Luận Án Tiến Sĩ Luật Học: Nghiên Cứu Về Hợp Đồng Dịch Vụ Pháp Lý Ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ luật học phân tích hợp đồng dịch vụ pháp lý tại Việt Nam, đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật.

• Tác giả: Hoàng Thị Vịnh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Hữu Nghị
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Hợp đồng dịch vụ pháp lý ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình nghiên cứu hợp đồng dịch vụ pháp lý trên thế giới và tại Việt Nam. Trên thế giới, dịch vụ pháp lý đã xuất hiện từ rất sớm, đặc biệt là ở các nước Châu Âu và Mỹ, với các thể chế như luật sư, công chứng viên, và thừa phát lại. Tuy nhiên, các nghiên cứu về hợp đồng dịch vụ pháp lý vẫn còn hạn chế. Tại Việt Nam, dịch vụ pháp lý mới phát triển từ những năm 1990, và các nghiên cứu về hợp đồng dịch vụ pháp lý còn ít, chưa có hệ thống. Chương này cũng đánh giá những kết quả nghiên cứu đạt được và chỉ ra những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu để hoàn thiện pháp luật Việt Nam về hợp đồng dịch vụ pháp lý.

1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới

Các nghiên cứu về dịch vụ pháp lý trên thế giới tập trung vào các thể chế như luật sư, công chứng viên, và thừa phát lại. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu về hợp đồng dịch vụ pháp lý còn rất ít. Các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào dịch vụ pháp lý trong bối cảnh thương mại quốc tế, đặc biệt là các quy định của WTO về dịch vụ pháp lý. Điều này cho thấy sự cần thiết phải nghiên cứu sâu hơn về hợp đồng dịch vụ pháp lý để đáp ứng nhu cầu hội nhập kinh tế quốc tế.

1.2. Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam

Tại Việt Nam, dịch vụ pháp lý mới phát triển từ những năm 1990, và các nghiên cứu về hợp đồng dịch vụ pháp lý còn hạn chế. Các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào dịch vụ pháp lý trong bối cảnh kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, các nghiên cứu này chưa đầy đủ và hệ thống, đặc biệt là về hợp đồng dịch vụ pháp lý. Điều này đòi hỏi cần có những nghiên cứu sâu hơn để hoàn thiện pháp luật Việt Nam về hợp đồng dịch vụ pháp lý.

II. Những vấn đề lý luận về hợp đồng dịch vụ pháp lý

Chương này tập trung phân tích các vấn đề lý luận về hợp đồng dịch vụ pháp lý tại Việt Nam. Đầu tiên, chương này làm rõ khái niệm dịch vụ pháp lý, bao gồm các quan niệm của WTO và Việt Nam. Tiếp theo, chương này phân tích các đặc điểm của dịch vụ pháp lý, bao gồm tính gắn liền với pháp luật, yêu cầu về trình độ chuyên môn của người thực hiện, và tính khó xác định trước kết quả. Cuối cùng, chương này phân tích khái niệm và đặc điểm của hợp đồng dịch vụ pháp lý, bao gồm các yêu cầu về chủ thể, phương thức ký kết, và phân loại hợp đồng dịch vụ pháp lý.

2.1. Khái quát về dịch vụ pháp lý

Dịch vụ pháp lý được định nghĩa là các hoạt động cung cấp tư vấn, hỗ trợ pháp lý cho các cá nhân và tổ chức. WTO định nghĩa dịch vụ pháp lý là một phần của dịch vụ thương mại, bao gồm các hoạt động như tư vấn pháp lý, soạn thảo hợp đồng, và đại diện pháp lý. Tại Việt Nam, dịch vụ pháp lý được hiểu là các hoạt động cung cấp tư vấn, hỗ trợ pháp lý cho các cá nhân và tổ chức, với mục đích thương mại hoặc phi thương mại.

2.2. Hợp đồng dịch vụ pháp lý

Hợp đồng dịch vụ pháp lý là thỏa thuận giữa bên cung cấp dịch vụ pháp lý và bên sử dụng dịch vụ pháp lý, trong đó bên cung cấp cam kết thực hiện các công việc pháp lý theo yêu cầu của bên sử dụng. Hợp đồng dịch vụ pháp lý có các đặc điểm như tính đối nhân, tính rủi ro cao, và phụ thuộc vào bên thứ ba. Hợp đồng dịch vụ pháp lý được phân loại theo loại hình tổ chức cung cấp, nội dung hợp đồng, và loại chuyên gia thực hiện.

III. Thực trạng pháp luật hợp đồng dịch vụ pháp lý tại Việt Nam

Chương này phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam về hợp đồng dịch vụ pháp lý. Đầu tiên, chương này đánh giá các quy định về chủ thể hợp đồng dịch vụ pháp lý, bao gồm các điều kiện hành nghề và hình thức tổ chức cung cấp dịch vụ pháp lý. Tiếp theo, chương này phân tích các quy định về nội dung hợp đồng dịch vụ pháp lý, bao gồm đối tượng hợp đồng, quyền lợi và nghĩa vụ của các bên, và chất lượng dịch vụ pháp lý. Cuối cùng, chương này đánh giá các quy định về thực hiện hợp đồng dịch vụ pháp lý, bao gồm các nguyên tắc thực hiện hợp đồng và phương thức nghiệm thu kết quả.

3.1. Quy định về chủ thể hợp đồng dịch vụ pháp lý

Pháp luật Việt Nam quy định các điều kiện hành nghề cung cấp dịch vụ pháp lý, bao gồm yêu cầu về trình độ chuyên môn và giấy phép hành nghề. Tuy nhiên, các quy định này còn chồng chéo và thiếu thống nhất, gây khó khăn cho các tổ chức cung cấp dịch vụ pháp lý. Ngoài ra, các quy định về đăng ký và cấp phép còn nhiều bất cập, làm giảm hiệu quả hoạt động của các tổ chức cung cấp dịch vụ pháp lý.

3.2. Nội dung hợp đồng dịch vụ pháp lý

Pháp luật Việt Nam quy định các nội dung cơ bản của hợp đồng dịch vụ pháp lý, bao gồm đối tượng hợp đồng, quyền lợi và nghĩa vụ của các bên, và chất lượng dịch vụ pháp lý. Tuy nhiên, các quy định này còn chung chung và thiếu chi tiết, gây khó khăn cho việc thực hiện hợp đồng dịch vụ pháp lý. Đặc biệt, các quy định về thù lao dịch vụ pháp lý còn thiếu rõ ràng, dẫn đến tranh chấp giữa các bên.

IV. Quan điểm và giải pháp hoàn thiện pháp luật hợp đồng dịch vụ pháp lý

Chương này đề xuất các quan điểm và giải pháp hoàn thiện pháp luật Việt Nam về hợp đồng dịch vụ pháp lý. Đầu tiên, chương này xác định các căn cứ cho việc hoàn thiện pháp luật hợp đồng dịch vụ pháp lý, bao gồm thực tiễn hoạt động dịch vụ pháp lý tại Việt Nam và các cam kết quốc tế của Việt Nam. Tiếp theo, chương này đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật hợp đồng dịch vụ pháp lý, bao gồm hoàn thiện các quy định về chủ thể, nội dung, và thực hiện hợp đồng dịch vụ pháp lý. Cuối cùng, chương này đề xuất việc xây dựng Luật Dịch vụ pháp lý để thống nhất và minh bạch hóa các quy định về hợp đồng dịch vụ pháp lý.

4.1. Căn cứ hoàn thiện pháp luật hợp đồng dịch vụ pháp lý

Việc hoàn thiện pháp luật hợp đồng dịch vụ pháp lý cần dựa trên thực tiễn hoạt động dịch vụ pháp lý tại Việt Nam và các cam kết quốc tế của Việt Nam. Dịch vụ pháp lý tại Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ, nhưng các quy định pháp luật còn nhiều bất cập, gây khó khăn cho các tổ chức cung cấp dịch vụ pháp lý. Ngoài ra, Việt Nam cần tuân thủ các cam kết quốc tế về dịch vụ pháp lý, đặc biệt là các quy định của WTO.

4.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật hợp đồng dịch vụ pháp lý

Các giải pháp hoàn thiện pháp luật hợp đồng dịch vụ pháp lý bao gồm hoàn thiện các quy định về chủ thể, nội dung, và thực hiện hợp đồng dịch vụ pháp lý. Đặc biệt, cần hoàn thiện các quy định về thù lao dịch vụ pháp lý và trách nhiệm do vi phạm hợp đồng dịch vụ pháp lý. Ngoài ra, cần xây dựng Luật Dịch vụ pháp lý để thống nhất và minh bạch hóa các quy định về hợp đồng dịch vụ pháp lý, đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Dịch vụ pháp lý đã xuất hiện rất sớm trên thế giới, với các thể chế Luật sư, Chưởng khế (Công chứng viên) và Thừa phát lại. Điển hình như thể chế công chứng đã xuất hiện từ thế kỷ X, thứ XI ở các nước thuộc Châu âu, đặc biệt là Pháp cũng như các nước Mỹ - Anh và sau đó tiếp tục phát triển tại Châu Phi và trên toàn thế giới.

Do đó, cũng đã có rất nhiều đề tài, công trình nghiên cứu về hợp đồng, HĐDVTM và DVPL, nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu về HĐDVPL. Trong số những nghiên cứu có liên quan đến HĐDVPL chủ yếu là các công trình nghiên cứu của thời kỳ hiện đại, như: - Contract Law (Luật hợp đồng), Eric Talley, University of Southern California Law School (Fall 1999) - Contracts (Hợp đồng), Amy Bushaw, Lewis & Clark College, Northwestern School of Law (Fall, 2001) - William J.Hawrd ( ), Principles of Business Law (Nguyên tắc của luật doanh nghiệp), Eighth Edition – Prentice Hall. - OECD, Liberaliziation of Trade in Professional Services (Giới hạn, phạm vi của dịch vụ thương mại chuyên nghiệp), OECD Documents, 1995. - Peter Goldsmith, Globalisation of Law (Luật toàn cầu) – Tearing down the Wall, in Harper, Ros (Ed.), Global Law in Practice (luật toàn cầu trong thực tiễn), Kluwer Law Intenational and International Bar Association (luật quốc tế và hiệp hội luật sư quốc tế), London, 1997.

- Cuốn sách “Bộ nguyên tắc của UNIDROIT về hợp đồng thương mại quốc tế 2004” do Nxb Từ điển Bách khoa xuất bản năm 2010. Phiên bản 2004 (ra đời năm 1994) nhằm tạo nên sự phù hợp với thực tiễn phát triển của hợp đồng điện tử và với mục đích chính là giải quyết các vấn đề mới và quan trọng đối với cộng đồng pháp lý và kinh tế quốc tế. - Cuốn sách “Quản lý hợp đồng trong kinh doanh” do Nxb Lao động - Xã hội xuất bản năm 2008 - Cuốn sách này được tham khảo từ cuốn sách tiếng Trung 7 mang tên “Làm thế nào để quản lý hợp đồng” do tác giả Phong Bảo Thanh biên soạn, Nxb Đại học Bắc Kinh - đã được hiệu chỉnh, biên soạn theo các quy định của pháp luật Việt Nam. Nội dung cuốn sách đã phân tích các kỹ năng cơ bản về soạn thảo và thực hiện các loại hợp đồng, kỹ năng phòng tránh những sơ hở nhằm bảo vệ tốt nhất quyền lợi của chủ thể hợp đồng.

- Cuốn sách “ Hướng dẫn soạn thảo và ký kết 30 loại hợp đồng kinh tế” của Vụ Hợp đồng kinh tế, Cục quản lý hành chính công thương nhà nước Trung Quốc biên soạn, Nxb Chính trị Quốc gia xuất bản năm 1995. Nội dung cuốn sách đã giới thiệu, hướng dẫn cụ thể, tỉ mỉ cách soạn thảo các điều khoản cơ bản của từng loại hợp đồng nhằm giúp các doanh nghiệp nâng cao chất lượng và hiệu quả trong ký kết tránh sơ hở trong kinh doanh. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Ở Việt Nam, ngay sau khi Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, DVPL đã được ghi nhận, cho phép thành lập và hoạt động (tuy chỉ đối với hoạt động của luật sư) và chỉ được xác lập trở lại và phát triển khá mạnh mẽ từ hơn hai thập kỷ qua. Trong khoảng thời gian đó, đã có một số nghiên cứu về DVPL ở các khía cạnh khác nhau với phạm vi nghiên cứu khác nhau, như giáo trình, sách chuyên khảo, chuyên đề, nhưng chủ yếu tồn tại dưới hình thức những bài viết đăng trên tạp chí, đăng trên kỷ yếu hội thảo và đề tài nghiên cứu của một số cá nhân, tổ chức về DVPL.

Hiện nay, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống về HĐDVPL. Có thể sắp xếp nhóm các công trình nghiên cứu có liên quan đến HĐDVPL đã được thực hiện ở Việt Nam trong thời gian qua như sau: 1. Những công trình nghiên cứu về hợp đồng và pháp luật hợp đồng. - Nghiên cứu về khái niệm hợp đồng, có các nghiên cứu như: Giáo trình “Luật Thương mại” của tập thể tác giả do TS.

Bùi Ngọc Cường chủ biên, Nxb Giáo dục xuất bản năm 2008. Xác định bản chất của hợp đồng là sự thỏa thuận và hợp đồng trong thương mại là một loại hợp đồng dân sự có những đặc điểm riêng, quan hệ với hợp đồng dân sự theo nguyên lý cái chung với cái riêng; Giáo trình “Pháp luật kinh tế” của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, Nxb Đại học Kinh tế Quốc dân xuất bản năm 2008. Quan niệm hợp đồng theo nghĩa rộng là sự thỏa thuận và hợp đồng trong hoạt động thương mại là sự thỏa thuận giữa các thương nhân để thực hiện các hoạt động thương mại. Hợp đồng trong hoạt động thương mại nhưng chủ thể không phải là các thương nhân thì được coi là hợp đồng dân sự theo nghĩa hẹp.

Giáo trình này chưa xác định những hợp đồng trong hoạt động thương mại giữa 8 thương nhân (có mục đích lợi nhuận hoặc thu thù lao) với tổ chức, cá nhân khác không phải là thương nhân (mục đích nhằm thỏa mãn nhu cầu sinh hoạt, tiêu dùng) là hợp đồng dân sự hay thương mại; Nghiên cứu của TS. Nguyễn Ngọc Khánh, đã xác định thời điểm xuất hiện của thuật ngữ hợp đồng ở Việt Nam, phân tích, đã chỉ ra bản chất của hợp đồng là sự thỏa thuận và mục đích là tạo hệ quả pháp lý; Đặc biệt, bài viết “Điều chỉnh thông tin bất cân xứng và quản lý rủi ro trong pháp luật hợp đồng Việt Nam” của TS. Phạm Duy Nghĩa đăng trên tạp chí Nghiên cứu Lập pháp số 5 năm 2003, đã đưa ra quan niệm mới về hợp đồng, theo đó hợp đồng từ chỗ là sự thống nhất ý chí vào thời điểm giao kết, nay “hợp đồng ngày càng mang tính chất của một quá trình có điều tiết”;…Các nghiên cứu nêu trên đều thống nhất với nhau trong việc xác định hợp đồng nói chung là sự thỏa thuận. Đây là những nghiên cứu nền tảng để tác giả luận án tiếp cận, kế thừa nghiên cứu khái niệm HĐDVPL.

- Nghiên cứu về pháp luật điều chỉnh hợp đồng, có các nghiên cứu như: Luận án tiến sĩ luật học năm 2002 của tác giả Nguyễn Viết Tý về “Phương hướng hoàn thiện pháp luật kinh tế trong điều kiện có bộ luật dân sự”, đã giải quyết được mối quan hệ giữa luật kinh tế và luật dân sự sau khi có BLDS 2005; Nghiên cứu của TS. Phan Chí Hiếu, đã xác định phạm vi áp dụng của chế định hợp đồng; nguyên tắc áp dụng phối hợp BLDS với các văn bản pháp luật chuyên ngành khác có liên quan đến hợp đồng [25]; Giáo trình “Pháp luật kinh tế” của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân năm 2008, xác định mối quan hệ giữa BLDS với các luật riêng (LTM và các luật chuyên ngành) và nguyên tắc áp dụng trong việc điều chỉnh quan hệ hợp đồng;…Nghiên cứu về mối quan hệ và nguyên tắc áp dụng pháp luật nêu trên cho phép tác giả luận án kế thừa, phát triển trong việc nghiên cứu pháp luật điều chỉnh HĐDVPL. - Nghiên cứu về điều kiện có hiệu lực của hợp đồng, có các nghiên cứu như: Luận án tiến sĩ luật học năm 2002 của tác giả Lê Thị Bích Thọ về “Hợp đồng kinh tế vô hiệu và hậu quả pháp lý của hợp đồng kinh tế vô hiệu” đã phân tích, đánh các điều kiện làm cho HĐKT bị vô hiệu và hậu quả pháp lý của các hợp đồng kinh tế vô hiệu; Bài viết “Ảnh hưởng của điều kiện hình thức hợp đồng đến hiệu lực hợp đồng” của tác giả Phạm Hoàng Giang đăng trên tạp chí Nhà nước và Pháp luật số 3 năm 2007. Nêu quan điểm về hình thức hợp đồng, phân tích và rút ra đặc điểm chung của hình thức hợp đồng của một số quốc gia là đều thể hiện nguyên tắc tự do hình thức hợp đồng tuy vẫn quy định các trường hợp ngoại lệ về hình thức hợp 9 đồng.

Nêu quan điểm về vấn đề điều kiện hình thức hợp đồng còn bao gồm cả điều kiện về thủ tục giao kết, chỉ ra điểm giống nhau của pháp luật hợp đồng nước ta và pháp luật hợp đồng các nước là đều thừa nhận nguyên tắc tự do hình thức hợp đồng, nhưng có điểm khác cơ bản khi xây dựng các quy định về hình thức hợp đồng là, các nước xây dựng theo phương pháp tiếp cận “chọn – bỏ”, còn Việt Nam xây dựng theo phương pháp tiếp cận “chọn – cho”, chỉ ra những hạn chế trong việc thừa nhận nguyên tắc tự do hợp đồng của pháp luật Việt Nam;…Các nghiên cứu này khuyến nghị Việt Nam nên thừa nhận nguyên tắc tự do hợp đồng của một số nước phát triển, mà chưa kiến nghị quy định chính thức về điều kiện hình thức hợp đồng. - Nghiên cứu về giao kết hợp đồng, có các nghiên cứu như: Luận án tiến sĩ luật học năm 2010 của tác giả Nguyễn Văn Thoan về “Ký kết và thực hiện hợp đồng điện tử trong điều kiện Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế”. Nghiên cứu quy trình, thực trạng ký kết và thực hiện hợp đồng điện tử từ ba góc độ là kỹ thuật, thương mại và pháp lý ở Việt Nam; những thuận lợi và khó khăn khi ký kết và thực hiện HĐĐT; Luận án tiến sĩ luật học năm 2001 của tác giả Bùi Ngọc Cường về “Xây dựng và hoàn thiện pháp luật kinh tế nhằm đảm bảo quyền tự do kinh doanh ở nước ta”, đã chỉ rõ bản chất và những nội dung cơ bản của quyền tự do kinh doanh, trong đó có quyền tự do hợp đồng; Nghiên cứu của tác giả Phạm Hoàng Giang, đã xác định bản chất của hợp đồng là sự thỏa thuận (thống nhất ý chí tự chủ) của các bên và xác định hai nội dung cơ bản của tự do giao kết hợp đồng, đưa ra nguyên tắc công bằng trong giao kết hợp đồng và sự cần thiết của sự can thiệp vào quan hệ hợp đồng nhằm mục đích bảo đảm quyền tự do hợp đồng của bên yếu hơn [16];… - Nghiên cứu về thực hiện hợp đồng và quản lý nhà nước về hợp đồng, gồm: Nghiên cứu của TS. Phạm Duy Nghĩa về sự cần thiết phải có sự can thiệp của nhà nước trong việc xử lý thông tin bất cân xứng giữa các chủ thể hợp đồng, đặc biệt là vấn đề nghĩa vụ tiết lộ thông tin của bên có thông tin và quản lý rủi ro.

Đề xuất các biện pháp quản lý rủi ro hợp đồng gồm nghĩa vụ trung thành, nghĩa vụ cẩn trọng và nghĩa vụ tiết lộ thông tin [42]; Bài viết “Điều kiện thương mại chung và nguyên tắc tự do khế ước” của PGS.