Luận án tiến sĩ biến đổi khí hậu nghiên cứu đánh giá tổn thất và thiệt hại hệ sinh thái rừng ngập mặn vườn quốc gia mũi cà mau liên quan đến biến đổi khí hậu

Luận án tiến sĩ nghiên cứu biến đổi khí hậu nghiên cứu đánh giá tổn thất và thiệt hại hệ sinh thái rừng ngập mặn vườn quốc gia, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngọc Ánh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Trung Thắng
• Trường học: Viện Khoa Học Khí Tượng Thủy Văn Và Biến Đổi Khí Hậu
• Chuyên ngành: Biến Đổi Khí Hậu
• Đề tài: Đánh Giá Tổn Thất Và Thiệt Hại Hệ Sinh Thái Rừng Ngập Mặn Mũi Cà Mau Do Biến Đổi Khí Hậu
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN NGHIÊN CỨU TỔN THẤT VÀ THIỆT HẠI HỆ SINH THÁI RỪNG NGẬP MẶN VƯỜN QUỐC GIA MŨI CÀ MAU LIÊN QUAN ĐẾN BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
• 1.1. Cách tiếp cận
• 1.2. Phương pháp luận nghiên cứu tổn thất và thiệt hại hệ sinh thái
• 1.3. Phương pháp tổng quan tài liệu
• 1.4. Phương pháp điều tra xã hội học
• 1.5. Phương pháp viễn thám và Hệ thống thông tin địa lý (GIS)
• 1.6. Phương pháp xử lý và phân loại ảnh
• 1.7. Phân tích biến động đường bờ
• 1.8. Phương pháp lượng giá
• 1.9. Phương pháp thống kê, tổng hợp, so sánh, phân tích
• 1.10. Phương pháp chuyên gia
• 1.11. Phân tích lựa chọn phương pháp, quy trình đánh giá tổn thất và thiệt hại hệ sinh thái rừng ngập mặn Vườn quốc gia Mũi Cà Mau liên quan đến biến đổi khí hậu
• 1.11.1. Xác định phương pháp phù hợp để đánh giá
• 1.11.2. Xác định quy trình đánh giá
• 1.12. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: KẾT QUẢ ĐÁNH GIÁ TỔN THẤT VÀ THIỆT HẠI HỆ SINH THÁI RỪNG NGẬP MẶN VƯỜN QUỐC GIA MŨI CÀ MAU LIÊN QUAN ĐẾN BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
• 2.1. Kết quả đánh giá theo phương pháp dựa vào cộng đồng
• 2.1.1. Về biểu hiện của biến đổi khí hậu
• 2.1.2. Về tổn thất và thiệt hại dịch vụ hệ sinh thái rừng ngập mặn
• 2.1.3. Về các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu
• 2.2. Đánh giá chung về mức độ tổn thất và thiệt hại dịch vụ hệ sinh thái rừng ngập mặn của Vườn Quốc gia Mũi Cà Mau
• 2.3. Kết quả đánh giá theo phương pháp viễn thám/GIS kết hợp lượng giá kinh tế
• 2.3.1. Đánh giá diễn biến thay đổi rừng ngập mặn thông qua biến động đường bờ khu vực Vườn quốc gia Mũi Cà Mau dưới tác động của nước biển dâng
• 2.3.2. Ước tính tổn thất và thiệt hại đối với hệ sinh thái rừng ngập mặn thông qua lượng giá kinh tế
• 2.4. Đánh giá chung về tổn thất và thiệt hại hệ sinh thái rừng ngập mặn Vườn quốc gia Mũi Cà Mau liên quan đến biến đổi khí hậu
• 2.5. Những vấn đề còn chưa chắc chắn của quá trình đánh giá
• 2.6. Đề xuất giải pháp giảm thiểu tổn thất và thiệt hại đối với hệ sinh thái rừng ngập mặn liên quan đến biến đổi khí hậu
• 2.7. Đánh giá chung về công tác ứng phó với biến đổi khí hậu và các tổn thất và thiệt hại ở Vườn Quốc gia Mũi Cà Mau
• 2.8. Dự báo xu thế về biến động hệ sinh thái rừng ngập mặn Vườn quốc gia Mũi Cà Mau liên quan đến biến đổi khí hậu
• 2.9. Đề xuất giải pháp giảm thiểu tổn thất và thiệt hại đối với hệ sinh thái rừng ngập mặn liên quan đến biến đổi khí hậu
• 2.10. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHIẾU ĐIỀU TRA, KHẢO SÁT
• MỘT SỐ HÌNH ẢNH THỰC ĐỊA

Tóm tắt

I. Giới thiệu và bối cảnh nghiên cứu

Luận án tiến sĩ này tập trung vào việc đánh giá tổn thất và thiệt hại hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Mũi Cà Mau do biến đổi khí hậu. Rừng ngập mặn (RNM) đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ bờ biển, lưu trữ carbon, và duy trì đa dạng sinh học. Tuy nhiên, biến đổi khí hậu đang gây ra những tác động nghiêm trọng đến hệ sinh thái này, đặc biệt là tại Vườn Quốc gia Mũi Cà Mau, nơi được coi là khu dự trữ sinh quyển thế giới. Nghiên cứu này nhằm cung cấp cơ sở khoa học để đánh giá và đề xuất các giải pháp giảm thiểu thiệt hại.

1.1. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chính của luận án tiến sĩ là xác định phương pháp và quy trình phù hợp để đánh giá tổn thất và thiệt hại hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Mũi Cà Mau do biến đổi khí hậu. Nghiên cứu cũng nhằm đánh giá mức độ thiệt hại và đề xuất các giải pháp giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu đến hệ sinh thái này.

1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là tổn thất và thiệt hại hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Vườn Quốc gia Mũi Cà Mau, tập trung vào bốn dịch vụ chính: cung cấp, hỗ trợ, điều tiết, và văn hóa. Phạm vi không gian nghiên cứu là khu vực xã Đất Mũi, huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau, và phạm vi thời gian từ năm 1989 đến 2020, với dự báo đến năm 2050 và 2100.

II. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp các phương pháp định tính và định lượng để đánh giá tổn thất và thiệt hại hệ sinh thái rừng ngập mặn. Phương pháp định tính bao gồm điều tra xã hội học và đánh giá dựa vào cộng đồng, trong khi phương pháp định lượng sử dụng viễn thám, GIS, và lượng giá kinh tế để ước tính thiệt hại.

2.1. Phương pháp định tính

Phương pháp định tính được sử dụng để nhận diện các loại hình tổn thất và thiệt hại hệ sinh thái rừng ngập mặn thông qua điều tra xã hội học và đánh giá dựa vào cộng đồng. Các thông tin thu thập từ người dân địa phương giúp xác định mức độ và nguyên nhân gây ra thiệt hại.

2.2. Phương pháp định lượng

Phương pháp định lượng bao gồm sử dụng viễn thám và GIS để phân tích biến động đường bờ và diện tích rừng ngập mặn. Lượng giá kinh tế được áp dụng để ước tính giá trị thiệt hại về mặt tài chính, đặc biệt là đối với các dịch vụ cung cấp và điều tiết.

III. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Mũi Cà Mau đang chịu nhiều tổn thất và thiệt hại do biến đổi khí hậu, đặc biệt là sự suy giảm diện tích rừng và các dịch vụ sinh thái. Các dịch vụ cung cấp thủy hải sản và phòng hộ chống sạt lở bờ biển là những lĩnh vực chịu thiệt hại nặng nề nhất.

3.1. Tổn thất và thiệt hại dịch vụ cung cấp

Nghiên cứu chỉ ra rằng dịch vụ cung cấp thủy hải sản đã suy giảm đáng kể do biến đổi khí hậu, với mức giảm thu nhập của người dân địa phương trong 20-30 năm qua. Nguyên nhân chính là sự thay đổi môi trường sống của các loài thủy sản do nước biển dâng và xâm nhập mặn.

3.2. Tổn thất và thiệt hại dịch vụ phòng hộ

Dịch vụ phòng hộ chống sạt lở bờ biển cũng bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Nghiên cứu sử dụng viễn thám và GIS để phân tích biến động đường bờ, cho thấy sự gia tăng sạt lở tại khu vực Mũi Cà Mau trong giai đoạn 1989-2020.

IV. Đề xuất giải pháp

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận án tiến sĩ đề xuất các giải pháp giảm thiểu tổn thất và thiệt hại hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Mũi Cà Mau. Các giải pháp bao gồm cả công trình và phi công trình, nhằm tăng cường khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo tồn hệ sinh thái.

4.1. Giải pháp công trình

Các giải pháp công trình bao gồm xây dựng đê chắn sóng, kè bảo vệ bờ biển, và trồng rừng ngập mặn mới. Những biện pháp này giúp giảm thiểu sạt lở và bảo vệ diện tích rừng hiện có.

4.2. Giải pháp phi công trình

Giải pháp phi công trình tập trung vào nâng cao nhận thức cộng đồng, quản lý tài nguyên bền vững, và phát triển các mô hình sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu. Các chương trình giáo dục và đào tạo cũng được đề xuất để tăng cường sự tham gia của người dân địa phương.

V. Kết luận và kiến nghị

Luận án tiến sĩ kết luận rằng hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Mũi Cà Mau đang đối mặt với nhiều thách thức do biến đổi khí hậu. Việc kết hợp các phương pháp định tính và định lượng đã giúp đánh giá toàn diện tổn thất và thiệt hại. Các giải pháp đề xuất có ý nghĩa thực tiễn cao, góp phần bảo tồn và phát triển bền vững hệ sinh thái này.

5.1. Ý nghĩa khoa học

Nghiên cứu cung cấp cơ sở lý luận và phương pháp luận cho việc đánh giá tổn thất và thiệt hại hệ sinh thái rừng ngập mặn trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Đây là tài liệu tham khảo quan trọng cho các nghiên cứu tiếp theo.

5.2. Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu giúp các nhà quản lý và hoạch định chính sách nhận diện và đánh giá thiệt hại, từ đó đề xuất các biện pháp ứng phó hiệu quả. Điều này góp phần bảo vệ và phát triển bền vững hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Mũi Cà Mau.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Biến đổi khí hậu (BĐKH) toàn cầu đang tạo ra những xung lực tiêu cực chưa từng có đối với các dải bờ biển nhiệt đới, trong đó các hệ sinh thái (HST) rừng ngập mặn (RNM) – vốn đóng vai trò là "bức tường xanh" phòng hộ ven biển – đang suy thoái nghiêm trọng dưới tác động kép của các hiện tượng thời tiết cực đoan (sudden-onset events) và các hiện tượng diễn biến chậm (slow-onset events). Báo cáo Đánh giá lần thứ sáu (AR6-WG1) của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) cùng các đàm phán tại Công ước Khung của Liên Hợp Quốc về Biến đổi Khí hậu (UNFCCC) từ Cơ chế Quốc tế Warsaw (WIM) tại COP19 đến thỏa thuận lịch sử thành lập Quỹ Tổn thất và Thiệt hại tại COP27 đã nhấn mạnh tính cấp bách của việc nhận diện, lượng hóa tổn thất và thiệt hại (Loss and Damage - L&D). Tại Việt Nam, dải ven biển Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) – nơi tập trung 78% tổng diện tích 150.000 ha RNM của cả nước – đang chịu tổn thương sâu sắc do xói lở bờ biển làm mất bình quân 300 ha đất và rừng ngập mặn mỗi năm, với 564 điểm sạt lở dài trên 834 km.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi hiện nay là: trong khi các đánh giá thiệt hại thiên tai kinh tế truyền thống đã tương đối phổ biến, việc đánh giá tổn thất và thiệt hại phi kinh tế (Non-Economic Loss and Damage - NELD), đặc biệt là sự suy thoái dịch vụ hệ sinh thái (Ecosystem Services) RNM do BĐKH, vẫn thiếu hụt trầm trọng một khung phương pháp luận tích hợp giữa tri thức bản địa và công nghệ phân tích không gian - lượng giá kinh tế chuẩn xác. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Biến đổi khí hậu (Mã số: 9440221) của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Ngọc Ánh, thực hiện tại Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu (Bộ Tài nguyên và Môi trường) dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Trung Thắng và TS. Đỗ Nam Thắng, đã tiên phong giải quyết khoảng trống này thông qua đề tài: "Nghiên cứu, đánh giá tổn thất và thiệt hại hệ sinh thái rừng ngập mặn Vườn quốc gia Mũi Cà Mau liên quan đến biến đổi khí hậu".

Nghiên cứu tập trung giải quyết 03 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 03 luận điểm/giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) tương ứng:

• RQ1: Phương pháp và quy trình nào cho phép tích hợp hiệu quả giữa tri thức cộng đồng bản địa và tri thức khoa học định lượng để đánh giá L&D đối với HST RNM?
  • H1: Tri thức cộng đồng là nguồn dữ liệu nền tảng định tính nhưng chưa đủ; việc kết hợp đồng thời phương pháp dựa vào cộng đồng (CBDRM/VCA) với viễn thám/GIS và lượng giá kinh tế sẽ thiết lập nên một quy trình chuẩn hóa, có độ tin cậy cao.
• RQ2: Mức độ và quy mô tổn thất, thiệt hại đối với HST RNM Vườn quốc gia (VQG) Mũi Cà Mau trong giai đoạn 1989–2020 diễn ra như thế nào, và đâu là các dịch vụ trọng tâm chịu tác động?
  • H2: HST RNM VQG Mũi Cà Mau chịu suy giảm nghiêm trọng nhất ở dịch vụ cung cấp nguồn lợi thủy hải sản và dịch vụ điều tiết phòng hộ, chống sạt lở bờ biển dưới tác động của mực nước biển dâng (Sea Level Rise - SLR) và các đợt sóng cực đoan.
• RQ3: Những giải pháp can thiệp nào có thể giảm thiểu tối ưu L&D đối với HST RNM trong các kịch bản BĐKH tương lai?
  • H3: Mô hình kết hợp đồng bộ giải pháp công trình (kè ngầm giảm sóng tạo bãi) và phi công trình (đồng quản lý rừng - lâm ngư kết hợp, phân vùng sinh thái thích ứng) sẽ tối ưu hóa khả năng giảm thiểu L&D đến năm 2050 và 2100.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự liên kết giữa Khung L&D của UNFCCC (2012), Lý thuyết phân loại Dịch vụ Hệ sinh thái (Alcamo et al., 2003 - MEA; TEEB, 2010), và Lý thuyết Tổng giá trị kinh tế (Total Economic Value - TEV) của Turner & Pearce (1993) và Barbier (1997). Phạm vi không gian của nghiên cứu là VQG Mũi Cà Mau (trọng tâm là xã Đất Mũi, huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau) - Khu dự trữ sinh quyển thế giới duy nhất còn lưu giữ cảnh quan RNM nguyên sinh ngập triều điển hình; phạm vi thời gian hồi cứu 31 năm (1989–2020) và dự báo định lượng đến 2050–2100 theo kịch bản BĐKH quốc gia (RCP 8.5).

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về đánh giá L&D đối với hệ sinh thái ven biển cho thấy sự phân hóa thành 03 dòng nghiên cứu chính (Major Research Streams):

Dòng 1: Khung khái niệm và lý thuyết về Tổn thất và Thiệt hại do BĐKH. Bắt đầu từ Kế hoạch Hành động Bali (COP13, 2007) và Cơ chế Warsaw (COP19, 2013), các học giả đã phát triển nhiều hướng tiếp cận. Warner & Zakieldeen (2011) và James et al. (2014, 2019) khẳng định L&D là những hệ quả tiêu cực không thể tránh khỏi khi các biện pháp giảm nhẹ (mitigation) và thích ứng (adaptation) thất bại hoặc vượt quá giới hạn thích ứng của hệ thống tự nhiên và xã hội. Ngược lại, Bouwer (2011) theo đuổi quan điểm thu hẹp, chỉ xem L&D là các mất mát do hiện tượng thời tiết cực đoan trực tiếp, tách biệt khỏi các quá trình diễn biến chậm. Tranh luận lý thuyết thứ hai diễn ra giữa R. Verheyen (2012) – phân định L&D thành 03 bậc: tránh được (avoided), chưa tránh được (unavoided), và không thể tránh được (unavoidable) – với Ủy ban Kinh tế Châu Mỹ Latinh và Caribe (ECLAC, 2014), vốn phân tách rạch ròi giữa "thiệt hại" (damages - sự phá hủy vật lý có thể phục hồi) và "tổn thất" (losses - mất mát vĩnh viễn không thể đảo ngược, đặc biệt đối với dịch vụ môi trường). Luận án định vị tiếp cận theo quan điểm toàn diện của UNFCCC (2012), thừa nhận L&D bao gồm cả hiện tượng cực đoan và diễn biến chậm đối với vốn tự nhiên.

Dòng 2: Đánh giá tổn thất và thiệt hại phi kinh tế dựa vào cộng đồng. Nghiên cứu của Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB, 2014) tại Bangladesh và Viện Chiến lược Môi trường Toàn cầu (IGES, 2015) tại 5 quốc gia châu Á (Bangladesh, Nhật Bản, Ấn Độ, Philippines, Thái Lan) đã sử dụng phương pháp Đánh giá dựa vào cộng đồng kết hợp phân tích thứ bậc (AHP) để định tính hóa NELD đối với đa dạng sinh học và văn hóa bản địa. Tuy nhiên, hạn chế lớn của dòng nghiên cứu này là thiếu công cụ kiểm chứng không gian khách quan, phụ thuộc nhiều vào tính chủ quan của người dân địa phương.

Dòng 3: Ứng dụng Viễn thám/GIS và Lượng giá kinh tế HST. Các nghiên cứu của Siripong (2010) tại Vịnh Thái Lan (vùng cửa sông Chao Phraya và Ban Laem Sing) và Philip-Neri Jayson (2013) tại dải bờ biển Keta (Ghana) đã chứng minh tính ưu việt của việc trích xuất đường bờ đa thời gian bằng ảnh Landsat để đo đạc xói lở bờ biển với độ sai số dao động trong khoảng $\pm 4,1\text{ m}$ đến $\pm 5,5\text{ m}$, phát hiện tốc độ xói lở cục bộ lên tới $16\text{ m/năm}$. Về mặt kinh tế học sinh thái, Spaninks & Beukering (1997), Costanza et al. (1997, 2014), và Barbier (1997) đã đặt nền móng phương pháp lượng giá TEV, nhưng việc áp dụng đồng thời chuỗi dữ liệu viễn thám 30 năm để tính toán biến động dòng tiền giá trị HST RNM bị mất do nước biển dâng còn rất hiếm hoi.

Công trình của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Ngọc Ánh định vị chính xác tại điểm giao thoa của ba dòng nghiên cứu trên: chuyển hóa khoảng trống lý thuyết thành một quy trình tích hợp khép kín 3 tầng (Tri thức cộng đồng $\rightarrow$ Viễn thám/DSAS $\rightarrow$ Lượng giá kinh tế TEV). Luận án giải quyết triệt để sự thiếu hụt của các nghiên cứu quốc tế khi áp dụng vào vùng đất ngập nước ven biển nhiệt đới tại các quốc gia đang phát triển.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Tổn thất và Thiệt hại của UNFCCC (2012) và Khung Giảm nhẹ Rủi ro Thiên tai - Thích ứng BĐKH (DRR-CCA) của IPCC (2012) bằng việc làm rõ cơ chế chuyển hóa giữa tổn thất phi kinh tế sang thiệt hại kinh tế định lượng được trong HST RNM. Cụ thể, nghiên cứu phân rã và cụ thể hóa 04 nhóm dịch vụ hệ sinh thái của Alcamo et al. (2003) gắn liền với các hiện tượng khí hậu cực đoan và nước biển dâng:

1. Dịch vụ cung cấp (Provisioning Services): Mất sinh khối gỗ, củi, dược liệu và sự suy kiệt bãi giống/nguồn lợi thủy hải sản tự nhiên.
2. Dịch vụ điều tiết (Regulating Services): Suy giảm khả năng tiêu tán năng lượng sóng, giảm bồi tụ phù sa, gia tăng tốc độ sạt lở đường bờ và xâm nhập mặn.
3. Dịch vụ hỗ trợ (Supporting Services): Phá hủy sinh cảnh sống, bãi đẻ của các loài thủy sản và chim di cư, làm gián đoạn chu trình dinh dưỡng ngập triều.
4. Dịch vụ văn hóa (Cultural Services): Mất mát cảnh quan du lịch sinh thái đặc thù và tri thức sinh thái bản địa của cư dân vùng Đất Mũi.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp đa lý thuyết: (i) Lý thuyết Đánh giá Rủi ro và Tình trạng Dễ bị tổn thương của IPCC (2012); (ii) Lý thuyết Kinh tế học Phúc lợi và Định giá Môi trường (Pearce, 1993; Barbier, 1997); (iii) Lý thuyết Sinh thái cảnh quan (Landscape Ecology). Khung phân tích vận hành qua các chiều kích:

• Chiều không gian - động lực học bờ biển: Phân tích sự bất đối xứng giữa xói lở nghiêm trọng ở bờ biển phía Đông (biển Đông) do tác động của gió mùa Đông Bắc kết hợp triều cường, và quá trình bồi tụ mở rộng bãi bồi ở bờ biển phía Tây (vùng vịnh Thái Lan).
• Điều kiện biên (Boundary Conditions): Nghiên cứu giới hạn trong điều kiện tự nhiên ngập triều định kỳ của mũi Cà Mau, nơi các hoạt động nhân sinh (nuôi tôm, chuyển đổi mục đích sử dụng đất) tương tác phức tạp với động lực tự nhiên của BĐKH, với mốc quy đổi dòng tiền chuẩn đưa về năm cơ sở 2022.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan triết học Thực chứng kết hợp Thực tiễn phê phán (Pragmatism / Critical Realism), cho phép tích hợp phương pháp hỗn hợp (Mixed-Methods Design) đa cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Đo đạc biến động không gian đường bờ và diện tích thảm RNM toàn dải bờ biển VQG Mũi Cà Mau từ tư liệu ảnh viễn thám đa thời gian.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Điều tra xã hội học cấu trúc về nhận thức rủi ro, tổn thất kinh tế hộ gia đình tại cộng đồng dân cư xã Đất Mũi, huyện Ngọc Hiển.

                                  QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU TÍCH HỢP 3 GIAI ĐOẠN
                                  
     GIAI ĐOẠN 1: ĐỊNH TÍNH                   GIAI ĐOẠN 2: KHÔNG GIAN                 GIAI ĐOẠN 3: LƯỢNG HÓA

Quy trình nghiên cứu chuẩn xác

1. Quy trình điều tra xã hội học và tham vấn cộng đồng:
   • Mẫu khảo sát định lượng gồm 180 bảng hỏi hộ gia đình sinh sống phụ thuộc vào HST RNM tại xã Đất Mũi, được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên (Stratified Random Sampling). Tiêu chí lựa chọn: các hộ cư trú trên 20 năm, làm nghề đánh bắt/nuôi trồng thủy sản, khai thác lâm sản phụ hoặc kinh doanh dịch vụ du lịch sinh thái.
   • 06 cuộc thảo luận nhóm tập trung (FGD) và 15 cuộc phỏng vấn sâu (KII) với cán bộ Chi cục Kiểm lâm, Ban quản lý VQG Mũi Cà Mau, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Cà Mau và chính quyền xã Đất Mũi.
   • Độ tin cậy thang đo bảng hỏi đạt hệ số Cronbach’s $\alpha > 0,82$; tính giá trị nội dung (content validity) được thẩm định qua hội đồng chuyên gia khí tượng thủy văn và kinh tế môi trường.
2. Quy trình xử lý ảnh vệ tinh và phân tích động lực đường bờ:
   • Dữ liệu viễn thám sử dụng chuỗi ảnh Landsat (Landsat 5 TM, Landsat 7 ETM+, Landsat 8 OLI) chụp vào các năm 1989, 1999, 2010, 2020 với độ phân giải không gian $30\text{ m}\times 30\text{ m}$, chụp vào thời điểm kiệt triều để hạn chế sai số mực nước.
   • Ứng dụng thuật toán phân loại giám sát hướng đối tượng (Object-based Image Analysis - OBIA) và chỉ số thực vật điều chỉnh độ ẩm ngập nước (MNDWI, NDVI) để trích xuất đường bờ biển và ranh giới các kiểu thảm RNM (Rhizophora apiculata, Avicennia marina).
   • Tích hợp công cụ Hệ thống Phân tích Đường bờ Kỹ thuật số (Digital Shoreline Analysis System - DSAS) chạy trên nền tảng ArcGIS với hơn 350 mặt cắt trực giao (transects) cách nhau $100\text{ m}$ để tính toán tốc độ thay đổi điểm cuối (End Point Rate - EPR) và hồi quy tuyến tính (Linear Regression Rate - LRR).
3. Quy trình lượng giá kinh tế tổn thất (TEV Valuation Protocol):
   • Phương pháp giá thị trường (Market Price Method): Lượng hóa giá trị thiệt hại dịch vụ cung cấp (thủy sản, gỗ) dựa trên sản lượng suy giảm thực tế nhân với đơn giá thị trường địa phương.
   • Phương pháp chi phí thiệt hại tránh được / Chi phí thay thế (Avoided Damage / Replacement Cost Method): Đánh giá dịch vụ phòng hộ, chống sạt lở đường bờ dựa trên chi phí đầu tư xây dựng hệ thống đê kè kiên cố/kè ngầm tạo bãi có chức năng tiêu sóng tương đương.
   • Phương pháp chi phí du lịch (Travel Cost Method - TCM) và Chuyển giao lợi ích (Benefit Transfer Method): Lượng giá dịch vụ văn hóa du lịch và giá trị phi sử dụng (bảo tồn đa dạng sinh học, lưu truyền nguồn gen).
   • Toàn bộ giá trị kinh tế qua các mốc thời gian lịch sử được chiết khấu và quy đổi về giá trị năm cơ sở 2022 theo chỉ số giá tiêu dùng (CPI) và tỷ lệ chiết khấu xã hội chuẩn ($r = 6%$).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu mang lại 05 phát hiện đột phá dựa trên bằng chứng dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác:

1. Sự phân hóa đối nghịch cực đoan giữa hai bờ Đông - Tây của Mũi Cà Mau: Dữ liệu DSAS giai đoạn 1989–2020 chứng minh bờ Đông VQG Mũi Cà Mau chịu hiện tượng xói lở đặc biệt nghiêm trọng, tốc độ lùi bờ trung bình đạt $15,2\text{ m/năm}$ đến $32,4\text{ m/năm}$ tại các đoạn xung yếu (mất hàng ngàn hecta rừng đước, mắm phòng hộ), trong khi bờ Tây lại diễn ra quá trình bồi tụ bãi bùn với tốc độ lấn biển trung bình $25,8\text{ m/năm}$ đến $45,0\text{ m/năm}$. Hiện tượng này khẳng định tác động phối hợp giữa gió mùa Đông Bắc, sóng biển dâng cao và sự sụt giảm bùn cát thượng nguồn sông Mê Kông.
2. Mức độ tổn thất kinh tế dịch vụ hệ sinh thái: Lượng hóa TEV cho thấy tổn thất do suy giảm dịch vụ phòng hộ chắn sóng và mất diện tích RNM bờ Đông chiếm tỷ trọng lớn nhất ($>58%$ tổng giá trị L&D của hệ sinh thái), tiếp theo là tổn thất dịch vụ cung cấp thủy hải sản ($28,5%$).
3. Sự suy giảm nghiêm trọng thu nhập và sinh kế hộ gia đình ven biển: Khảo sát 180 hộ dân tại xã Đất Mũi chỉ ra rằng $84,4%$ hộ gia đình ghi nhận sự suy giảm mạnh mẽ về sản lượng đánh bắt và nuôi trồng thủy sản tự nhiên (tôm, cua, sò huyết, cá ngát) trong 20–30 năm qua; mức thu nhập từ các nghề phụ thuộc trực tiếp vào rừng ngập mặn giảm từ $35%$ đến $52%$ so với giai đoạn trước năm 2000.
4. Bằng chứng về tổn thất phi kinh tế (NELD) không thể đảo ngược: Ghi nhận sự suy thoái nghiêm trọng của bãi đẻ tự nhiên, sự biến mất cục bộ của một số loài thực vật ngập mặn chịu mặn kém và sự thu hẹp diện tích đất đai lịch sử gắn liền với đời sống văn hóa định cư lâu đời của cư dân vùng cực Nam.
5. Dự báo hiểm họa sạt lở và biến mất rừng theo kịch bản RCP 8.5: Đến năm 2050, nếu mực nước biển dâng $25\text{ cm}$ đến $30\text{ cm}$, bờ Đông VQG Mũi Cà Mau có nguy cơ bị sạt lở lấn sâu thêm $450\text{ m} - 600\text{ m}$, làm mất thêm khoảng $1.200\text{ ha}$ RNM nguyên sinh; đến năm 2100 với mức dâng $100\text{ cm}$, hơn $65%$ diện tích VQG Mũi Cà Mau sẽ chìm dưới mực triều cao trung bình nếu không có các can thiệp thích ứng quy mô lớn.

                               SO SÁNH ĐỘNG LỰC BỜ ĐÔNG VÀ BỜ TÂY (1989 - 2020)

Implications đa chiều

• Đóng góp lý thuyết: Bổ sung luận cứ thực nghiệm vững chắc cho kinh tế học biến đổi khí hậu tại khu vực nhiệt đới gió mùa Đông Nam Á, thiết lập cầu nối phương pháp luận giữa Khung L&D của UNFCCC và Khung Lượng giá Dịch vụ Hệ sinh thái của Liên Hợp Quốc (SEEA-EA).
• Đổi mới phương pháp luận: Cung cấp một bộ công cụ tích hợp (Toolkit) chuẩn hóa, có thể chuyển giao và nhân rộng cho toàn bộ 28 tỉnh, thành phố ven biển Việt Nam cũng như các quốc gia có điều kiện tương đồng tại vùng hạ lưu sông Mê Kông.
• Hàm ý chính sách và thực tiễn:
  • Cung cấp cơ sở khoa học để cụ thể hóa Điều 90 Luật Bảo vệ Môi trường 2020 và Thông tư số 01/2022/TT-BTNMT trong việc xác định chỉ số tổn thất, thiệt hại đối với hệ sinh thái và đa dạng sinh học.
  • Đề xuất lộ trình ưu tiên đầu tư giải pháp công trình sinh thái: xây dựng kè ngầm phá sóng bằng cọc bê tông ly tâm kết hợp đá hộc thả xa bờ để tạo bãi bồi lắng đọng phù sa, phục hồi rừng mắm tiên phong tại bờ Đông; kết hợp chuyển đổi mô hình sinh kế lâm ngư kết hợp (tôm - rừng sinh thái đạt chứng nhận quốc tế Naturland/ASC) tại vùng đệm VQG.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn nhìn nhận 04 giới hạn (Limitations) khoa học:

1. Độ phân giải dữ liệu viễn thám: Ảnh Landsat độ phân giải $30\text{ m}$ chưa phản ánh được các biến động đường bờ cục bộ ở quy mô siêu nhỏ ($<5\text{ m}$) và các dải rừng hẹp ven lạch triều nhỏ.
2. Tính bất định trong lượng giá NELD: Việc lượng hóa giá trị văn hóa bản địa và giá trị tồn tại/lưu truyền thông qua phương pháp chuyển giao lợi ích vẫn tồn tại biên độ sai số nhất định do thiếu dữ liệu sẵn lòng chi trả (WTP) chuyên biệt quy mô lớn trên toàn quốc.
3. Tách biệt nguyên nhân BĐKH và nhân sinh: Việc bóc tách tuyệt đối giữa tỷ lệ tổn thất do BĐKH gây ra và tổn thất do hoạt động chặt phá rừng, đào đầm tôm trong quá khứ và sụt lún đất do khai thác nước ngầm là thách thức chung của khoa học khí hậu hiện nay.
4. Điều kiện biên không gian: Kết quả tập trung tại vùng đất ngập triều Mũi Cà Mau, khả năng khái quát hóa trực tiếp cho các vùng RNM trên nền đáy cát sỏi hoặc đá san hô ở miền Trung cần có sự hiệu chỉnh tham số.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) cần tập trung vào:

• Ứng dụng ảnh viễn thám siêu cao độ phân giải (Sentinel-2 $10\text{ m}$, PlanetScope $3\text{ m}$, LiDAR) kết hợp thiết bị bay không người lái (UAV) để đo đạc sinh khối và cấu trúc 3D của tán rừng ngập mặn.
• Ứng dụng mô hình thủy động lực học 2D/3D (Delft3D, MIKE 21) để mô phỏng tương tác phức hợp giữa sóng, dòng chảy triều, bùn cát và thảm thực vật dưới các kịch bản nước dâng do bão.
• Phát triển mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) và Chuỗi Markov để lượng hóa động thái chuyển dịch sử dụng đất và dự báo rủi ro L&D đến cấp tiểu khu rừng.
• Đo đạc thực địa thông lượng hấp thụ các-bon xanh (Blue Carbon) của đất và sinh khối RNM để tích hợp vào cơ chế định giá tín chỉ các-bon quốc tế.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình tạo lập tiền lệ nghiên cứu chuyên sâu đầu tiên tại Việt Nam về L&D đối với HST RNM, mở ra hướng trích dẫn quan trọng cho các nghiên cứu sinh, học giả trong khu vực Đông Nam Á về kinh tế học BĐKH và quản trị đất ngập nước ven biển.
• Ảnh hưởng chính sách quốc gia: Kết quả luận án trực tiếp đóng góp luận cứ khoa học phục vụ triển khai Quyết định 1055/QĐ-TTg về Kế hoạch Quốc gia Thích ứng với BĐKH (NAP 2021–2030), Quyết định 1662/QĐ-TTg về Đề án Bảo vệ và Phát triển Rừng Vùng Ven Biển, và Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) cập nhật của Việt Nam gửi Ban Thư ký UNFCCC.
• Chuyển đổi kinh tế - xã hội địa phương: Cung cấp cơ sở thực chứng để UBND tỉnh Cà Mau và Ban Quản lý VQG Mũi Cà Mau quy hoạch lại không gian bảo tồn, thiết kế các chương trình bảo hiểm rủi ro thiên tai và phát triển chuỗi giá trị nuôi tôm dưới tán rừng bền vững, bảo vệ sinh kế cho hơn 12.000 nhân khẩu tại vùng lõi và vùng đệm VQG.
• Đóng góp đàm phán quốc tế: Cung cấp "case study" điển hình từ một quốc gia đang phát triển dễ bị tổn thương để đoàn đàm phán Việt Nam tham gia đóng góp thực chất vào Cơ chế Warsaw và các tiêu chí phân bổ nguồn lực của Quỹ Tổn thất và Thiệt hại (L&D Fund) tại các kỳ COP của UNFCCC.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung phương pháp luận kết hợp chuẩn xác, chuỗi số liệu viễn thám - kinh tế môi trường 31 năm độc bản, và các khoảng trống nghiên cứu sâu về mô hình hóa L&D.
• Cơ quan Quản lý Nhà nước (Bộ TN&MT, Bộ NN&PTNT, UBND các tỉnh ven biển): Sở hữu công cụ hướng dẫn kỹ thuật đánh giá thiệt hại thiên tai và BĐKH chuẩn hóa để ban hành các văn bản quy phạm pháp luật và phân bổ ngân sách đầu tư công chống sạt lở.
• Ban Quản lý các Khu bảo tồn biển và Vườn quốc gia: Nắm bắt bản đồ hiện trạng và bản đồ phân vùng rủi ro sạt lở bờ biển để chủ động triển khai các biện pháp khoanh nuôi tái sinh rừng và tuần tra bảo vệ nghiêm ngặt các dải rừng xung yếu.
• Cộng đồng dân cư và Doanh nghiệp thủy sản ven biển: Hưởng lợi gián tiếp thông qua các chính sách hỗ trợ sinh kế thích ứng, dịch vụ bảo hiểm rủi ro khí hậu, và duy trì năng suất bền vững của hệ thống đầm nuôi tôm sinh thái dưới tán rừng ngập mặn.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Trả lời: Đó là việc mở rộng Khung Tổn thất và Thiệt hại của UNFCCC (2012) thông qua việc tích hợp cấu trúc dịch vụ hệ sinh thái (Alcamo et al., 2003) với Mô hình Tổng giá trị kinh tế (TEV của Turner & Pearce, 1993; Barbier, 1997), tạo ra một ma trận định lượng cho phép chuyển đổi các tổn thất sinh thái phi kinh tế (NELD) thành các giá trị thiệt hại kinh tế cụ thể quy đổi về năm cơ sở chuẩn.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận nổi bật nhất so với các nghiên cứu quốc tế trước đây là gì?

Trả lời: So với nghiên cứu của ADB (2014) tại Bangladesh (chỉ thuần túy định tính dựa vào cộng đồng) hay Siripong (2010) và Philip-Neri Jayson (2013) (chỉ thuần túy đo đạc viễn thám hình thái bờ biển), luận án đã thiết lập quy trình tam giác đạc phương pháp (Methodological Triangulation) 3 chiều: kết hợp kiểm chứng chéo giữa nhận thức cộng đồng (180 hộ dân, FGD, KII) với chuỗi ảnh vệ tinh Landsat 31 năm qua công cụ DSAS và các hàm lượng giá kinh tế môi trường đa biến.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ và có ý nghĩa khoa học lớn nhất?

Trả lời: Sự đối lập hoàn toàn về mặt động lực học hình thái giữa hai bờ bán đảo: Bờ Đông bị xói lở sâu vào đất liền với tốc độ lên tới $32,4\text{ m/năm}$, làm xóa sổ nhiều dải rừng phòng hộ lâu năm, trong khi bờ Tây lại bồi tụ mãnh liệt lấn biển với tốc độ lên đến $45,0\text{ m/năm}$. Điều này bác bỏ các nhận định khái quát hóa đơn giản rằng "toàn bộ dải bờ biển Mũi Cà Mau đều đang bị sạt lở do nước biển dâng", chứng minh tính chi phối của tương tác động lực sóng gió mùa và dòng bùn cát ven bờ.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) hoàn chỉnh không?

Trả lời: Luận án cung cấp chi tiết toàn bộ quy trình 6 bước chuẩn hóa (từ tiền xử lý ảnh viễn thám, chạy mô hình DSAS, thiết kế bảng hỏi xã hội học, đến các công thức lượng giá TEV và quy đổi dòng tiền) kèm theo các bộ hệ số tham số thực nghiệm, cho phép bất kỳ cơ quan nghiên cứu nào cũng có thể tái lập (replicate) và áp dụng trực tiếp cho các vùng đất ngập nước ven biển khác.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Trả lời: Luận án phác thảo lộ trình nghiên cứu 10 năm tập trung vào: Xây dựng hệ thống giám sát thời gian thực L&D hệ sinh thái ven biển bằng công nghệ viễn thám Radar khẩu độ tổng hợp (SAR) và AI; Lượng hóa giá trị trữ lượng Blue Carbon để tham gia thị trường các-bon tự nguyện quốc tế; và Thử nghiệm các mô hình tài chính khí hậu vi mô (Micro-climate insurance) cho cộng đồng sinh kế dựa vào rừng ngập mặn.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Nguyễn Thị Ngọc Ánh là một công trình khoa học công phu, nghiêm túc và mang tính tiên phong đột phá trong lĩnh vực Biến đổi khí hậu tại Việt Nam, được đúc kết qua 05 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và hoàn thiện cơ sở lý luận về đánh giá tổn thất và thiệt hại (cả kinh tế và phi kinh tế) đối với hệ sinh thái rừng ngập mặn dưới tác động của BĐKH.
2. Xây dựng thành công quy trình phương pháp luận tích hợp chuẩn hóa, kết hợp tri thức cộng đồng bản địa, công nghệ viễn thám/GIS (DSAS) và các kỹ thuật lượng giá kinh tế TEV.
3. Định lượng chính xác bức tranh biến động lịch sử 31 năm (1989–2020) về diện tích RNM và đường bờ VQG Mũi Cà Mau, vạch rõ sự tương phản hình thái bờ Đông (xói lở khốc liệt) và bờ Tây (bồi tụ mở rộng).
4. Lượng hóa bằng tiền tệ giá trị tổn thất của 04 nhóm dịch vụ hệ sinh thái trọng yếu, khẳng định dịch vụ phòng hộ chắn sóng và nguồn lợi thủy sản chịu thiệt hại nặng nề nhất.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp công trình sinh thái kết hợp phi công trình đồng quản lý rừng, cung cấp luận cứ khoa học then chốt phục vụ công tác quy hoạch, xây dựng chính sách thích ứng BĐKH của quốc gia và địa phương.

Công trình không chỉ nâng cao vị thế học thuật của Việt Nam trên các diễn đàn khí hậu toàn cầu mà còn đặt nền tảng phương pháp luận vững chắc cho các nghiên cứu quản trị vốn tự nhiên và thích ứng bền vững với biến đổi khí hậu trong nhiều thập kỷ tới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan về đánh giá tổn thất và thiệt hại hệ sinh thái rừng ngập mặn liên quan đến biến đổi khí hậu Chương 2. Cách tiếp cận và phương pháp luận nghiên cứu tổn thất và thiệt hại hệ sinh thái rừng ngập mặn Vườn quốc gia Mũi Cà Mau liên quan đến biến đổi khí hậu Chương 3. Kết quả đánh giá tổn thất và thiệt hại hệ sinh thái rừng ngập mặn Vườn quốc gia Mũi Cà Mau liên quan đến biến đổi khí hậu.

Khung logic của Luận án Câu hỏi Mục tiêu nghiên cứu Luận điểm bảo vệ Nội dung Đóng góp mới • Phương pháp • Tri thức của cộng đồng • Bằng cách kết hợp • Điều tra xã hội học để đúc kết (hoặc thu thập) tri Xác định được và quy trình nào là thông tin quý giá trong giữa tri thức cộng phương pháp và thức của cộng đồng về TT&TH đối với HST RNM. có thể được sử đánh giá TT&TH đối với đồng và tri thức khoa • Áp dụng phương pháp viễn thám - GIS và phương quy trình phù dụng để kết hợp HST RNM. Tuy nhiên tri học, luận án đã xây pháp lượng giá kinh tế để đánh giá định lượng hợp nhằm đánh tri thức của cộng thức của cộng đồng là dựng được phương TT&TH đối với TT&TH đối với HST RNM. đồng và tri thức chưa đủ, cần kết hợp với pháp và quy trình phù • Kết hợp giữa phân tích kết quả điều tra xã hội học, HST RNM VQG khoa học để tri thức khoa học để có hợp nhằm đánh giá Mũi Cà Mau liên phương pháp viễn thám – GIS, lượng giá kinh tế và đánh giá thể đánh giá TT&TH đối TT&TH đối với HST xây dựng quy trình phù hợp để đánh giá TT&TH đối quan đến BĐKH.

TT&TH đối với với HST RNM liên quan RNM VQG Mũi Cà với HST RNM tại VQG Mũi Cà Mau. HST RNM? đến BĐKH Mau liên quan BĐKH • HST RNM của VQG • Đánh giá TT&TH dựa vào kết quả điều tra xã hội • TT&TH đối Mũi Cà Mau chịu nhiều học về tri thức cộng đồng. với HST RNM TT&TH liên quan đến • Áp dụng công nghệ viễn thám/GIS kết hợp lượng VQG Mũi Cà BĐKH, trong đó các giá kinh tế để đánh giá diễn biến thay đổi RNM thông Mau liên quan Đánh giá được dịch vụ cung cấp thuỷ qua biến động đường bờ khu vực VQG Mũi Cà Mau đến BĐKH như • Luận án đã đánh giá TT&TH đối với hải sản, và dịch vụ dưới tác động của nước biển dâng. HST RNM tại thế nào trong 20- phòng, chống sạt lở bờ • Ước tính TT&TH đối với HST RNM thông qua được TT&TH đối với 30 năm vừa qua? HST RNM tại VQG VQG Mũi Cà biển là những TT&TH lượng giá giá trị: (i) Phòng hộ, chống sạt lở bờ biển, • Đâu là những Mũi Cà Mau liên quan Mau liên quan chính.

(ii) Dịch vụ cung cấp nguồn lợi thuỷ hải sản, (iii) BĐKH và đề TT&TH trọng Dịch vụ HST RNM. đến BĐKH và đề xuất xuất được các tâm? • Các giải pháp công • Dự báo xu thế về biến động HST rừng ngặp mặn được các giải pháp • Những giải nhằm giảm thiểu giải pháp nhằm trình và phi công trình VQG Mũi Cà Mau liên quan đến BĐKH. pháp nào có thể TT&TH. giảm thiểu có thể được áp dụng để • Đánh giá thiếu hụt trong ứng phó với BĐKH và giảm thiểu được giảm thiểu TT&TH các TT&TH ở VQG Mũi Cà Mau.

TT&TH đối với đối với HST RNM liên • Đề xuất giải pháp giảm thiểu TT&TH đối với HST RNM VQG quan đến BĐKH. HST RNM VQG Mũi Cà Mau và nhận định việc áp Mũi Cà Mau? dụng đối với tỉnh Cà Mau và các khu vực khác. TỔNG QUAN VỀ ĐÁNH GIÁ TỔN THẤT VÀ THIỆT HẠI HỆ SINH THÁI RỪNG NGẬP MẶN LIÊN QUAN ĐẾN BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU 1. Cơ sở lý luận về đánh giá tổn thất và thiệt hại liên quan đến biến đổi khí hậu đối với hệ sinh thái rừng ngập mặn 1.

Tổn thất và thiệt hại liên quan đến biến đổi khí hậu 1) Khái niệm “Tổn thất và thiệt hại” là một thuật ngữ chung được sử dụng trong các cuộc đàm phán về khí hậu của Liên Hợp Quốc để chỉ những hậu quả của biến đổi khí hậu vượt quá những gì con người có thể thích nghi hoặc khi có các lựa chọn nhưng một cộng đồng không có đủ nguồn lực để tiếp cận hoặc sử dụng chúng. Cho đến nay, không có định nghĩa chính thức về tổn thất và thiệt hại theo Liên Hợp Quốc [105]. Thuật ngữ “tổn thất và thiệt hại” lần đầu tiên được chính thức sử dụng trong Kế hoạch hành động Bali được thông qua tại Hội nghị các bên tham gia UNFCCC lần thứ 13 (COP 13) tại Indonesia năm 2007. Tại COP 19 (2013), UNFCCC đã thiết lập Cơ chế quốc tế Warsaw về tổn thất và thiệt hại (WIM) với vai trò giải quyết TT&TH từ các hiện tượng diễn biến chậm và các vấn đề thời tiết cực đoan ở các nước đang phát triển, đặc biệt là các quốc gia dễ bị tổn thương do ảnh hưởng của BĐKH.

Mặc dù không có định nghĩa chính thức trong các tài liệu nhưng UNFCCC (2012) đưa ra quan điểm: “TT&TH là những biểu hiện thực tế hoặc tiềm tàng liên quan đến tác động của biến đổi khí hậu ở các nước đang phát triển có ảnh hưởng tiêu cực đến con người và hệ thống tự nhiên”, bao gồm tác động từ các hiện tượng diễn biến chậm và các vấn đề thời tiết cực đoan [77]. Bên cạnh đó, nhiều tác giả cũng như tổ chức nghiên cứu cũng đưa ra các khái niệm về tổn thất và thiệt hại do biến đổi khí hậu. Theo Bouwer, TT&TH 10 đơn giản là các mất mát do các hiện tượng thời tiết, theo đó, không bao gồm tổn thất và thiệt hại từ các hiện tượng diễn biến chậm và giới hạn phạm vi tác động trực tiếp [45]. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, TT&TH là tác động của BĐKH mà không ngăn chặn được bởi các giải pháp thích ứng và giảm nhẹ, làm nổi bật sự tương tác giữa thích ứng, giảm nhẹ và các chính sách về TT&TH.

Cụ thể, theo Warner và Zakieldeen (2011), TT&TH là không thể tránh khỏi từ tác động bất lợi của BĐKH và là hậu quả của các giải pháp thích ứng, giảm thiểu không đầy đủ [84]. James và cộng sự (2014) định nghĩa “TT&TH xảy ra khi các nỗ lực giảm thiểu đã bị thất bại trong việc ngăn chặn sự gia tăng liên tục của phát thải khí nhà kính; còn các hoạt động thích ứng hiện tại không đủ để ngăn chặn tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu hiện tại và tương lai” [57]. Tương tự, Nishat và cộng sự (2013) cho rằng TT&TH là những tác động tiêu cực hiện tại hoặc trong tương lai của BĐKH mà sẽ không được giải quyết bằng các nỗ lực thích ứng [62]. Theo UNFCCC, TT&TH do BĐKH gây ra được hiểu là những thiệt hại không tránh khỏi sau khi đã thực hiện các biện pháp giảm nhẹ và thích ứng [103].

TT&TH được tạo thành từ 02 yếu tố chính: (i) Tác động từ các hiện tượng thời tiết cực đoan (extrem weather events) và; (ii) Tác động từ các hiện tượng diễn biến chậm (slow-on-set events), cụ thể: - Các hiện tượng thời tiết cực đoan như: (i) nắng nóng, rét đậm/rét hại; (ii) mưa lớn; (iii) các loại hình thiên tai như bão, lũ, lũ ống, lũ quét, sạt lở đất… có thể dẫn tới những TT&TH về con người, cơ sở hạ tầng, sản xuất nông nghiệp và vốn tự nhiên cũng như các tác động lâu dài về xã hội. Nhìn chung, các hiện tượng thời tiết cực đoan đã được quan tâm nghiên cứu ở quy mô toàn cầu từ sớm. Thông tin về các hiện tượng thời tiết cực đoan có thể được thu thập từ thiên tai trong 11 quá khứ. - Các hiện tượng diễn biến chậm là sự thay đổi dần dần các yếu tố khí hậu như: (i) sự thay đổi nhiệt độ trung bình, lượng mưa trung bình, gia tăng nhiệt độ trong các thủy vực như các con sông, hồ hay đại dương; (ii) sự dâng cao của mực nước biển; (iii) quá trình axit hóa đại dương.

Những TT&TH gây ra có thể là sự chuyển đổi hay tổn thất hệ sinh thái, đa dạng sinh học, xói lở bờ biển hay mất đất, thay đổi mùa màng nông nghiệp, suy thoái đất, mất đi các ngành nghề hay yếu tố văn hóa truyền thống… ([53]; [68]; [79]). 2) Nội hàm “tổn thất” và “thiệt hại” Mặc dù UNFCCC không phân biệt giữa “tổn thất” và “thiệt hại” và hai thuật ngữ này được coi là đồng nghĩa trong các báo cáo của UNFCCC [103], tuy nhiên, một số nhà khoa học cũng đã cố gắng phân biệt, tách bạch giữa các tổn thất (losses) và thiệt hại (damages). Theo đó, “tổn thất (losses)” gắn liền với sự mất mát không thể phục hồi, ví dụ, tử vong do thiên tai liên quan đến nắng nóng hoặc sự phá hủy vĩnh viễn các rạn san hô, trong khi “thiệt hại (damage)” được coi là các mất mát có thể được giảm nhẹ hoặc sửa chữa, phục hồi, chẳng hạn như thiệt hại đối với các tòa nhà, tài sản [89]. Huq (2013) cũng cho rằng “tổn thất” là mất mát mãi mãi và không thể khôi phục trở lại, ví dụ về cuộc sống của con người, môi trường sống và loài động thực vật.

Còn “thiệt hại” là có thể phục hồi, sửa chữa được như hệ thống đường giao thông, đê điều. Theo Ủy ban kinh tế Liên hiệp quốc khu vực Châu Mỹ Latinh và Caribe (ECLAC) (2014), đối với TT&TH về môi trường, “thiệt hại” đề cập đến sự phá hủy, suy giảm hoặc thay đổi số lượng/chất lượng về tài sản, hàng hóa môi trường – những loại hàng hóa được khai thác từ vốn tự nhiên, còn “tổn thất” được định nghĩa là những mất mát chất lượng/số lượng dịch vụ môi trường – những loại không xác định được giá trên thị trường, dẫn đến suy giảm hoặc thay đổi năng suất sản xuất hoặc dòng chảy của các dịch vụ này [49]. 12 3) TT&TH liên quan đến BĐKH và TT&TH do thiên tai Hiện nay, rất nhiều nghiên cứu trên thế giới đã và đang được thực hiện để làm rõ sự “đóng góp” của yếu tố BĐKH do con người tạo ra đối với các hiện tượng thiên tai, thời tiết cực đoan, vốn vẫn xảy ra trong tự nhiên. Theo Báo cáo SREX Việt Nam, “các hiện tượng cực đoan” (thời tiết hay khí hậu) đề cập đến các hiện tượng vật lý ban đầu trong đó có nguyên nhân do con người hơn là các nguyên nhân khí hậu khác [35].

Trên thực tế, các hiện tượng thiên tai, cực đoan (bão, lũ, sạt lở đất.