đặt vấn đề về việc “tìm ra những việc làm của Lê Thánh Tông đối với Nho học không chỉ là để hiểu được chính Lê Thánh Tông mà còn hiểu được nội dung lịch sử của một thời đại. Những bài nghiên cứu khác về Nho giáo như “Nho giáo với tư cách là một tôn giáo”, “Bàn về đặc điểm đặc thù của thời kỳ quá độ: Di hại của Nho giáo 17 trong xây dựng kinh tế”, “Gia đình truyền thống Việt Nam với ảnh hưởng của Nho giáo”, “Con người Việt Nam với truyền thống văn hóa Nho giáo”… cũng là những nghiên cứu có chiều sâu của Trần Đình Hượu về ảnh hưởng của Nho giáo đối với đời sống xã hội và nhất là văn hóa -giáo dục trên nhiều khía cạnh khác nhau. Một cuốn sách khác có đề cập đến Nho giáo là cuốn Bản sắc văn hóa Việt Nam [70] của tác giả Phan Ngọc. Trong chương VI “Khổng học, quan hệ của nó với thời đại mới”, tác giả đã tách Khổng giáo ra khỏi Nho giáo để trả lời câu hỏi: chúng ta có thể tiếp thu cái gì của Nho giáo và gạt bỏ cái gì? Chỉ ra những hiểu lầm về Khổng học, tác giả cũng đó luận bàn về những hạn chế của học thuyết này.
Đóng góp quan trọng của Phan Ngọc trong việc làm rõ những chiều cạnh khác nhau của Khổng học chính là quan điểm: “Khổng học chỉ là một hệ tư tưởng của nền văn minh nông nghiệp ở mức độ thấp, lo bảo vệ một chế độ nông nghiệp tự túc, duy trì một xã hội ngưng trệ và lấy việc củng cố sự ngưng trệ làm thành lý tưởng của nó” [70, tr. Bàn về “Nho giáo ở Việt Nam các thế kỷ XV – XVII” (trong cuốn Văn học Việt nam, dòng riêng giữa nguồn chung [127], trên quan điểm: Nho giáo đi từ một học thuyết đạo đức đến một hệ tư tưởng và nhanh chóng chiếm vị trí quan trọng nhất trong nền văn hóa của các quốc gia Đông, GS. Trần Ngọc Vương đã đề cập đến những tiền đề cho sự “lên ngôi” của Nho giáo vào thời kỳ Lê Sơ. Tác giả Trần Ngọc Vương có cùng quan điểm với một số nhà nghiên cứu khi khẳng định vị trí độc tôn của Nho giáo dưới thời trị vì của vua Lê Thánh Tông.
Khác với nhiều tác giả khác, bàn về Nho giáo (Tác phẩm, tập 1 [121]), nhà nghiên cứu Nguyễn Khắc Viện không đi vào những triết lý sâu xa trong học thuyết này mà đề cập đến hình thức biểu đạt của nó trong các mối quan hệ xã hội (người tiểu nông - quan lại; nho sĩ trong đời sống làng xã, nho sĩ -quan lại và nho sĩ bình dân, nho sĩ - tri thức hiện đại, nho sĩ - những người mác – xít. Từ những mối quan hệ ấy, Nguyễn Khắc Viện chỉ ra mặt tích cực, tiêu cực của học thuyết vì như ông phân tích, thì “cuộc đấu tranh chống Nho giáo cũng như việc tiếp thu những khía cạnh tích cực, đối với chúng tôi, trước hết là một vấn đề thực tiễn, chứ không phải chỉ là một việc nghiên cứu sách vở đơn giản [121, tr. 18 Tiếp tục làm đầy thêm những kiến thức về Khổng Tử và quá trình du nhập Nho giáo vào Việt Nam là công trình Đại cương lịch sử văn hoá Việt Nam (5 tập) [99] của tác giả Nguyễn Khắc Thuần. Là một nhà nghiên cứu giàu kinh nghiệm, ông có hai công trình đạt kỷ lục Việt Nam và các công trình do ông chủ biên hoặc là tác giả đều là những công trình được giới khoa học đánh giá cao.
Ở tập 3 của cuốn Đại cương lịch sử văn hoá Việt Nam, khi đề cập đến sự truyền bá và tiếp nhận Nho giáo ở Việt Nam qua thời kỳ Bắc thuộc hay trong kỷ nguyên độc lập tự chủ, thống nhất (905 - 1527) hoặc trong thời kỳ nội chiến (1527 - 1801), Nguyễn Khắc Thuần đã bàn về sự tác động của Nho giáo đến nhận thức trong xã hội Đại Việt, trong đó có thời Lê Sơ. Năm 2002, Nguyễn Hoài Văn đã xuất bản công trình Tìm hiểu tư tưởng chính trị Nho giáo Việt Nam từ Lê Thánh Tông đến Minh Mệnh [112] trên cơ sở luận án tiến sĩ lịch sử với mục tiêu làm rõ vai trò của Nho giáo trong lĩnh vực chính trị –tư tưởng nói riêng, vai trò của Nho giáo nói chung ở Việt Nam; từ đó, giải bài toán “truyền thống- hiện đại”, Nguyễn Hoài Văn đã đi sâu phân tích những đóng góp của Lê Thánh Tông trong việc vận dụng, phát triển Nho giáo thành hệ tư tưởng chính trị chính thống. Đặc biệt, điểm nhấn của công trình ở chỗ Nguyễn Hoài Văn đã phân tích khá sâu cách thức Lê Thánh Tông Nho sử dụng Nho giáo trong cai trị đất nước, đào tạo và xây dựng đội ngũ quan lại. Ngoài những thể loại sách nghiên cứu chuyên sâu/chuyên khảo, phục vụ mục tiêu tra cứu có cuốn Bách khoa thư Văn hóa cổ điển Trung Quốc [67] của tác giả Nguyễn Tôn Nhan.
Vì là sách dành để tra cứu nên tác giả tiếp cận Nho giáo theo cách thức đi từ sự hình thành, nội dung cốt lõi của học thuyết đến sự phát triển của nó sau này. Ngoài ra, sách cũng đề cập đến một số quan điểm về giáo dục của một số triết gia Trung Quốc dưới ảnh hưởng của Nho giáo, mà những quan điểm ấy có tác động nhất định đến giáo dục Việt Nam thời phong kiến. Nghiên cứu về Nho giáo từ khía cạnh đặc điểm, ảnh hưởng, tác động của Nho giáo đối với giáo dục còn có hàng loạt các nhà nghiên cứu như Phan Đại Doãn (“Một số đặc điểm Nho giáo Việt Nam” [17]); Nguyễn Đình Chú (“Hôm nay với Nho giáo” [11]); Lê Ngọc Anh (Về ảnh hưởng của Nho giáo ở Việt Nam” [3]); Vũ Duy Mền (“Vài nét về 19 giáo dục Nho học từ thế kỷ XI đến đầu thế kỷ XX ở Việt Nam” [61])…. tiếp cận Nho giáo dưới nhiều góc độ khác nhau.
Điểm chung của các công trình này là đều chú ý đến ảnh hưởng của Nho giáo trong đời sống xã hội ở Việt Nam nói chung và trong văn hóa -giáo dục nói riêng từ góc độ tổng quát hoặc cụ thể; từ đó, đặt ra yêu cầu bảo tồn những giá trị của Nho giáo trong văn hóa- giáo dục thời kỳ hiện đại. Một cách tổng quát, những công trình nghiên cứu nói trên đã giúp chúng tôi có được một cách tiếp cận đa diện về Nho giáo, một học thuyết đã chiếm vị trí chủ đạo trong văn hóa -giáo dục thời Lê Sơ. Hiểu biết đúng về Nho giáo giúp nhận diện đúng bản chất của sự phát triển văn hóa - giáo dục thời kỳ này cũng như có được kiến giải xác đáng về những thành tựu, hạn chế của giáo dục thời Lê Sơ dưới tác động, ảnh hưởng của học thuyết này. Những công trình nghiên cứu về văn hóa-giáo dục và văn hóa, giáo dục thời Lê Sơ 1.
Nhóm công trình liên quan đến văn hóa -giáo dục Các yếu tố truyền thống và sự hiện diện/tác động của nó đối với thời đại ngày nay luôn là mối quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Có cách tiếp cận toàn diện, trên quan điểm “không bao giờ có con người chung chung, trìu tượng, mà con người bao giờ cũng là con người cụ thể, sản phẩm tổng hợp của các điều kiện địa lý, môi trường kinh tế, xã hội, lịch sử, văn hóa truyền thống cụ thể”, cuốn Phương sách dùng người của ông cha ta trong lịch sử [14] của tác giả Phan Hữu Dật (chủ biên) đã khái quát tương đối đầy đủ vai trò của người tài cũng như những kinh nghiệm, biện pháp thu hút, sử dụng hiền tài trong lịch sử Việt Nam, trong đó có thời Lê Sơ. Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát huy những giá trị truyền thống trong đào tạo, phát triển nhân tài ở Việt Nam, cuốn Lược khảo về kinh nghiệm phát hiện, đào tạo và sử dụng nhân tài trong lịch sử Việt Nam (Phạm Hồng Tung chủ biên [111]) đã nhìn nhận và giải quyết vấn đề khá hệ thống trong chiều dài lịch sử từ thời dựng nước đến hiện đại. Đặc biệt, trong khi chú trọng làm rõ việc tuyển chọn và sử dụng nhân tài trong lịch sử Việt Nam, các tác giả đã nhìn nhận giáo dục Nho học như một yếu tố quan trọng trong việc hình thành tầng lớp tinh hoa bản địa.
Việc tuyển chọn và sử dụng nhân 20 tài thời Lê Sơ được. Cùng trong dòng mạch nghiên cứu về vấn đề đào tạo, sử dụng nhân tài với tư cách là mặt biểu hiện sinh động nhất của văn hóa giáo dục từng thời kỳ còn có cuốn Chính sách đào tạo sử dụng quan lại thời Lê Thánh Tông và công tác cán bộ hiện nay [114] của hai tác giả Nguyễn Hoài Văn và Đặng Duy Thìn. Tiếp cận chính sách sử dụng người tài thời Lê Thánh Tông trên phương diện tầm và mức độ ảnh hưởng đến thời kỳ hiện đại, công trình khảo khá kỹ về chính sách này để từ đó rút ra ý nghĩa và bài học lịch sử thông qua việc liên hệ với thực tiễn công tác đào tạo, sử dụng cán bộ hiện nay. Liên quan đến bài toán “truyền thống- hiện đại”, có khá nhiều tác giả quan tâm giải quyết qua một số bài viết như “Công cuộc cải tổ và xây dựng nhà nước pháp luật thời Lê Thánh Tông” [84] và “Lê Thánh Tông con người và sự nghiệp rạng rỡ một thời” [87] của tác giả Trương Hữu Quýnh, “Tuyển chọn và sử dụng quan lại ở nước ta thời kỳ trung đại” [13] của tác giả Đỗ Minh Cương, “Tuyển chọn quan lại dưới triều vua Lê Thánh Tông và vua Minh Mệnh: Di sản kế thừa và tham khảo” [41] của tác giả Bùi Huy Khiên… Những bài viết này nhấn mạnh đến việc sử dụng nhân tài thời Lê Sơ, đặc biệt là thời Lê Thánh Tông, xem đây là bài học lịch sử cần thiết cho bất kỳ một xã hội nào và trong những giai đoạn lịch sử khác nhau.
Cuốn Suy nghĩ về văn hóa giáo dục Việt Nam [106] của tác giả Dương Thiệu Tống có bàn đến những tinh hoa của nền văn hóa giáo dục truyền thống qua nghiên cứu các di sản văn hóa của dân tộc như trống đồng, câu đối, sự tích bánh trưng bánh dầy… và những vấn đề của nền giáo dục Việt Nam sau Cách mạng tháng Tám 1945, việc giảng dạy và học tập ở bậc Đại học, đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò của người thầy và nghiên cứu khoa học trong giáo dục. Quan tâm tới vấn đề đổi mới giáo dục là các tác giả Nguyễn Duy Bắc, Trần Hồng Quân, Đặng Quốc Bảo, Phạm Minh Hạc… Các nhà khoa học này có điểm chung là đều nhận thấy và chỉ ra sự cần thiết phải đổi mới giáo dục.