Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu - Chương 2: Những vấn đề lý luận về dịch vụ công tác xã hội đối với trẻ em rối loạn tâm thần - Chương 3: Thực trạng dịch vụ công tác xã hội đối với trẻ em rối loạn tâm thần tại tỉnh Quảng Ninh - Chương 4: Thực nghiệm hoạt động đào tạo, trang bị kiến thức, kỹ năng, hướng dẫn trợ giúp trẻ em rối loạn tâm thần cho cha, mẹ, người nuôi dưỡng trẻ em rối loạn tâm thần 11 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Nghiên cứu về TE nói chung và TE có HCĐB nói riêng là một đề tài luôn được các nhà nghiên cứu trên thế giới và cả Việt Nam quan tâm. Trong nghiên cứu về TE có HCĐB thì nghiên cứu về TE khuyết tật trí tuệ, TE RLTT được quan tâm đặc biệt vì đây là nhóm TE gặp rất nhiều khó khăn trong hòa nhập cộng đồng. Trên cơ sở nghiên cứu và tổng hợp của tác giả đã có khá nhiều công trình nghiên cứu ở cấp độ tiến sĩ, thạc sĩ, các công trình khoa học thuộc nhiều cấp khác nhau đã được in thành sách, giáo trình cũng như các bài viết khoa học, các bản tin được đăng trên các tạp chí chuyên ngành đề cập nội dung liên quan đến CTXH và dịch vụ CTXH đối với TE RLTT của các học giả trong và ngoài nước (cập nhật đến tháng 9/2019). Qua tìm hiểu và tổng hợp các công trình nghiên cứu của các nhà nghiên cứu đi trước về CTXH và dịch vụ CTXH đối với TE RLTT, tác giả sẽ tập trung nghiên cứu vào các vấn đề sau: Nghiên cứu về thực trạng TE RLTT; dịch vụ CTXH đối với TE RLTT.
Tổng quan tình hình nghiên cứu nước ngoài 1. Một số nghiên cứu về trẻ em rối loạn tâm thần Trên thế giới, có tới 7 đến 10% TE và thanh thiếu niên mắc phải các RLTT cần điều trị. Tỷ lệ này cao hơn ở các vùng đô thị đông dân có nhiều yếu tố xã hội không thuận lợi, đặc biệt ở tuổi dậy thì. Những trạng thái tâm lý TE thường gặp là: Hành vi gây rối và chống đối xã hội (những rối loạn bên ngoài) có tỷ lệ mắc là 3- 5%; Rối loạn cảm xúc (những rối loạn bên trong) có tỷ lệ gặp là 2-5%; Những trở ngại tâm lý và rối loạn dạng cơ thể chiếm 1-3%.
Các báo cáo nghiên cứu gần đây cho thấy vấn đề SKTT có xu hướng gia tăng. Theo ước tính của Tổ chức Y tế thế giới, trên 25% dân số thế giới bị RLTT và hành vi tại một thời điểm nào đó trong cuộc đời [109]. Ở Trung Quốc, các nhà nghiên cứu thấy rằng áp lực từ các kỳ thi chuyển cấp và gánh nặng học tập có liên quan đến tình trạng SKTT kém ở các học sinh Trung Quốc, không những thế, áp lực học tập cao cũng có thể dẫn đến bạo lực và các vấn đề phát triển [dẫn theo 2]. Nhóm tác giải Jane D.
McLeod và Michael J. Shanahan (1993), trong 2 nghiên cứu “Nghèo đói, vấn đề của bố mẹ và sức khỏe tâm thần của trẻ em” và “Những con đƣờng nghèo đói và sức khỏe tâm thần của trẻ em” đã phát hiện ra mối quan hệ giữa việc TE phải sống trong hoàn cảnh khó khăn với vấn đề SKTT. Những TE sống trong hoàn cảnh khó khăn thường có nhiều vấn đề SKTT hơn so với những nhóm trẻ không trải qua hoàn cảnh khó khăn. Nếu như việc sống trong hoàn cảnh khó khăn diễn ra trong một thời gian dài thì các dấu hiệu, triệu chứng của các RLTT sẽ chủ yếu xuất hiện và ảnh hưởng âm thầm từ bên trong, trong khi những TE mới 12 trải qua việc sống trong hoàn cảnh khó khăn thường chỉ có một vài dấu hiệu bên ngoài dễ nhận diện [96].
Trong nghiên cứu “Trầm cảm của bố mẹ, các vấn đề sức khỏe tâm thần trẻ em và sử dụng dịch vụ chăm sóc y tế” của nhóm tác giả Mark Olfson, Steven C. Marcus, Benjamin Druss, Harold Alan Pincus and Myrna M. Weissman, (2003) phát hiện ra nhóm TE sống với những bố mẹ có mắc chứng trầm cảm thường gặp các vấn đề khác nhau liên quan đến SKTT nhiều hơn gấp 2,8 lần so với nhóm trẻ sống trong các gia đình bình thường. Nghiên cứu cũng chỉ ra những TE sống trong gia đình có bố mẹ mắc chứng trầm cảm thường phải chi trả nhiều chi phí cho việc khám chữa bệnh với các cuộc gặp đối với bác sĩ vì các vấn đề y tế và các vấn đề về SKTT nhiều hơn.
Nghiên cứu đã chỉ ra được mối quan hệ giữa vấn đề trầm cảm của cha mẹ với vấn đề SKTT của con cái. Nghiên cứu chỉ ra nhóm trẻ này nằm trong nhóm có nguy cơ cao xuất hiện các vấn đề về sức khỏe cả về thể chất lẫn tinh thần. Nghiên cứu được thực hiện nhằm đưa ra mối quan hệ giữa trầm cảm ở phụ huynh với tình trạng SKTT ở TE từ đó tìm ra những nguyên nhân, yếu tố tác động và giải pháp để hỗ trợ vấn đề này [100]. Một số nghiên cứu về dịch vụ công tác xã hội đối với trẻ em rối loạn tâm thần Các nhà nghiên cứu trên thế giới đã tập trung vào nghiên cứu lĩnh vực dịch vụ từ đầu thập niên 1980 trong các lĩnh vực của đời sống xã hội như kinh tế, văn hóa, giáo dục.
Tuy nhiên, dưới góc độ CTXH thì đây còn là lĩnh vực cần được quan tâm, nghiên cứu sâu hơn. CTXH là một nghề, một hoạt động chuyên nghiệp, vì thế có nhiều công trình nghiên cứu CTXH, các chính sách an sinh xã hội. Về dịch vụ CTXH và cách thức triển khai dịch vụ CTXH hầu như được phát triển mạnh ở các nước phát triển. Nhóm tác giả Elizabeth M.
Phillips, Adrian Angold and E. Jane Costello (2001), trong bài nghiên cứu “Sử dụng dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần của giới trẻ đƣợc tiếp cận dịch vụ xã hội” đã có những so sánh nhu cầu sử dụng dịch vụ chăm sóc RLTT và áp dụng những dịch vụ này giữa ba nhóm trẻ: Nhóm trẻ có tiểu sử đã từng được sắp xếp nhận nuôi, nhóm trẻ có liên hệ với các cơ sở cung cấp các dịch vụ xã hội nhưng chưa được sắp xếp các dịch vụ phù hợp và nhóm trẻ từ các gia đình nghèo chưa từng có liên hệ với các dịch vụ xã hội. Cả ba nhóm này đều có vấn đề về SKTT ở mức nguy cơ cao tuy nhiên nhóm trẻ được nhận nuôi hoặc có liên hệ với các dịch vụ xã hội thì nhận được các hỗ trợ về SKTT tốt hơn so với nhóm trẻ từ các gia đình nghèo [93]. Trong nghiên cứu “Dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em bị bạo hành gia đình” tác giả Betsy McAlister Groves (1999), chỉ ra rằng những TE phải 13 chứng kiến các vấn đề bạo lực trong gia đình thường gặp các vấn đề như hành vi gây hấn, năng lực xã hội bị giảm sút, trầm cảm, các nỗi sợ, sự quấy rầy giấc ngủ và các vấn đề trong quá trình học tập.
Những phản ứng về cảm xúc của trẻ đối với các hành vi bạo lực thường là nỗi sợ về cái chết, nỗi sợ mất mát bố, mẹ. TE phải chứng kiến những sự kiện đau thương trong đó bao gồm những sự kiện liên quan đến bạo lực gia đình có thể cảm thấy vô dụng và nhìn thế giới một cách vô định và đáng sợ. Để cải thiện vấn đề SKTT cho các trẻ này thì cần có các hoạt động can thiệp, trị liệu tâm lý trực tiếp cho trẻ và kết nối, thay đổi môi trường sống của trẻ [89]. Trong phát hiện, can thiệp và trị liệu tâm lý cho TE có vấn đề RLTT thì vai trò của NVCTXH và các hoạt động, mô hình CTXH tại cộng đồng đóng một vai trò quan trọng.
Điều này được thể hiện trong nghiên cứu “Công tác xã hội và sức khỏe tâm thần trẻ em: Những nguyên tắc tâm lý xã hội khi làm việc tại cộng đồng” của tác giả Br J Soc Work (2003), nghiên cứu phát hiện ra NVCTXH đóng vai trò quan trọng trong việc xác định những nhu cầu của nhóm TE và gia đình. Vai trò của NVCTXH trong việc quản lý khu dân cư, quản lý việc chăm sóc nhóm trẻ có vấn đề về SKTT là chưa đủ. Nghiên cứu này thể hiện được vai trò của CTXH đối với TE và vị thành niên có vấn đề về SKTT, đề nghị đưa ra những bộ quy chuẩn tổng hợp mang tính tâm lý xã hội và thực hành tại cộng đồng tạo điều kiện tốt nhất cho việc áp dụng mô hình đánh giá và can thiệp theo tiến trình CTXH đối với TE và vị thành niên có vấn đề về SKTT [91]. Hiệp hội NVCTXH Quốc gia Mỹ cũng có những nghiên cứu cụ thể về vấn đề RLTT của TE, nổi bật trong các nghiên cứu là những phát hiện, kết quả cụ thể sau: Gần 20% thanh niên tại Mỹ có vấn đề về SKTT tuy nhiên chỉ có ít hơn 1 trong 5 thanh niên được điều trị các vấn đề này.
Vấn đề này ảnh hưởng một cách sâu sắc đến khả năng học tập và sự thành công sau này của thanh niên. Hiệp hội NVCTXH Quốc gia Mỹ cùng với các đối tác về vận động chính sách hỗ trợ nâng cao các dịch vụ chăm sóc SKTT cho TE tại Mỹ. Khi TE có một vài dấu hiệu có khả năng liên quan đến các vấn đề về SKTT thì cần được tạo điều kiện để gặp NVCTXH như là sự trì hoãn trong quá trình phát triển, các vấn đề liên quan đến hành vi (tức giận thái quá, rối loạn ăn uống,…), điểm số (ví dụ điểm kém đi so với trước), trải qua sự đau buồn và trầm cảm, sự tách biệt xã hội, giảm hứng thú với các trò chơi hay hoạt động trước đây; chứng chán ăn hoặc rối loạn giấc ngủ,…bên cạnh đó NVCTXH cũng cần đến sự hỗ trợ từ phía những người chăm sóc, giáo viên để xác định vấn đề về SKTT của trẻ từ đó tìm ra nguyên nhân nhằm giải quyết vấn đề [101]. Trong nghiên cứu “Rối loạn sức khẻ tâm thần ở trẻ em và vị thành niên” của tác giả Susan Frauenholtz and Amy Mendenhall (2014), đã đề cập rất rõ đến vai trò, nhiệm vụ của của NVCTXH trong can thiệp, hỗ trợ cho TE RLTT.