nâng cao thu nhập cho người lao động. Tuy nhiên, kinh tế tư nhân cũng phải đối mặt với nhiều thách thức, như sự thiếu hụt về vốn, công nghệ và thị trường. Luận án nhấn mạnh rằng, để kinh tế tư nhân phát triển bền vững, cần có những chính sách hỗ trợ hiệu quả từ Nhà nước, đồng thời khuyến khích sự đổi mới và sáng tạo trong doanh nghiệp tư nhân.

IV. Kết luận và khuyến nghị

Luận án kết luận rằng, kinh tế tư nhân đã và đang đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của kinh tế Việt Nam. Những chính sách khuyến khích và hỗ trợ từ Nhà nước là cần thiết để thúc đẩy sự phát triển bền vững của kinh tế tư nhân. Luận án cũng đưa ra một số khuyến nghị nhằm hoàn thiện cơ chế, chính sách để kinh tế tư nhân có thể phát huy tối đa tiềm năng của mình trong tương lai. Việc nghiên cứu này không chỉ có giá trị về mặt lý luận mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc xây dựng và phát triển kinh tế tư nhân tại Việt Nam.

4.1. Khuyến nghị chính sách

Để phát triển kinh tế tư nhân một cách bền vững, cần có những chính sách cụ thể nhằm hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân. Các chính sách này nên tập trung vào việc cải thiện môi trường kinh doanh, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp tư nhân tiếp cận vốn và công nghệ. Đồng thời, cần có các chương trình đào tạo và phát triển nguồn nhân lực để nâng cao năng lực cạnh tranh của kinh tế tư nhân. Những khuyến nghị này sẽ góp phần thúc đẩy sự phát triển của kinh tế tư nhân, từ đó đóng góp vào sự phát triển chung của kinh tế Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bản nghiên cứu lịch sử kinh tế đối với sự phát triển của khu vực kinh tế tư nhân (KTTN) tại Việt Nam giai đoạn 1991 – 2021 thuộc chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (Mã số: 9229013) do nghiên cứu sinh Hoàng Xuân Sơn thực hiện dưới sự hướng dẫn của GS. Võ Văn Sen và TS. Phạm Phúc Vĩnh tại Trường Đại học Sài Gòn. Luận án đặt trong bối cảnh lịch sử đặc thù của tiến trình Đổi mới từ năm 1986, khi Việt Nam chuyển đổi từ mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Tính tiên phong của công trình thể hiện ở việc phục dựng có hệ thống diện mạo 30 năm vận động, khẳng định vị thế và chuyển hóa bản chất của khu vực kinh tế tư nhân từ chỗ bị hạn chế, xóa bỏ trong thời kỳ trước Đổi mới trở thành "một động lực quan trọng của nền kinh tế" theo tinh thần Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIII (2021).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ nét: Mặc dù đã có nhiều công trình tiếp cận KTTN dưới góc độ kinh tế học thực chứng (Nguyễn Thanh Tuyền, 2006; Vũ Hùng Cường, 2016) hoặc góc độ lịch sử Đảng (Phạm Thị Lương Diệu, 2005; Hồ Sỹ Lộc, 1995), các nghiên cứu trước đây thường bị giới hạn trong khung thời gian ngắn (5–10 năm) hoặc chỉ xem xét KTTN như một đối tượng thụ động chịu tác động của chính sách. Chưa có một công trình sử học dân tộc toàn diện nào tổng kết liên tục giai đoạn 30 năm (1991 – 2021) để phân tích mối quan hệ biện chứng hai chiều: sự tác động của thể chế, luật pháp lên KTTN và ngược lại, áp lực thực tiễn cùng tính năng động của KTTN đã thúc đẩy sự hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN.

Luận án giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. RQ1: Quá trình chuyển biến nhận thức lý luận của Đảng và khung khổ pháp lý, chính sách của Nhà nước đối với KTTN từ năm 1991 đến năm 2021 đã diễn ra theo quy luật và lộ trình lịch sử nào?
2. RQ2: Thực trạng vận động, chuyển dịch cơ cấu, tích tụ vốn và đóng góp kinh tế - xã hội của KTTN qua hai phân kỳ lịch sử (1991 – 2005 và 2006 – 2021) đạt được những bước tiến cụ thể nào?
3. RQ3: Những đặc điểm bản chất, vai trò động lực, các hạn chế nội tại và vấn đề đặt ra về mặt thể chế cho KTTN trong giai đoạn phát triển mới là gì?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu bao gồm:

• H1: Thể chế pháp lý là nhân tố quyết định mở đường và giải phóng sức sản xuất của KTTN, trong đó mỗi bước nhảy vọt về luật pháp (Luật Doanh nghiệp 1999, 2005, 2014, 2020) đều tạo ra làn sóng bùng nổ về số lượng và quy mô doanh nghiệp tư nhân.
• H2: Sự phát triển của KTTN tại Việt Nam mang tính quy luật lịch sử khách quan, phù hợp với sự vận động của quan hệ sản xuất nhằm thích ứng với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất trong thời kỳ quá độ lên CNXH.

Khung lý thuyết của công trình kết hợp chủ nghĩa duy vật lịch sử Mác - Lênin (mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất), Lý thuyết Thể chế mới (New Institutional Economics) và mô hình Nhà nước kiến tạo phát triển (Developmental State). Luận án khảo sát phạm vi không gian toàn lãnh thổ Việt Nam trong khung thời gian 30 năm (1991 – 2021), với dữ liệu thống kê kéo dài từ khi Luật Công ty và Luật Doanh nghiệp tư nhân có hiệu lực (15/4/1991) đến mốc tổ chức Đại hội XIII của Đảng (2021), tạo nên cơ sở dữ liệu lịch sử kinh tế có giá trị định lượng và định tính sâu sắc.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan nghiên cứu quốc tế và trong nước phản ánh sự phân nhánh đa chiều trong việc đánh giá vai trò của khu vực tư nhân tại các nền kinh tế chuyển đổi:

Ở phạm vi quốc tế, các học giả tập trung vào mối quan hệ giữa nhà nước và khu vực tư nhân trong bối cảnh công nghiệp hóa muộn và chuyển đổi mô hình kinh tế:

• Kongphet Phetsavong và Masaru Ichihashi (2012) khi phân tích dữ liệu thực nghiệm giai đoạn 1984 – 2009 tại các nước đang phát triển Châu Á đã chỉ ra rằng đầu tư tư nhân trong nước đóng vai trò quan trọng nhất đối với tăng trưởng kinh tế, vượt trội hơn khu vực FDI và khu vực công.
• Beeson và Pham (2012) trong nghiên cứu về chủ nghĩa phát triển tại Đông Á cho rằng Việt Nam duy trì mô hình phát triển do Nhà nước dẫn dắt, trong đó khu vực tư nhân chịu sự định hình và dẫn dắt của cấu trúc quyền lực nhà nước.
• Thomas Heberer (2003) nghiên cứu so sánh chức năng xã hội và chính trị của doanh nhân tư nhân tại Trung Quốc và Việt Nam, chỉ ra khát vọng định hình chính sách của tầng lớp tư nhân khi tích lũy đủ nguồn lực kinh tế.
• Báo cáo của World Bank (2017, 2021) khẳng định KTTN là động lực tiên phong đưa Việt Nam gia nhập nhóm nước có thu nhập trung bình, nhấn mạnh tỷ lệ nghèo giảm từ 50% (năm 1990) xuống khoảng 2% (năm 2018), đồng thời kiến tạo các tập đoàn tư nhân đa ngành quy mô lớn như Vingroup, Masan, Thaco.
• Các nghiên cứu của Dixon & Kilgour (2002), Henrik (2005), Katariina Hakkala & Ari Kokko (2007) và Clément Imbert (2013) phân tích sâu về rào cản thể chế, sự cạnh tranh không bình đẳng giữa doanh nghiệp nhà nước (DNNN) và doanh nghiệp ngoài nhà nước (DNNNN), cũng như sự phân hóa thu nhập lao động giữa khu vực công và tư.

Ở phạm vi trong nước, các nghiên cứu chia thành ba dòng chính:

• Góc độ kinh tế học: Nguyễn Thanh Tuyền (2006), Nguyễn Kế Tuấn (2010), Lương Minh Cừ & Vũ Văn Thư (2011), Vũ Hùng Cường (2016) tập trung luận giải bản chất sở hữu tư nhân, bóc lột giá trị thặng dư trong nền kinh tế định hướng XHCN và xây dựng hệ tiêu chí đo lường vai trò động lực tăng trưởng của KTTN.
• Góc độ chủ trương, chính sách: Hà Huy Thành (2000), Lê Khắc Triết (2005), Đinh Xuân Lý (2009) phân tích tiến trình đổi mới đường lối lãnh đạo của Đảng và công tác quản lý nhà nước bằng pháp luật đối với các loại hình kinh tế cá thể, tiểu chủ, tư bản tư nhân.
• Góc độ sử học: Hồ Sỹ Lộc (1995) khảo cứu giai đoạn 1986 – 1995; Phạm Thị Lương Diệu (2005) khảo sát sự lãnh đạo của Đảng từ 1986 đến 2005; Mai Tết (2006) đánh giá bước chuyển giai đoạn 2001 – 2006.

Các tranh luận học thuật nổi bật tập trung vào hai luồng quan điểm đối lập: Một luồng quan điểm theo trường phái kinh tế tân cổ điển nhấn mạnh việc tư nhân hóa tối đa và thu hẹp vai trò của nhà nước nhằm tránh hiện tượng "lấn át đầu tư" (crowding-out effect); trong khi luồng quan điểm kinh tế chính trị mác-xít định hướng XHCN khẳng định vai trò chủ đạo không thể thay thế của kinh tế nhà nước, coi KTTN là bộ phận cấu thành bình đẳng nhưng chịu sự quản lý, điều tiết định hướng xã hội.

Luận án của Hoàng Xuân Sơn định vị chính xác khoảng trống học thuật bằng cách kết hợp góc nhìn sử học toàn diện với phân tích kinh tế định lượng xuyên suốt 30 năm (1991 – 2021). Bằng việc đặt kinh nghiệm chuyển đổi của Việt Nam trong sự so sánh với các nghiên cứu của Thomas Heberer (2003) và Kongphet Phetsavong & Masaru Ichihashi (2012), luận án làm rõ tính đặc thù của con đường phát triển KTTN dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết kinh tế chính trị và kinh tế học phát triển trong bối cảnh quốc gia chuyển đổi:

• Kéo dài và làm sâu sắc lý thuyết hình thái kinh tế - xã hội của Karl Marx: Luận án chứng minh trong thời kỳ quá độ lên CNXH, việc duy trì cơ cấu kinh tế nhiều thành phần với sự tồn tại của sở hữu tư nhân và kinh tế tư bản tư nhân là sự thích ứng tất yếu của quan hệ sản xuất với tính chất đa tầng, phân tán của lực lượng sản xuất Việt Nam.
• Bổ sung cho Lý thuyết Thể chế kinh tế chuyển đổi: Phân tích làm rõ cách thức "thể chế hóa từ thực tiễn", trong đó các hiện tượng thực tiễn như "phá rào", "bung ra" của cơ sở đã đóng vai trò phát tín hiệu, buộc Đảng và Nhà nước phải điều chỉnh đường lối, ban hành luật pháp để hợp thức hóa và thúc đẩy KTTN.

Hệ thống mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions):

• Mệnh đề P1: Tốc độ mở rộng quy mô vốn và giải phóng lao động của KTTN tỷ lệ thuận với mức độ bình đẳng hóa thể chế giữa các thành phần kinh tế trong hệ thống pháp luật.
• Mệnh đề P2: Trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, KTTN không chỉ đóng vai trò giải quyết việc làm mà còn tích tụ, tập trung tư bản để hình thành các tập đoàn kinh tế tư nhân quy mô lớn, tham gia vào các ngành công nghiệp cốt lõi và hạ tầng chiến lược.
• Mệnh đề P3: Sự vận động của KTTN chứa đựng tính quy luật hai mặt: vừa là động lực tăng trưởng kinh tế năng động, vừa là nguồn phát sinh các khuyết tật thị trường (trốn thuế, gian lận thương mại, ô nhiễm môi trường, vi phạm quyền lợi lao động), đòi hỏi vai trò điều tiết, định hướng của Nhà nước pháp quyền XHCN.

[Bối cảnh Lịch sử & Khủng hoảng (Trước 1986)]
                  │
                  ▼
  [Thực tiễn cơ sở "Phá rào", "Bung ra"]
                  │
                  ▼
[Đổi mới Tư duy Lý luận & Đường lối của Đảng] ──► [Đại hội VI (1986), VII (1991), IX (2001), XII (2016), XIII (2021)]
                  │
                  ▼
[Hoàn thiện Khung Thể chế & Pháp luật Nhà nước] ──► [Luật DNTN 1990 ──► Luật DN 1999 ──► Luật DN 2005 ──► Luật DN 2014/2020]
                  │
                  ▼
[Sự Vận động & Chuyển biến Thực tiễn của KTTN] ──► [Giai đoạn 1991-2005: Khởi sắc, Đột phá ──► Giai đoạn 2006-2021: Hội nhập, Khẳng định Vị thế]
                  │
                  ▼
[Tác động Lan tỏa Kinh tế - Xã hội & Vấn đề Thể chế Mới]

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý luận:

1. Kinh tế chính trị Mác - Lênin: Đánh giá quan hệ sở hữu, phân phối và sự vận động của lực lượng sản xuất.
2. Lý thuyết Thể chế (Douglass North): Nhận diện các quy tắc chính thức (Luật, Nghị định, Nghị quyết) và phi chính thức tác động đến chi phí giao dịch của doanh nghiệp tư nhân.
3. Lý thuyết Nhà nước phát triển (Chalmers Johnson): Đánh giá mức độ can thiệp, hỗ trợ và kiến tạo môi trường kinh doanh của bộ máy công quyền đối với khối doanh nghiệp ngoài quốc doanh.

Phân kỳ lịch sử làm khung phân tích gồm hai giai đoạn mang tính bước ngoặt:

• Giai đoạn 1991 – 2005: Thời kỳ xác lập khuôn khổ pháp lý ban đầu (Luật Công ty, Luật Doanh nghiệp tư nhân 1990, Hiến pháp 1992, Luật Doanh nghiệp 1999) và bước đầu chuyển đổi mô hình kinh tế thị trường định hướng XHCN (Đại hội IX năm 2001).
• Giai đoạn 2006 – 2021: Thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng (gia nhập WTO năm 2007, các FTA thế hệ mới CPTPP, EVFTA), thống nhất môi trường pháp lý qua Luật Doanh nghiệp 2005 và nâng tầm KTTN thành "động lực quan trọng" (Nghị quyết 10-NQ/TW năm 2017, Đại hội XII, XIII).

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích: Áp dụng trực tiếp cho thực thể KTTN hoạt động trong phạm vi chủ quyền lãnh thổ Việt Nam, dưới sự quản lý của Nhà nước Việt Nam và đặt dưới sự lãnh đạo toàn diện của Đảng Cộng sản Việt Nam.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp với phương pháp luận sử học duy vật biện chứng. Thiết kế nghiên cứu là sự phối hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu lịch sử định tính (historical-qualitative analysis) và thống kê lịch sử định lượng (historical-quantitative analysis). Thiết kế đa cấp độ (multi-level design) được triển khai qua ba tầng phân tích:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Phân tích các chủ trương, Cương lĩnh, Nghị quyết Đại hội Đảng (từ khóa VI đến khóa XIII), hệ thống luật pháp của Quốc hội và chính sách vĩ mô của Chính phủ.
• Cấp độ trung gian (Meso-level): Khảo sát sự phân bố KTTN theo vùng kinh tế (6 vùng kinh tế - xã hội), theo các đô thị hạt nhân (5 thành phố trực thuộc Trung ương) và theo các ngành kinh tế quốc dân (Nông nghiệp, Công nghiệp - Xây dựng, Dịch vụ).
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Phân tích các chỉ số tài chính, lao động, công nghệ của các nhóm doanh nghiệp theo quy mô vốn, quy mô lao động và nghiên cứu điển hình các tập đoàn kinh tế tư nhân tiêu biểu (Vingroup, Thaco, Masan, VietJet).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý tài liệu tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn của khoa học lịch sử:

• Thu thập nguồn sử liệu sơ cấp và thứ cấp: Hệ thống Văn kiện Đảng toàn tập; các văn bản quy phạm pháp luật (Hiến pháp 1992, 2013; các thế hệ Luật Doanh nghiệp 1990, 1999, 2005, 2014, 2020; Luật Khuyến khích đầu tư trong nước 1994, 1998; Luật Đầu tư); Niên giám Thống kê hàng năm của Tổng cục Thống kê (1991 – 2021); Số liệu Tổng điều tra Doanh nghiệp hàng năm; Sách trắng Doanh nghiệp Việt Nam (Bộ Kế hoạch và Đầu tư phát hành); Báo cáo VCCI và Báo cáo thường niên của Ngân hàng Thế giới, ADB.
• Kỹ thuật thẩm định sử liệu (Source Criticism): Đối chiếu chéo (Triangulation) giữa số liệu thống kê nhà nước với các báo cáo đánh giá độc lập quốc tế; xử lý sai lệch do thay đổi hệ thống phân loại ngành kinh tế quốc dân (VSIC) và phương pháp tính chỉ số GDP qua các thời kỳ.
• Độ tin cậy và tính giá trị: Bảo đảm tính trung thực lịch sử, tính nhất quán về logic thời gian và tính đại diện của các chuỗi số liệu kinh tế vĩ mô kéo dài 30 năm.

Data và phân tích

Phân tích số liệu sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích chuỗi thời gian (time-series data), so sánh cơ cấu tỷ trọng và phân tích tổng hợp. Các chỉ tiêu đo lường chính bao gồm:

1. Số lượng doanh nghiệp đăng ký và đang hoạt động thực tế.
2. Quy mô vốn sản xuất kinh doanh bình quân và giá trị tài sản cố định/đầu tư tài chính dài hạn.
3. Cơ cấu sử dụng lao động và thu nhập bình quân của người lao động.
4. Tỷ trọng đóng góp vào Tổng sản phẩm nội địa (GDP theo giá thực tế và giá so sánh).
5. Tỷ trọng đóng góp vào vốn đầu tư phát triển toàn xã hội và thu ngân sách Nhà nước.

   ┌──────────────────────────────────────────────────────────┐
   │         TIẾN TRÌNH THỂ CHẾ & MỐC PHÁP LÝ CHÍNH           │
   └─────────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                 │
  1990-1991: Luật Công ty & Luật DNTN (Hiệu lực 15/4/1991)
  1992: Hiến pháp 1992 (Thừa nhận sở hữu tư nhân)
  1999-2000: Luật Doanh nghiệp 1999 (Bãi bỏ hàng trăm giấy phép con)
  2001: Đại hội IX (Khẳng định KTTN là bộ phận cấu thành quan trọng)
  2005-2006: Luật Doanh nghiệp 2005 (Bình đẳng hóa mọi loại hình DN)
  2017: Nghị quyết 10-NQ/TW (KTTN là động lực quan trọng của nền kinh tế)
  2021: Đại hội XIII (Hoàn thiện thể chế phát triển KTTN công nghệ cao)
                                 │
                                 ▼
   ┌──────────────────────────────────────────────────────────┐
   │         KẾT QUẢ VẬN ĐỘNG & BÙNG NỔ THỰC TIỄN             │
   └─────────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                 │
  • Số lượng DN: Từ vài nghìn DN (1991) ──► gần 800.000 DN (2020-2021)
  • Đóng góp GDP: Duy trì ổn định ở mức 39% - 43% GDP toàn quốc
  • Thu hút Lao động: Chiếm >82% - 85% tổng lực lượng lao động xã hội
  • Vốn đầu tư: Chiếm trên 40% - 45% tổng vốn đầu tư toàn xã hội

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đưa ra 5 phát hiện mang tính bước ngoặt lịch sử dựa trên các bằng chứng thực nghiệm rõ ràng:

Phát hiện 1: Bước nhảy vọt về số lượng doanh nghiệp và giải phóng lực lượng sản xuất sau các mốc đổi mới luật pháp. Sau khi Luật Doanh nghiệp năm 1999 có hiệu lực (01/01/2000) cùng Quyết định 1253/QĐ-TTg bãi bỏ các giấy phép con trái luật, số lượng doanh nghiệp tư nhân đã bùng nổ. Giai đoạn 2001 – 2005 chứng kiến tốc độ tăng trưởng doanh nghiệp ngoài nhà nước vượt bậc. Đến giai đoạn 2006 – 2020, số lượng doanh nghiệp tư nhân tiếp tục tăng trưởng mạnh mẽ, từ vài chục nghìn doanh nghiệp đầu những năm 2000 lên tới gần 800.000 doanh nghiệp đang hoạt động vào năm 2020 – 2021, chiếm trên 96% tổng số doanh nghiệp cả nước.

Phát hiện 2: Khu vực KTTN là trụ cột giải quyết việc làm và tái cấu trúc lực lượng lao động xã hội. Dữ liệu lịch sử chứng minh KTTN đã tiếp thu phần lớn lực lượng lao động dôi dư từ quá trình sắp xếp, cổ phần hóa DNNN và chuyển dịch lao động nông nghiệp sang công nghiệp, dịch vụ. Suốt giai đoạn 1991 – 2020, khu vực kinh tế ngoài nhà nước luôn thu hút trên 82% – 85% tổng số lao động đang làm việc trong nền kinh tế, trở thành bệ đỡ an sinh xã hội vững chắc trong các cuộc khủng hoảng kinh tế khu vực (1997), toàn cầu (2008) và đại dịch COVID-19 (2020 – 2021).

Phát hiện 3: Tỷ trọng đóng góp GDP và vốn đầu tư toàn xã hội giữ vị thế áp đảo. KTTN (bao gồm kinh tế cá thể và doanh nghiệp tư nhân) duy trì tỷ trọng đóng góp ổn định từ 39% đến trên 43% GDP trong suốt các giai đoạn khảo sát. Về vốn đầu tư phát triển toàn xã hội, tỷ trọng của khu vực KTTN đã tăng trưởng liên tục, vượt qua khu vực kinh tế nhà nước trong giai đoạn 2015 – 2020, chiếm trên 40% – 45% tổng vốn đầu tư xã hội, chứng minh năng lực huy động nguồn lực tài chính nhàn rỗi trong nhân dân cho phát triển quốc gia.

Phát hiện 4: Sự chuyển dịch từ quy mô nhỏ lẻ, phân tán sang hình thành các tập đoàn kinh tế tư nhân lớn mạnh. Trong giai đoạn 2006 – 2021, KTTN đã vượt ra khỏi mô hình kinh tế hộ tiểu nông, tiểu thương để hình thành các tập đoàn tư nhân đa ngành, sở hữu năng lực tài chính và công nghệ cao, vươn tầm khu vực như Vingroup, Thaco, Hòa Phát, Masan, VietJet, Sun Group. Luận án chỉ ra sự hiện diện của khối doanh nghiệp tư nhân lớn trong danh mục VNR500 và Top 500 DNTN lớn nhất Việt Nam (Phụ lục 13) là minh chứng cho quá trình tích tụ và tập trung tư bản mang tính quy luật lịch sử.

Phát hiện 5: Bất cập về chất lượng công nghệ và cấu trúc quy mô "hình tháp đáy rộng". Dữ liệu khảo sát trình độ công nghệ ngành chế biến, chế tạo giai đoạn 2010 – 2020 cho thấy tỷ lệ doanh nghiệp tư nhân sử dụng công nghệ cao và trung bình cao còn ở mức khiêm tốn (dưới 15% – 20%). Đại đa số doanh nghiệp ngoài nhà nước (trên 95%) thuộc nhóm quy mô siêu nhỏ, nhỏ và vừa (MSMEs), gặp nhiều hạn chế về năng lực tài chính, quản trị doanh nghiệp và khả năng hấp thụ công nghệ tiên tiến.

"Nhà nước công nhận sự tồn tại lâu dài và phát triển của doanh nghiệp tư nhân, thừa nhận sự bình đẳng trước pháp luật của doanh nghiệp tư nhân với các doanh nghiệp khác và tính sinh lợi hợp pháp của kinh doanh. Trong khuôn khổ pháp luật, chủ doanh nghiệp tư nhân có quyền tự do kinh doanh và chủ động trong mọi hoạt động kinh doanh" (Trích Điều 3, Luật Doanh nghiệp tư nhân năm 1990).

"Kinh tế tư nhân bao gồm kinh tế cá thể, tiểu chủ và kinh tế tư bản tư nhân, hoạt động dưới hình thức hộ kinh doanh cá thể và các loại hình doanh nghiệp của tư nhân... là bộ phận cấu thành quan trọng của nền kinh tế quốc dân. Phát triển kinh tế tư nhân là vấn đề chiến lược lâu dài trong phát triển nền kinh tế nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa" (Trích Văn kiện Hội nghị Trung ương 5 khóa IX, 2002).

"Kinh tế tư nhân là một trong những động lực của nền kinh tế... hoàn thiện thể chế thúc đẩy kinh tế tư nhân, khuyến khích doanh nghiệp tư nhân đổi mới, nâng cao trình độ công nghệ, phát triển nguồn nhân lực, mở rộng thị trường, cải thiện thu nhập, điều kiện làm việc của người lao động và tham gia các hoạt động xã hội" (Trích Cương lĩnh bổ sung 2011 và Văn kiện Đại hội XIII của Đảng, 2021).

Implications đa chiều

• Về lý luận: Cung cấp bằng chứng thực tiễn khẳng định tính đúng đắn của đường lối phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN; giải quyết triệt để sự ngộ nhận về đối lập giữa CNXH và KTTN trong thời kỳ quá độ.
• Về phương pháp luận: Đóng góp quy trình kết hợp phân tích lịch sử chính sách với chuỗi dữ liệu kinh tế lượng vĩ mô, có thể áp dụng cho các nghiên cứu lịch sử kinh tế chuyển đổi ở các quốc gia khác.
• Về thực tiễn và chính sách:
  1. Xóa bỏ dứt điểm các rào cản hành chính ngầm, chi phí không chính thức và sự phân biệt đối xử trong tiếp cận đất đai, tín dụng giữa doanh nghiệp tư nhân và DNNN/FDI.
  2. Xây dựng chiến lược quốc gia hỗ trợ chuyển đổi hộ kinh doanh cá thể thành doanh nghiệp chính thức.
  3. Khuyến khích liên kết chuỗi giá trị giữa tập đoàn kinh tế tư nhân lớn với mạng lưới SMEs trong nước để nâng cao năng lực nội sinh, giảm phụ thuộc vào nhập khẩu linh kiện.

---

Limitations và Future Research

Luận án nhìn nhận khách quan các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn dữ liệu thứ cấp: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên số liệu thống kê vĩ mô tổng hợp của Tổng cục Thống kê và Bộ Kế hoạch và Đầu tư. Sự thay đổi quy chuẩn thống kê phân loại ngành (từ VSIC 1993, 2007 sang 2018) và việc điều chỉnh cách tính quy mô GDP trong giai đoạn 2010 – 2020 tạo ra những thách thức nhất định trong việc duy trì chuỗi dữ liệu hoàn toàn đồng nhất.
• Giới hạn về khu vực kinh tế chưa quan sát được: Do tính chất lịch sử, luận án chưa lượng hóa chi tiết quy mô của khu vực kinh tế ngầm (shadow economy) và các giao dịch phi chính thức thuộc khu vực kinh tế hộ gia đình.
• Phạm vi thời gian dừng lại ở năm 2021: Chưa bao quát toàn diện các tác động tái cơ cấu sâu sắc thời kỳ hậu COVID-19 (2022 – 2025) và biến động chuỗi cung ứng toàn cầu mới.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Nghiên cứu vi mô theo dõi dọc (Longitudinal Firm-level Study) tác động của chuyển đổi số và kinh tế xanh đến năng suất các doanh nghiệp tư nhân Việt Nam.
2. Khảo sát mức độ hội nhập và khả năng chống chịu của các tập đoàn tư nhân Việt Nam trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA, RCEP).
3. Đánh giá chuyên sâu về quá trình chuyển giao thế hệ lãnh đạo và quản trị doanh nghiệp gia đình trong khối kinh tế tư nhân Việt Nam sau 30 năm phát triển.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo chuẩn mực và có hệ thống bậc nhất về lịch sử kinh tế tư nhân Việt Nam giai đoạn Đổi mới, mở ra hướng nghiên cứu liên ngành giữa Lịch sử học, Kinh tế chính trị học và Luật học.
• Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở dữ liệu lịch sử và luận cứ khoa học thực tiễn phục vụ các cơ quan tham mưu chiến lược như Ban Kinh tế Trung ương, Hội đồng Lý luận Trung ương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư trong việc tổng kết 40 năm Đổi mới (1986 – 2026) và xây dựng thể chế phát triển KTTN trong giai đoạn mới.
• Tác động kinh tế - xã hội: Khẳng định và tôn vinh địa vị chính trị, xã hội của tầng lớp doanh nhân tư nhân Việt Nam; cổ vũ tinh thần khởi nghiệp sáng tạo, xóa bỏ mặc cảm lịch sử về kinh tế tư nhân và sở hữu tư nhân.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên chuyên ngành Lịch sử, Kinh tế học: Tiếp cận hệ thống tư liệu lịch sử được tổng hợp khoa học, chuỗi số liệu thống kê chuẩn xác kéo dài 30 năm phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu.
• Các nhà hoạch định chính sách: Nhận diện rõ các nút thắt thể chế lịch sử để không lặp lại các rào cản quản lý hành chính đối với khu vực kinh tế tư nhân.
• Hiệp hội doanh nghiệp và Giới doanh nhân: Hiểu rõ bối cảnh lịch sử, sứ mệnh dân tộc và xu hướng vận động chính sách của Đảng và Nhà nước, từ đó định hình chiến lược kinh doanh bền vững gắn liền với lợi ích quốc gia.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc hệ thống hóa và làm sáng tỏ quy luật phát triển biện chứng của KTTN trong mô hình kinh tế thị trường định hướng XHCN, mở rộng Lý thuyết Hình thái kinh tế - xã hội của Karl Marx và Lý thuyết Thể chế kinh tế chuyển đổi. Luận án chứng minh KTTN tại Việt Nam không phát triển theo con đường tự phát tư bản chủ nghĩa thuần túy mà chịu sự định hướng, dẫn dắt và điều chỉnh của Nhà nước pháp quyền XHCN dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, trở thành một động lực nội sinh phục vụ mục tiêu "dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh".

2. Sự đổi mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình đi trước được thể hiện như thế nào?

So với nghiên cứu của Hồ Sỹ Lộc (1995) và Phạm Thị Lương Diệu (2005) vốn chỉ tiếp cận thuần túy theo lịch sử Đảng, luận án của Hoàng Xuân Sơn kết hợp phương pháp sử học truyền thống với phương pháp phân tích định lượng kinh tế lịch sử. Luận án sử dụng 21 bảng số liệu thống kê, 26 biểu đồ và 13 phụ lục chi tiết trích xuất từ các cuộc Tổng điều tra doanh nghiệp của Tổng cục Thống kê và Sách trắng Doanh nghiệp của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, tạo nên bằng chứng định lượng vững chắc chưa từng có trong các công trình sử học cùng chủ đề.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là mặc dù số lượng doanh nghiệp tư nhân tăng trưởng bùng nổ (chiếm trên 96% số doanh nghiệp cả nước) và đóng góp trên 40% GDP, nhưng tỷ trọng tài sản cố định, đầu tư tài chính dài hạn và trình độ công nghệ cao của khu vực này lại tăng trưởng rất chậm và chiếm tỷ lệ thấp so với khu vực FDI và DNNN. Điều này phản ánh thực trạng KTTN Việt Nam phát triển chủ yếu theo chiều rộng, dựa vào thâm dụng lao động giá rẻ và vốn ngắn hạn trong ngành thương mại, dịch vụ, thiếu chiều sâu về công nghệ chế tạo chế biến.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Toàn bộ nguồn sử liệu được minh bạch hóa thông qua danh mục 13 Phụ lục (từ Phụ lục 1 đến Phụ lục 13), quy định rõ các nguồn trích từ Niên giám thống kê, Tổng điều tra Doanh nghiệp, các Báo cáo của Tổng cục Thống kê, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, cùng hệ thống văn bản pháp luật, Nghị quyết của Đảng được đánh số, ghi rõ năm ban hành và trang trích dẫn. Các nhà nghiên cứu khác hoàn toàn có thể sử dụng giao thức này để kiểm chứng hoặc kéo dài chuỗi số liệu sau năm 2021.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm (2021 – 2030) được phác thảo ra sao?

Chương trình nghiên cứu 10 năm tập trung vào ba hướng lớn:

• Đánh giá sự chuyển hóa của các tập đoàn kinh tế tư nhân Việt Nam khi tham gia sâu vào mạng lưới sản xuất toàn cầu và chuyển đổi số.
• Phân tích hiệu quả thực thi Nghị quyết số 10-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 5 khóa XII về phát triển KTTN trở thành động lực quan trọng của nền kinh tế.
• Khảo cứu lịch sử thích ứng và năng lực chống chịu của doanh nghiệp tư nhân Việt Nam trước các cú sốc địa chính trị và biến đổi khí hậu toàn cầu.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Hoàng Xuân Sơn là công trình khoa học có giá trị lịch sử và thực tiễn sâu sắc, tổng kết chặng đường 30 năm (1991 – 2021) phát triển đầy năng động của KTTN Việt Nam.

Năm đóng góp cụ thể của công trình bao gồm:

1. Phục dựng toàn diện bức tranh lịch sử 30 năm: Tái hiện chân thực quá trình hình thành, phát triển và khẳng định vị thế của KTTN từ mốc ban hành Luật Công ty, Luật Doanh nghiệp tư nhân (1991) đến Đại hội XIII của Đảng (2021).
2. Làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa thể chế và thực tiễn: Chứng minh vai trò khai mở của đường lối đổi mới của Đảng và khung pháp lý của Nhà nước, đồng thời phản ánh sức ép hoàn thiện thể chế xuất phát từ năng động sản xuất kinh doanh của khối tư nhân.
3. Hệ thống hóa chuỗi dữ liệu kinh tế - lịch sử quy mô lớn: Xây dựng hệ thống 21 bảng, 26 biểu đồ và 13 phụ lục dữ liệu chuẩn xác về quy mô vốn, lao động, doanh thu, GDP và nộp ngân sách của KTTN qua từng giai đoạn.
4. Đúc kết đặc điểm và nhận diện sâu sắc các hạn chế nội tại: Phân tích cấu trúc quy mô "hình tháp đáy rộng", hạn chế về công nghệ, quản trị và các rào cản thể chế đối với KTTN trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.
5. Cung cấp luận cứ lịch sử cho việc hoạch định chính sách: Đưa ra các khuyến nghị thực tiễn nhằm tiếp tục hoàn thiện môi trường kinh doanh bình đẳng, tạo điều kiện cho KTTN thực sự trở thành động lực then chốt của quốc gia.

Công trình mở ra các nhánh nghiên cứu mới về lịch sử doanh nhân, lịch sử chuyển đổi thể chế và quản trị kinh tế quốc gia, khẳng định di sản học thuật bền vững trong sự nghiệp xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ VẤN ĐỀ KINH TẾ TƯ NHÂN Ở VIỆT NAM Kinh tế tư nhân và phát triển KTTN là tất yếu khách quan trong nền kinh tế thị trường, dù là kinh tế thị trường sơ khai, đang phát triển hay đã phát triển. Trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam, phát triển KTTN cũng là tất yếu và có tính quy luật. Bên cạnh việc khẳng định vị trí, vai trò động lực của KTTN đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong giai đoạn đầu của quá trình chuyển đổi nền kinh tế, vấn đề quan trọng hơn là xác lập vị trí, vai trò động lực đó một cách đúng đắn, hợp lý, đồng thời có giải pháp để KTTN phát huy cao độ những ưu điểm, hạn chế, khắc phục những nhược điểm cố hữu, phục vụ đắc lực nhất cho sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong những giai đoạn tiếp theo nhằm sớm hiện thực hóa mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”. Vấn đề phát triển KTTN còn cấp thiết hơn trong bối cảnh Việt Nam đang tích cực, chủ động đẩy mạnh quá trình hội nhập kinh tế quốc tế với việc tích cực tham gia các Hiệp định thương mại thế hệ mới trong những năm gần đây, để sớm hiện thực hóa mục tiêu “phấn đấu sớm đưa nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại” (Đảng Cộng sản Việt Nam (2016).

76) và “phấn đấu đến giữa thế kỷ XXI, nước ta trở thành nước phát triển, theo định hướng xã hội chủ nghĩa” (Đảng Cộng sản Việt Nam (2021. Vì vậy, trong thời kỳ đổi mới toàn diện đất nước (tháng 12 năm 1986) đến những năm 2021, đặc biệt là trong hai thập niên đầu của thế kỷ XXI, liên quan đến vấn đề phát triển KTTN ở Việt Nam, đã có nhiều đề tài các cấp, các công trình nghiên cứu, luận văn, luận án, bài báo khoa học được công bố ở trong nước và ngoài nước đi vào tìm hiểu, phân tích, đánh giá nhằm làm rõ quá trình hình thành, phát triển, sự tồn tại tất yếu khách quan cũng như vị trí, vai trò động lực quan trọng của khu vực kinh tế này đối với sự phát triển kinh tế của Việt Nam. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài liên quan đến đề tài Các công trình nghiên cứu về KTTN trên thế giới cho đến nay khá nhiều, tuy nhiên, nghiên cứu về KTTN trong nền kinh tế chuyển đổi với bối cảnh của một quốc gia đang xây dựng CNXH chỉ mới được quan tâm ở mức độ thấp. Những công trình nghiên cứu của các tác giả tiêu biểu có: Kongphet Phetsavong và Masaru Ichihashi (2012), “The Impact of Public and Private Investment on Economic Growth: Evidence from Developing Asian Countries” (Tác động của đầu tư công và tư nhân đối với tăng trưởng kinh tế: Bằng chứng từ các nước đang phát triển Châu Á).

Trong công trình này, nhóm tác giả đã luận giải những nhân tố ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế của khu vực công, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài và khu vực tư nhân trong nước thuộc các nước đang phát triển ở Châu Á trong giai đoạn 1984 – 2009. Kết quả thực nghiệm của công trình nghiên cứu cho thấy, đầu tư của tư nhân trong nước đóng vai trò quan trọng nhất, góp phần tăng trưởng kinh tế của các quốc gia này. Đứng thứ hai là khu vực có vốn đầu tư nước ngoài, trong khi khu vực công dường như làm tổn hại đến tăng trưởng kinh tế. Ngoài ra, cũng theo nhóm nghiên cứu, khu vực công ở các nước đang phát triển của Châu Á được đầu tư quá lớn đã làm giảm tác động tích cực của khu vực có vốn đầu tư nước ngoài và đầu tư của tư nhân đối với tăng trưởng kinh tế.

Công trình nghiên cứu “Private sector development and industrial policy: Why, how and for whom?” (Phát triển khu vực tư nhân và chính sách công nghiệp: Tại sao, như thế nào và cho ai?) của Christian Reiner và Cornelia Staritz (2013) đã đi vào luận giải về những tác động của KTTN trong phát triển công nghiệp. Nghiên cứu này chỉ ra rằng đã có sự đồng thuận rộng rãi trong nhận thức và thực tiễn về khu vực tư nhân đóng một vai trò quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế. Khu vực KTTN năng động, đổi mới, hiệu quả là động lực của tăng trưởng, tạo việc làm, thu nhập và sự thịnh vượng. Để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nâng cao mức sống, Chính phủ các nước đang phát triển cần tạo điều kiện cho KTTN phát triển trong công nghiệp, đồng thời Chính phủ cũng nên tập trung vào các chính sách, cải thiện cơ sở hạ tầng, đảm bảo quyền sở hữu, tạo môi trường đầu tư, kinh doanh thuận lợi, giảm gánh nặng pháp lý thông qua bãi bỏ quy định và cung cấp ưu đãi thuế quan 9 hoặc tài chính.

Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu hóa và kinh tế tri thức, doanh nghiệp ở các nước đang phát triển, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa phải đối diện với nhiều thách thức khi phải cạnh tranh với các doanh nghiệp ở các quốc gia có nền công nghiệp phát triển. Do đó, Chính phủ các nước đang phát triển cần chú trọng lựa chọn phát triển các ngành công nghiệp có lợi thế so sánh của quốc gia, đồng thời, quan tâm, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa giải quyết khó khăn. Báo cáo “The Role of the State in Vietnam’s Economic Development: Enhancing the Role of the State in Facilitating a More Competitive and Productive Economy” (Vai trò của Nhà nước trong phát triển kinh tế của Việt Nam: Nâng cao vai trò của Nhà nước trong việc tạo điều kiện cho nền kinh tế năng suất và cạnh tranh hơn) của World Bank (2017) đã xác định vai trò thúc đẩy của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường tại Việt Nam. Bản Báo cáo đã khẳng định rằng Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong ba lĩnh vực: chính sách, kinh tế và xã hội.

Báo cáo này đã tập trung vào vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế và phát triển kinh tế. Bản Báo cáo cũng khẳng định rằng: Nhà nước không nên thay thế khu vực tư nhân trong các trường hợp mà thị trường đang, hoặc có thể, hoạt động hiệu quả hoặc nơi có cạnh tranh. Trong một số lĩnh vực trọng yếu (ví dụ: nhằm mục tiêu vào các nhóm dễ bị tổn thương, cải thiện chất lượng và thực thi luật pháp, xây dựng những quy định độc lập và sự tham gia của cộng đồng vào việc lập kế hoạch và giám sát), cần có những thử nghiệm nhiều hơn nhằm tìm ra những phương án tốt nhất để nâng cao tính hiệu quả của nhà nước. Năm 2021, World Bank tiếp tục có nghiên cứu “Country private sector diagnostic: Creating markets in Vietnam” (Nghiên cứu đánh giá khu vực tư nhân: Kiến tạo thị trường tại Việt Nam), nghiên cứu này khẳng định: Khu vực kinh tế tư nhân đóng vai trò tiên phong trong tiến trình phát triển vượt bậc của Việt Nam, từ thúc đẩy đầu tư đến tạo công ăn việc làm và tăng trưởng, khu vực kinh tế tư nhân đã góp phần đưa Việt Nam gia nhập hàng ngũ các nền kinh tế có thu nhập trung bình chỉ sau một thế hệ.

Nhờ mở cửa thương mại và theo đuổi mô hình tăng trưởng hướng đến xuất khẩu, Việt Nam đã thu hút được lượng lớn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào các phân khúc sử dụng nhiều lao động của chuỗi giá trị sản 10 xuất toàn cầu. Tỷ lệ nghèo đói đã giảm từ 50% năm 1990 xuống còn khoảng 2% năm 2018. Hiện nay, Việt Nam là cứ điểm xuất khẩu điện thoại thông minh lớn thứ hai thế giới, sản xuất trên 40% số sản phẩm điện thoại toàn cầu của Samsung - minh chứng cho thành công của chiến lược tăng trưởng này. Các doanh nghiệp tư nhân trong nước cũng năng động không kém với các công ty lớn trong nước đang nổi lên như: Vingroup, VietJet, Masan.

hoạt động trên khắp khu vực Đông Á. Nghiên cứu cũng đã đưa ra những khuyến nghị để tiếp tục phát triển khu vực kinh tế tư nhân ở Việt Nam: (i) Tạo sân chơi bình đẳng và tăng cường cạnh tranh; (ii) Cải thiện cơ hội tiếp cận tài chính; (iii) Khắc phục chênh lệch và thiếu hụt kỹ năng; (iv) Cải thiện dịch vụ hạ tầng cốt lõi để hỗ trợ tăng trưởng; (v) Khuyến khích tư nhân tham gia nhiều hơn trong du lịch và kinh doanh nông nghiệp. Nghiên cứu về quá trình chuyển biến của KTTN Việt Nam từ nước ngoài (bên ngoài Việt Nam) cũng đã được một số nhà nghiên cứu quan tâm, với những công trình nghiên cứu của các tác giả tiêu biểu: Dixon, C. Forming Social Capital from the Bottom Up: The Emergent Private Sector in Vietnam, 1986 – 2002 (Hình thành vốn xã hội từ dưới lên: Khu vực tư nhân mới nổi ở Việt Nam, 1986 – 2002); ADB (Asian Development Bank) (2005), Private sector assessment in Vietnam (Đánh giá khu vực tư nhân Việt Nam); Schaumburg-Müller Henrik (2005), “Private-sector development in a transition economy: The case of Vietnam” (Phát triển khu vực tư nhân trong nền kinh tế chuyển đổi: Trường hợp của Việt Nam); Katariina Hakkala, and Ari Kokko (2007), The State and The Private Sector in Vietnam (Nhà nước và khu vực tư nhân ở Việt Nam); Beeson, M.

Cụ thể: Công trình nghiên cứu “State, Capital and Resistance to Globalisation in the Vietnamese Transitional Economy” (Nhà nước, vốn và lực cản toàn cầu hóa trong nền kinh tế chuyển đổi của Việt Nam) của Dixon, C. Kilgour (2002) đã xem xét các vấn đề cản trở toàn cầu hóa và sự phân rã của chính quyền trung ương trong bối cảnh Việt Nam. Các tác giả đã lập luận rằng ở Việt Nam, cũng như ở Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, sự phát triển của các yếu tố của nền kinh tế thị trường và hội nhập vào hệ thống toàn cầu đang diễn ra dưới sự bảo trợ của một nhà nước với một đảng, kế hoạch hóa tập trung, tiếp tục khẳng định cam kết của mình đối với sự kiểm soát của nhà nước đối với nền kinh tế. Ngoài ra, các tác giả của công trình nghiên cứu cũng cho rằng mặc dù điều này đã cho phép thực hiện một biện pháp kiểm soát đáng kể đối với các lực lượng toàn cầu hóa kinh tế, nhưng các quá trình cải cách và tăng trưởng kinh tế liên quan cũng như tham gia vào nền kinh tế toàn cầu đang làm suy yếu thẩm quyền của chính quyền trung ương.

Điều này đang ngày càng làm giảm hiệu quả của chính quyền trung ương ở Việt Nam khi quyền lực chuyển nhiều sang chính quyền địa phương hơn.