CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Các công trình nghiên cứu liên quan đến luận án Sáng kiến Vành đai, Con đường được coi là Đại Chiến lược của Trung Quốc với mục tiêu giúp Trung Quốc vươn lên trở thành siêu cường thế giới. Ngay từ khi được khởi xướng vào năm 2013, Sáng kiến này thu hút sự quan tâm của nhiều quốc gia trên thế giới. Các nhà nghiên cứu trong nước và quốc tế đã tìm cách giải mã nội hàm, phạm vi, ý đồ, cách thức thực hiện, tác động… của sáng kiến này đối với các quốc gia và khu vực. Trong số đó, có nhiều nước nhất là Trung Quốc và các nước đồng minh ủng hộ, tích cực tham gia nhưng cũng có một số nghiên cứu lại khai thác được mặt yếu kém của Sáng kiến Vành đai, Con đường, điển hình là Mỹ.
Chính vì vậy, tài liệu nghiên cứu về Sáng kiến Vành đai, Con đường đa dạng, phong phú, được phân tích, nhìn nhận, đánh giá dưới các góc độ khác nhau, tùy thuộc vào mức độ quan tâm của mỗi nước. Luận án đã tiếp cận được nguồn tư liệu tương đối phong phú, có giá trị tham khảo đối với đề tài nghiên cứu. Chương này sẽ tổng hợp, thống kê theo nội dung các tư liệu đã nghiên cứu, trên cơ sở đó đánh giá những ưu điểm của các công trình này, những giá trị khoa học có thể kế thừa trong luận án và tìm ra những khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu và giải quyết trong nghiên cứu này. Các công trình nghiên cứu của Trung Quốc về Sáng kiến Vành đai, Con đường tại Nam Á Phần lớn các công trình của giới nghiên cứu Trung Quốc về Sáng kiến Vành đai, Con đường nói chung và viết về Sáng kiến Vành đai, Con đường tại Nam Á nói riêng đều ca ngợi những ưu điểm của Sáng kiến này, dành nhiều mỹ từ về Sáng kiến Vành đai, Con đường, coi đó là nền tảng về phát triển kinh tế, là sáng kiến vĩ đại đưa thế giới hướng tới tiến bộ xã hội và phát triển thịnh vượng.
Đồng thời, giới nghiên cứu Trung Quốc rất ít đề cập đến những hạn chế tồn tại khi thực hiện Sáng kiến Vành đai, Con đường. Cụ thể là: Thứ nhất, Sáng kiến Vành đai, Con đường thúc đẩy sự ổn định Đây là quan điểm phổ biến trong giới nghiên cứu Trung Quốc, cho rằng Sáng 13 kiến Vành đai, Con đường gia tăng hội nhập khu vực, tạo môi trường an ninh ổn định hơn, đặc biệt đối với các khu vực xung quanh sườn Tây và sườn Nam của nước này. Theo ông Tập Cận Bình, thông qua mối liên kết trên hai trục “Vành đai, Con đường”, các nước trong khu vực sẽ cùng hợp tác phát triển kinh tế và gìn giữ an ninh, theo nguyên tắc “Cộng đồng chung vận mệnh”. Mục tiêu của Trung Quốc là giảm thiểu các thách thức an ninh trong và xung quanh biên giới Trung Quốc như khủng bố, ly khai, cực đoan mà Trung Quốc gọi là “3 thế lực”, tranh chấp lãnh thổ với Ấn Độ tại Himalaya và một số quốc gia Đông Nam Á tại Biển Đông, “Diễn biến Hòa bình” do Mỹ tiến hành.
Bài viết “Suy nghĩ về địa chiến lược của Sáng kiến Vành đai, Con đường đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (3) của tác giả Wang Hai-yun (2015) cho rằng tăng trưởng kinh tế do Sáng kiến Vành đai, Con đường tạo ra sẽ giúp xóa bỏ đói nghèo vốn là căn nguyên sâu xa của khủng bố và cực đoan, đóng vai trò tháo ngòi nổ xung đột của các nền văn minh, tạo tâm lý hòa dịu tại các khu vực Hồi giáo. Điều này có thể làm giảm mối đe dọa từ các phần tử ly khai của người Uighur (người Duy Ngô Nhĩ) và các phiến quân IS xâm nhập vào Trung Quốc. [69] Trong bài viết “Nam Á và Sáng kiến Vành đai, Con đường: Cơ hội, thách thức và triển vọng” đăng trên World Scientific (2016), tác giả Zhaoli Wu cho rằng, Nam Á là khu vực láng giềng có tầm quan trọng chiến lược đối với Trung Quốc để thực thi chiến lược ngoại giao láng giềng: thân thiện, chân thành, hòa đồng, cùng có lợi, và là khu vực chủ chốt để tái thiết lập hành lang kinh tế và Con đường tơ lụa trên biển thế kỷ XXI. Bên cạnh đó, Sáng kiến Vành đai, Con đường phù hợp với chiến lược của các nước Nam Á về phát triển kinh tế xã hội và mở ra cơ hội cho sự tăng trưởng kinh tế khu vực.
Do đó, sáng kiến này nhận được sự chào đón của hầu hết các nước Nam Á. Tuy nhiên, tình hình an ninh tại Nam Á, quan hệ ngoại giao của Nam Á với quốc tế, với Ấn Độ, sự nghi kị chiến lược giữa Ấn Độ và Trung Quốc tạo ra nhiều thách thức trong quá trình thúc đẩy Sáng kiến Vành đai, Con đường tại Nam Á.[71] Học giả Li Gang (2016), trong bài viết “Khai thác quan hệ nước lớn kiểu mới 14 trong Vành đai, Con đường” đăng trên Tập san Phương Tây (8) cho rằng, Sáng kiến Vành đai, Con đường tăng cường sự tin cậy lẫn nhau giữa các nước. Theo ông Li, Sáng kiến Vành đai, Con đường cho thấy sự cởi mở, tin cậy, giá trị, hòa nhập và phát triển. Điều này thuyết phục các nước về sự “trỗi dậy hòa bình” của Trung Quốc.
[78] Còn học giả Sun Xianpu trong bài viết “Sáng kiến Vành đai, Con đường và việc tái điều chỉnh hình thái Chiến lược Ngoại giao láng giềng” đăng trên Tạp chí Khoa học Xã hội Vân Nam (3) cho rằng, Trung Quốc có thể tăng cường chia sẻ thông tin tình báo chống khủng bố với Pakistan, ông cũng đề xuất việc tăng cường hợp tác chống ma túy với các quốc gia Đông Nam Á và chống cướp biển tại Nam Á thông qua Sáng kiến Vành đai, Con đường. [76] Theo Giáo sư Meng Xiangqing, Sáng kiến Vành đai, Con đường sẽ dẫn đến sự hợp tác gần gũi hơn về chống khủng bố giữa các thành viên của Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO), điều này là cần thiết để xóa bỏ chủ nghĩa cực đoan bạo lực, tạo sự ổn định tại Afghanistan sau khi Mỹ rút khỏi nước này. [78] Khi bàn về nội dung này, giới nghiên cứu Trung Quốc đều cho rằng sự hội nhập thương mại khu vực giúp giảm xung đột. Tuy nhiên, họ không thấy được sự hội nhập khu vực có thể làm gia tăng các mối đe dọa an ninh xuyên quốc gia.
Thứ hai, Sáng kiến Vành đai, Con đường cải thiện an ninh năng lượng Tốc độ tăng trưởng kinh tế trong hơn hai thập kỷ qua làm cho Trung Quốc phụ thuộc ngày càng nhiều vào nguồn năng lượng nhập khẩu, đặc biệt là dầu thô và khí đốt. Giới nghiên cứu Trung Quốc cho rằng, các dự án phát triển cơ sở hạ tầng thuộc Sáng kiến Vành đai, Con đường sẽ cải thiện vấn đề an ninh năng lượng cho Trung Quốc. Bất kỳ sự gián đoạn nào đối với tuyến đường vận tải huyết mạch trên biển, đặc biệt là eo biển Malacca cũng sẽ ảnh hưởng rất lớn đến an ninh năng lượng của Trung Quốc. Theo các học giả Trung Quốc, nhiều dự án trong Sáng kiến Vành đai, Con đường có thể giải quyết được thế lưỡng nan tại eo biển Malacca cho nước này: Trong cuốn sách “Thách thức và Cơ hội của Sáng kiến Vành đai, Con đường” do nhà xuất bản Renmin University Press ấn hành năm 2015, giáo sư Wang Yiwei cho rằng, thông qua việc xây dựng các cảng biển, đặc biệt các hải cảng tại Ấn Độ Dương như cảng Gwadar (Pakistan), Columbo (Sri Lanka) sẽ giúp Trung 15 Quốc tìm kiếm tuyến đường vận tải năng lượng thay thế, giảm bớt sự phụ thuộc vào eo biển Malacca.
Theo Ông Wang, Cảng Gwadar đóng vai trò là trạm cuối phía nam của tuyến đường dẫn 1 triệu thùng dầu mỗi ngày, theo dự kiến sẽ vận chuyển dầu từ Biển Ả Rập tới khu vực Tây Bắc Trung Quốc. Điều này giúp Trung Quốc đảm bảo an ninh năng lượng trong bối cảnh tình hình bất ổn tại Biển Đông. Còn hải cảng Columbo cùng các dự án tại Tanzania và Hi Lạp sẽ mang lại lợi ích về vận tải chiến lược cho Trung Quốc, trong đó có vận tải năng lượng. [73] Trong bài viết “Tăng cường an ninh năng lượng tập thể châu Á thông qua Sáng kiến Vành đai, Con đường” đăng trên Foreign Affairs Observer, 07/08/2015 Huang Xiaoyong cho rằng có thể khắc phục sự cố Malacca bằng cách xây dựng tuyến đường vận tải dầu khí trên bộ.
Tuyến đường dẫn dầu Gwadar-Kashgar thuộc dự án Hành lang kinh tế Trung Quốc - Pakistan (CPEC) cùng với một tuyến đường vận chuyển dầu khí từ Vịnh Bengal tới Vân Nam đi qua Myanmar sẽ giúp Trung Quốc giảm phụ thuộc vào eo biển Malacca. Ngoài ra, tuyến đường khác thuộc Hành lang kinh tế Trung Quốc- Nga-Mông Cổ sẽ giúp đảm bảo an ninh năng lượng trong trường hợp xảy ra xung đột tại Biển Đông và tại Bán đảo Triều Tiên. Cho dù có tuyến đường dẫn dầu mới, nhưng Trung Quốc vẫn phụ thuộc vào tuyến đường vận chuyển năng lượng trên biển. Học giả này đề xuất Trung Quốc cần tăng cường hợp tác với các quốc gia ven biển để bảo vệ an toàn cho tuyến đường huyết mạch quan trọng này.
[77] Thứ ba, Sáng kiến Vành đai, Con đường giúp Trung Quốc gia tăng ảnh hưởng chiến lược tại khu vực Á-Âu, tránh cạnh tranh trực tiếp với Mỹ Một trong những vấn đề hóc búa đối với các nhà chiến lược Trung Quốc trong vài thập kỷ nay là làm sao có thể đối phó với kế hoạch kiềm chế của Mỹ đối với sự trỗi dậy của Trung Quốc, đồng thời duy trì ổn định quan hệ Trung-Mỹ để phát triển đất nước. Để loại bỏ khó khăn này, giới nghiên cứu Trung Quốc cho rằng nước này nên mở rộng ảnh hưởng của mình dọc theo biên giới phía Tây, khu vực ít có sự hiện diện của Mỹ hơn. Trong bài viết “Tây tiến, tái cân bằng địa chiến lược của Trung Quốc”, đăng trên Thời báo Hoàn Cầu ngày 17/10/2012, Giáo sư Wang Jisi cho rằng, Chiến lược 16 “Hướng Tây” là bước đi giúp Trung Quốc đạt được hai mục tiêu lớn. Đó là xây dựng quan hệ đối tác khu vực nhằm giữ ổn định khu vực miền Tây Trung Quốc đồng thời hạn chế cọ xát chiến lược với Mỹ.
Quan điểm của ông Wang ảnh hưởng rất lớn đến nhiều học giả Trung Quốc khi bàn về Sáng kiến Vành đai, Con đường sau này. [91] Một học giả khác - ông Sun Xianpu cho rằng, phát triển miền Tây giúp giảm “sức ép từ bên ngoài”, tránh sự đối đầu Trung -Mỹ. Ông nhận định, chính Sáng kiến Vành đai, Con đường làm cho quan hệ Trung-Mỹ trở nên gần gũi hơn.