phần mở đầu và kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục; nội dung luận án đƣợc trình bày trong 4 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn về chuyển đổi CCCT Chƣơng 2: Các nhân tố tác động đến chuyển đổi CCCT tỉnh Thanh Hóa Chƣơng 3: Thực trạng chuyển đổi CCCT tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2000 - 2013 Chƣơng 4: Định hƣớng và giải pháp chuyển đổi CCCT tỉnh Thanh Hóa đến năm 2020, tầm nhìn 2030. 13 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHUYỂN ĐỔI CƠ CẤU CÂY TRỒNG 1. Cơ sở lý luận về chuyển đổi cơ cấu cây trồng 1. Về cây trồng 1.
Khái niệm cây trồng Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam: “Cây trồng là loại cây được thuần hóa, chọn lọc để trồng trọt, đưa vào sản xuất nông nghiệp” [104]. Cây trồng rất đa dạng và phong phú, cho đến nay, ngƣời ta tính đƣợc khoảng 50 vạn loài khác nhau, trong số đó có hơn 1500 loài đã đƣợc con ngƣời gieo trồng, chăm sóc và bảo vệ, nhóm cây đó gọi chung là cây trồng [23]. So với toàn bộ giới thực vật, số loài cây trồng này không đáng kể song lại chiếm một diện tích rất lớn và có xu hƣớng ngày càng tăng lên. Cây trồng có vai trò quan trọng đối với xã hội loài ngƣời, là nguồn cung cấp LT- TP nuôi sống con ngƣời, là nguyên liệu cho các ngành công nghiệp, tạo cảnh quan, môi trƣờng sống đẹp và thuận lợi.
Trồng trọt là ngành sử dụng cây trồng làm đối tƣợng chính để sản xuất ra các sản phẩm thỏa mãn các nhu cầu của con ngƣời. Đặc điểm của cây trồng a. Đặc điểm sinh thái Cây trồng là cơ thể sống, sinh trƣởng và phát triển tuân theo quy luật tự nhiên, chịu ảnh hƣởng chặt chẽ của các điều kiện ngoại cảnh nhƣ: ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, gió, đất trồng, sinh vật,… Mỗi loại cây có khả năng thích nghi với những điều kiện ngoại cảnh nhất định, nếu vƣợt ra khỏi giới hạn đó cây trồng có thể chậm phát triển, ngừng sinh trƣởng hoặc chết. Tuy nhiên, nhiều loại cây trồng có khả năng biến đổi để thích nghi với điều kiện ngoại cảnh mới.
Sự biến đổi đó diễn ra từ từ trong một quá trình dài và đƣợc gọi là tính biến dị và di truyền [23]. Nhờ đặc điểm này của cây trồng mà con ngƣời dần dần chọn lọc đƣợc giống vừa thích nghi với điều kiện của môi trƣờng, vừa có những phẩm chất tốt đáp ứng mong muốn của mình. Đặc điểm phân bố Cho đến nay cây trồng đã có mặt ở hầu khắp các lục địa, trừ những vùng cực nơi băng tuyết bao phủ quanh năm hay những vùng sa mạc không mƣa. Tuy nhiên, bức tranh phân bố cây trồng trên thế giới hiện nay chủ yếu chịu tác động mạnh mẽ bởi yếu tố KT-XH.
Các loại cây trồng chỉ đƣợc phát triển khi có nhu cầu sử dụng và mang lại lợi ích cao, vì vậy trong điều kiện cây trồng có lợi nhuận kinh tế cao và điều kiện kỹ thuật cho phép thì ngay những vùng có điều kiện tự nhiên không thuận lợi, ngƣời ta vẫn tạo điều kiện để trồng. Chẳng hạn nhƣ việc đƣa vào nhà kính để tạo nên khí hậu nóng nhân tạo phục vụ việc trồng cây nhiệt đới [23]. Lợi dụng khả 14 năng thích nghi, tính biến dị, di truyền của cây trồng, con ngƣời đã tạo ra nhiều giống mới thích hợp với những điều kiện mới. Vì vậy, khu phân bố của cây trồng đƣợc mở rộng ở nhiều vùng đất khác nhau trên thế giới.
Đặc điểm sản xuất Các loại cây trồng đều có hiệu quả sinh học, tức là khi chƣa đƣợc con ngƣời sử dụng các biện pháp kỹ thuật can thiệp thì bản thân các loại cây trồng vẫn cho sản phẩm, cho năng suất sinh học. Hiệu quả sinh học thƣờng gắn với các hoạt động của quá trình sinh học, vì vậy, khi con ngƣời sử dụng các biện pháp kỹ thuật để cải tiến năng suất cây trồng phải tuân theo quá trình này [88]. Sản xuất cây trồng luôn tiềm ẩn những rủi ro ảnh hƣởng đến hiệu quả sản xuất nhƣ: thiên tai, dịch bệnh, biến động giá cả thị trƣờng,… Đặc điểm này do tính chất phụ thuộc chặt chẽ vào điều kiện tự nhiên của các loại cây trồng tạo nên. Mỗi nhóm cây trồng mang những đặc trƣng riêng về đặc điểm sinh trƣởng phát triển, tính thích nghi, tính mùa vụ, yêu cầu về kỹ thuật, thâm canh cũng nhƣ về vốn và KHCN.
Sản xuất cây hàng năm mang tính thời vụ cao do các loại cây trồng này đều có thời gian sinh trƣởng ngắn, tính thích ứng rộng. Hầu hết cây hàng năm đều không có thời gian kiến thiết cơ bản song yêu cầu đầu tƣ thâm canh lớn, kỹ thuật canh tác cao (trồng xen, trồng gối, luân canh,…. Sản phẩm cây hàng năm rất phong phú đa dạng, dễ bị hƣ hỏng giảm chất lƣợng nên yêu cầu phải có biện pháp bảo quản, chế biến thích hợp và có hệ thống tiêu thụ tốt. Sản xuất cây hàng năm có khả năng áp dụng cơ giới hóa ở tất cả các khâu của quá trình sản xuất, từ khâu làm đất, gieo cấy, chăm sóc đến khâu thu hoạch và chế biến sản phẩm.
Phát triển cây hàng năm có ý nghĩa rất lớn trong việc tạo nguồn thu nhập chính cho đại bộ phận nông dân, xóa đói giảm nghèo, giải quyết việc làm, giúp sử dụng hiệu quả các nguồn lực sản xuất ở vùng nông thôn, góp phần công nghiệp hóa nông nghiệp. Ngƣợc lại nhóm cây lâu năm có biên độ sinh thái hẹp, yêu cầu vốn đầu tƣ lớn, lao động có kỹ thuật, kinh nghiệm sản xuất và sử dụng nhiều lao động. Nhóm cây trồng này cũng yêu cầu vốn lớn, thu hồi vốn chậm do thời gian kiến thiết cơ bản dài, từ 3 – 5 năm, thậm chí 7 – 8 năm; muốn đạt hiệu quả cao phải có quy trình kỹ thuật cho cả chu kỳ sản xuất. Tuy nhiên, GTKT của cây lâu năm lớn, khi đã cho thu hoạch là liên tục; sản phẩm cây lâu năm, đặc biệt là CCN sẽ tăng lên nhiều lần sau khi đƣợc chế biến, vì vậy sản xuất cây lâu năm phải gắn chặt chẽ với ngành công nghiệp chế biến.
Phân loại cây trồng Có nhiều cách khác nhau để phân loại cây trồng tùy mục đích nghiên cứu. Có thể kể đến những căn cứ phân loại sau: - Phân loại theo điều kiện sinh thái chia thành 4 nhóm: cây trồng xích đạo, cây nhiệt đới, cây trồng cận nhiệt, cây trồng ôn đới [23]. - Dựa vào thời gian sinh trƣởng và phát triển có thể chia thành: Nhóm cây trồng lâu năm (cây sống hàng chục năm nhƣ cao su, mít, chè, lê, táo,…); nhóm cây trồng nhiều năm (sống hai ba năm nhƣ đậu ván, ớt, cà, sắn… những cây này có thể trồng 1 năm); nhóm cây ngắn ngày (cây hoàn thành chu kỳ sinh trƣởng trong vòng vai ba tháng nhƣ lúa, ngô, khoai tây, vừng, lạc, rau cải, xu hào,…). Tổng quát hơn có cây ngắn ngày (cây hàng năm) và cây dài ngày (cây lâu năm) [23].
- Dựa vào giá trị sử dụng kinh tế, các nhà khoa học chia ra 9 nhóm cây trồng, mỗi nhóm lại chia ra các nhóm nhỏ hơn. Có thể thấy rằng phong phú nhất là nhóm cây LT-TP [23] : + Nhóm cây LT-TP bao gồm: Cây mễ cốc, cây ăn củ, cây ăn quả, rau xanh, nhóm cây lấy đƣờng, nhóm cây lấy dầu, cây lấy chất kích thích + Cây lấy sợi + Cây lấy nhựa + Cây lấy tinh dầu thơm + Cây làm thuốc + Cây thức ăn gia súc + Cây lấy gỗ, cây bóng mát và vật liệu + Cây thuốc nhuộm + Cây cảnh, hoa - Trong nông học, cách phân loại phổ biến là dựa trên phƣơng pháp canh tác chia ra cây trồng đồng ruộng và cây trồng nghề vƣờn [97]. + Cây trồng đồng ruộng (field crops): là các loại cây trồng đƣợc canh tác tại đồng hoặc ruộng. Các cây trồng đồng ruộng có thể đƣợc phân thành các nhóm: nhóm cây hạt ngũ cốc, nhóm cây đậu cho hạt, nhóm cây cho sợi, nhóm cây lấy củ, nhóm CCN, nhóm cây đồng cỏ và thức ăn gia súc.
+ Cây trồng nghề vƣờn (horticultural crops): là các cây trồng hằng năm và lâu năm đƣợc canh tác trong “vƣờn“ thí dụ nhƣ: vƣờn rau, vƣờn cà phê, vƣờn cao su, vƣờn cây ăn trái, vƣờn hoa. Cây trồng nghề vƣờn có thể đƣợc phân thành các nhóm sau: nhóm rau, nhóm cây ăn trái, nhóm hoa kiểng, nhóm cây đồn điền(CCN). 16 Với cách phân loại trong nông học, mục đích chủ yếu trong phân loại là để xác định và xây dựng chế độ canh tác, thâm canh hợp lý, phù hợp với các loại cây trồng trên từng chân đất. Có thể nói, CCCT đa dạng nên sự phân loại cây trồng cũng rất phức tạp, tuy nhiên phân loại chỉ mang tính chất tƣơng đối bởi mỗi loại cây trồng có nhiều công dụng khác nhau.
Có nhiều loại cây vừa là CLT vừa là CCN; có loại vừa cây lấy gỗ vừa là cây lấy nhựa, lấy chất kích thích,… Đặc biệt khi KHCN phát triển thì giá trị sử dụng và vị trí của cây trồng cũng thay đổi theo. - Trong luận án, NCS sử dụng cách phân loại cây trồng phổ biến nhất hiện nay là cách dựa vào thời gian sinh trƣởng và giá trị sử dụng của cây trồng, đƣợc sử dụng rộng rãi trong thống kê cũng nhƣ trong nhiều tài liệu thuộc các ngành khoa học: địa lý học, sinh thái học, kinh tế nông nghiệp… Tức là chia tập đoàn cây trồng thành 2 nhóm lớn là cây hàng năm và cây lâu năm. + Cây hàng năm là cây trồng có thời gian sinh trƣởng không quá 1 năm kể từ lúc gieo trồng đến khi thu hoạch sản phẩm. Cây hằng năm bao gồm: lúa, ngô và CLT có hạt khác, cây lấy củ (khoai lang, sắn, khoai sọ,.), mía, thuốc lá, thuốc lào, cây lấy sợi (bông, đay, cói,.), cây có hạt chứa dầu (lạc, đỗ tƣơng, vừng,.), cây rau, đậu các loại, hoa, cây cảnh và cây hàng năm khác: cỏ, cây thức ăn gia súc.
Tổng quát hơn có thể chia cây hằng năm thành 3 nhóm lớn: CLT, cây rau đậu thực phẩm và CCN hàng năm. + Cây lâu năm là cây trồng có thời gian sinh trƣởng từ khi gieo trồng đến khi thu hoạch sản phẩm lần đầu từ 1 năm trở lên và cho thu hoạch sản phẩm trong nhiều năm. Cây lâu năm bao gồm cây ăn quả (cam, bƣởi, chuối, dứa, xoài, nhãn, vải, chôm chôm.), cây lấy quả chứa dầu, điều, hồ tiêu, cao su, cà phê, chè, cây gia vị, cây dƣợc liệu (gừng, sa nhân, atichode,.) và cây lâu năm khác (dâu tằm, trầu không, cau. Khái quát hơn, có thể chia ra 2 nhóm: CCN lâu năm và cây ăn quả.
Về cơ cấu cây trồng 1.