Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DI TÍCH LỊCH SỬ QUÂN SỰ CÁCH MẠNG 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Nghiên cứu về quản lý di sản văn hóa 1. Trên thế giới Các tác giả Brian Garrod, Alan Fyall (2000) trong Managing heritage tourism (Quản lý du lịch di sản) [114] quan niệm di sản văn hóa (DSVH) là những khu vực có giá trị nổi bật về cảnh quan tự nhiên, văn hóa, kiến trúc độc đáo và hệ sinh thái đa dạng, phong phú, được UNESCO tuyển chọn kỹ theo các quy định của Công ước 1972.
Brian Garrod, Alan Fayall khẳng định cần có sự cân bằng giữa bảo tồn và khai thác, nếu di sản không được bảo vệ, giữ gìn thì sẽ bị mất, không còn gì để lại cho thế hệ mai sau. Arthur Perdesen trong công trình Managing Tourism at World Heritage Sites: a Practical Manual for World Heritage Site Managers (Quản lý du lịch tại các khu di sản thế giới: Tài liệu hướng dẫn thực tiễn cho các nhà quản lý Khu di sản) [115] cho rằng, khi các nhà quản lý DSVH nghiên cứu, bàn thảo về kế hoạch bảo tồn, họ quan tâm nhiều đến việc duy trì nguồn tài nguyên ở một mức độ bền vững; đề ra các phương án quản lý di sản trước sự tác động của du lịch: khoanh vùng cho các hoạt động tương thích, giảm bớt lượng khách vào một số khu vực, đóng cửa một số khu vực của di sản. Peter Howard trong công trình Heritage: Management, Interpretation, Identity (Di sản: quản lý, diễn giải và bản sắc) [116] cho rằng quản lý di sản xuất hiện vào khoảng đầu thế kỷ XIX, xuất phát điểm từ những cá nhân có tình yêu và sự say mê di sản với mục đích bảo tồn di sản để gìn giữ những thứ vì lợi ích của công chúng. Peter Howard cũng cho rằng quản lý luôn phải đặt ra mục đích, nội dung, phương thức bảo tồn DSVH.
Hilary du Cros & Yok - Shiu F. Lee trong công trình Cultural heritage management in China: Preserving the cities of the Pearl River Delta (Quản lý di sản văn hóa ở Trung Quốc: Bảo tồn các thành phố của đồng bằng sông Châu) [117] đã dẫn chứng sinh động về cách thức quản lý DSVH ở Trung Quốc, phân tích vai trò của DSVH và quy trình, kỹ năng quản lý DSVH trong bối cảnh các DSVH chịu quá nhiều tác động tích cực và tiêu cực như hiện nay, những kinh nghiệm quản lý DSVH tại Trung Quốc, những bài học trong quản lý được kế thừa từ đây. Zhan Chang Yuan trong tác phẩm Culture Industrial management (Quản lý công nghiệp văn hóa) [118] đã đề cập việc quản lý DSVH như một ngành công nghiệp, trong đó tác giả nhấn mạnh cần chú ý tới chính sách, nguồn tài nguyên, nhân lực thực hiện, đề cập tới vấn đề của công tác quản lý công nghiệp văn hóa, đó là bảo tồn và phát huy giá trị DSVH. Tại Việt Nam Liên quan tới vấn đề quản lý DSVH và phát huy giá trị DTLSVH, có nhiều công trình nghiên cứu đáng chú ý.
Tác giả Lê Hồng Lý trong giáo trình Quản lý di sản văn hóa với phát triển du lịch [59] đã đưa ra một số khái niệm về DSVH, quản lý, quản lý DSVH, các nguyên tắc và nội dung của công tác quản lý DSVH, vai trò của DSVH đối với sự phát triển du lịch hiện nay trên phương diện lý luận, thực tiễn quản lý nhà nước. Nguyễn Chí Bền trong công trình nghiên cứu thuộc nhánh của Chương trình Khoa học cấp nhà nước KX.09 Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa vật thể Thăng Long - Hà Nội [12] đã trình bày, phân tích những vấn đề về lý luận, thực tiễn bảo tồn, phát huy giá trị của DSVH vật thể Thăng Long - Hà Nội, tiếp thu quan điểm mới về quản lý DSVH trên thế giới vào Việt Nam. Nhóm tác giả Nguyễn Thị Kim Loan và Nguyễn Trường Tân trong công trình Quản lý di sản văn hóa [58] đã đưa ra một số nội dung cơ bản của quản lý nhà nước về DSVH, trình bày một cách thấu đáo quan niệm về DSVH và quản lý DSVH, thực trạng và định hướng quản lý DSVH ở nước ta, đề xuất một số nội dung về nghiệp vụ quản lý DSVH. Nhóm tác giả Phan Hồng Giang và Bùi Hoài Sơn trong Quản lý văn hóa Việt Nam trong tiến trình đổi mới và hội nhập quốc tế [41] đã đề cập đến nhiều lĩnh vực cụ thể của hoạt động quản lý văn hóa trong đó có quản lý Nhà nước về DSVH.
Nội dung quản lý DSVH được đề cập trên hai khía cạnh: Công tác quản lý nhà nước; Công tác phát triển sự nghiệp, đề ra những giải pháp cho từng lĩnh vực của di tích, nhấn mạnh đến các DTLSVH. Tác giả Trương Quốc Bình trong Bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa Việt Nam [11] đã nhấn mạnh: quản lý DSVH và phát triển kinh tế - xã hội không phải là hai mặt đối lập mà là một thể thống nhất, hướng tới mục tiêu chung là vì sự phát triển bền vững của đất nước. Nhóm tác giả trong công trình Quản lý và khai thác di sản văn hóa trong thời kỳ hội nhập [66] đã nghiên cứu thực trạng công tác quản lý, bảo tồn và phát huy DSVH ở Việt Nam, nhiều bài viết nêu lên các bằng chứng xác đáng về thực trạng của công tác quản lý, bảo tồn và phát huy DSVH Việt Nam trong thời kỳ hội nhập. Quản lý DSVH cũng đã trở thành đề tài nghiên cứu của các luận án.
Trần Đức Nguyên trong luận án Quản lý di tích lịch sử văn hóa ở Bắc Ninh trong quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa [63] đã nghiên cứu thực trạng hoạt động quản lý DTLSVH; cơ cấu tổ chức bộ máy và các hoạt động quản lý DTLSVH; tác động của CNH, HĐH tới hoạt động quản lý DTLSVH ở Bắc Ninh; đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị của các DTLSVH ở tỉnh Bắc Ninh. Trịnh Ngọc Chung trong luận án Quản lý di sản thế giới ở Việt Nam [28] nghiên cứu hai 13 mô hình quản lý Di tích Cố đô Huế và Khu phố cổ Hội An, cho thấy chức năng, nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, nguồn nhân lực đều đang gặp nhiều vấn đề; các cơ quan quản lý từ Trung ương đến địa phương cần phải nghiên cứu về cơ chế chính sách, chức năng nhiệm vụ, cơ cấu tổ chức bộ máy, phải có những văn bản quy định về quản lý di sản thế giới ở Việt Nam. Phạm Văn Triệu trong luận án Di tích kiến trúc thời Lý tại Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội [97] đã khái quát lịch sử Hoàng thành Thăng Long, chỉ ra thực trạng quản lý, lưu giữ và phát triển các di tích tại đây, đề xuất giải pháp phát triển Hoàng thành Thăng Long hiện nay. Nguyễn Thị Hằng trong luận án Khu di tích lịch sử Địa Đạo Củ Chi, thành phố Hồ Chí Minh trong đời sống văn hóa cộng đồng hiện nay [44] đã làm rõ một số khái niệm: đời sống văn hóa cộng đồng; di tích lịch sử cách mạng, giá trị di tích; xác định vai trò của di tích lịch sử cách mạng trong đời sống văn hóa cộng đồng, đề xuất một số giải pháp có tính khả thi cho vấn đề nghiên cứu.
Quản lý DSVH cũng thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học thể hiện qua các bài nghiên cứu. Số lượng các bài viết khá nhiều, do vậy khó có thể bao quát hết toàn bộ quan điểm, nội dung của tất cả các bài viết đó, NCS xin luận bàn và kiến giải cho những vấn đề nêu trên qua một số bài viết tiêu biểu. Đặng Văn Bài trong bài “Bảo tồn di sản văn hóa trong quá trình phát triển” [3], khẳng định: DSVH vật thể và phi vật thể được nhìn nhận như một loại tài sản đặc biệt, về mặt giá trị không hề bị suy giảm, ngược lại còn được gia tăng theo thời gian. Di sản được coi là loại tài sản không thể tái sinh, không thể thay thế và có thể khai thác nhiều lần, qua nhiều thế hệ kế tiếp, nếu quản lý tốt và khai thác hiệu quả, di sản sẽ đem lại những giá trị vô cùng to lớn.
Nguyễn Quốc Hùng trong bài “Vai trò của di sản văn hóa trong sự phát triển ở nước ta hiện nay” [52] cho rằng DSVH của mỗi dân tộc kết đọng những chân giá trị của quá trình sáng tạo văn hoá, là những biểu hiện khách quan của truyền thống lịch sử và đặc thù dân tộc. Các DSVH không chỉ là những tài sản vô giá của mỗi quốc gia, mà còn là tài sản chung của nhân loại, bởi vậy việc bảo vệ DSVH là cấn thiết trong sự phát triển. Quang Minh, Nguyễn Thị Thu Trang trong bài “Vai trò của cộng đồng nhìn từ góc độ bảo tồn di sản văn hóa” [60] cho rằng DSVH thuộc về cộng đồng, cộng đồng luôn đóng vai trò quan trọng trong công tác bảo tồn. Cần phát huy vai trò của cộng đồng trong công tác bảo tồn DSVH.
Bùi Hoài Sơn trong bài “Di sản để làm gì và một số câu chuyện quản lý di sản ở Việt Nam”[77] khẳng định: DSVH có vai trò quan trọng đối với sự hình thành và phát triển của một quốc gia; đối với đời sống của mỗi cá nhân trong xã hội. DSVH là một nguồn lực trực tiếp tham gia vào sự nghiệp phát triển kinh tế xã hội của đất nước, rất cần quản lý tốt. 14 Nguyễn Viết Cường trong bài “Vấn đề nghiên cứu, áp dụng quy định Quốc tế trong thực tiễn bảo vệ và phát huy giá trị di tích ở nước ta” [25] đã đề cập đến vấn đề nghiên cứu, áp dụng quy định Quốc tế trong hoạt động bảo vệ và phát huy giá trị di tích trong bối cảnh hội nhập quốc tế, nhất là đối với các di tích được công nhận bởi UNESCO. Kỷ yếu các cuộc Hội thảo khoa học cũng đóng góp vào tình hình nghiên cứu của Luận án với những phân tích sâu sắc về các vấn đề như bảo tồn và phát huy giá trị DSVH, tổng kết kinh nghiệm từ thực tiễn và rút ra những bài học, giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý DSVH… Nhiều cuộc Hội thảo khoa học với sự tham gia của các nhà khoa học, các nhà quản lý liên quan đến DSVH đã được tổ chức, biên tập thành kỷ yếu.