Luận án tiến sĩ môi trường đất và nước nghiên cứu đánh giá tác động môi trường tích lũy của hệ thống liên hồ chứa lực vực sông ba

Luận án tiến sĩ nghiên cứu tác động môi trường tích lũy của hệ thống liên hồ chứa lưu vực sông Ba, đánh giá ảnh hưởng đến đất và nước.

• Tác giả: Nguyễn Văn Sỹ
• Người hướng dẫn: TS. Lê Đình Thành
• Trường học: Trường Đại Học Thủy Lợi
• Chuyên ngành: Môi Trường Đất Và Nước
• Đề tài: Đánh Giá Tác Động Môi Trường Tích Lũy Hệ Thống Liên Hồ Chứa Lưu Vực Sông Ba
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ KHU VỰC NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• 1.1. Đặc điểm tự nhiên lưu vực
• 1.2. Phát triển tài nguyên nước trên lưu vực sông Ba và các vấn đề môi trường chủ yếu
• 1.3. Khái niệm tác động tích lũy và đánh giá tác động môi trường tích lũy
• 1.3.1. Tác động môi trường tích lũy và các kiểu hình thành
• 1.3.2. Đánh giá tác động môi trường tích lũy
• 1.4. Vị trí của đánh giá tác động môi trường tích lũy trong quản lý môi trường
• 1.5. Tổng quan về các nghiên cứu liên quan đến đánh giá tác động môi trường tích lũy của hệ thống liên hồ chứa trên thế giới và trong nước
• 1.5.1. Nghiên cứu về đánh giá tác động môi trường tích lũy trên thế giới
• 1.5.2. Một số nghiên cứu có liên quan đến đánh giá tác động môi trường tích lũy ở Việt Nam và những tồn tại
• 1.6. Hướng tiếp cận nghiên cứu của luận án
• 1.7. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG CÁC CHỈ SỐ ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG TÍCH LŨY CỦA HỆ THỐNG LIÊN HỒ CHỨA TRÊN LƯU VỰC SÔNG
• 2.1. Sự cần thiết phải xây dựng các chỉ số môi trường
• 2.2. Phương pháp tiếp cận xây dựng các chỉ số môi trường
• 2.3. Nguyên tắc xây dựng và lựa chọn các chỉ số môi trường
• 2.4. Nghiên cứu xây dựng các chỉ số môi trường tự nhiên trong đánh giá tác động môi trường tích lũy hệ thống liên hồ chứa lưu vực sông
• 2.4.1. Các chỉ số đánh giá tác động môi trường tích lũy đến dòng chảy và tài nguyên nước
• 2.4.2. Các chỉ số đánh giá tác động môi trường tích lũy đến chất lượng nước
• 2.4.3. Các chỉ số đánh giá tác động môi trường tích lũy đến hệ sinh thái
• 2.4.4. Các chỉ số tác động môi trường tích lũy đến hệ sinh thái sông
• 2.4.5. Tổng hợp các chỉ số đánh giá tác động môi trường tích lũy của hệ thống liên hồ chứa trên lưu vực sông
• 2.5. Đề xuất các chỉ số đánh giá tác động môi trường tích lũy đến môi trường đất và nước của hệ thống liên hồ chứa trên lưu vực sông
• 2.5.1. Cơ sở lựa chọn các chỉ số
• 2.5.2. Phân cấp giá trị các chỉ số để biểu thị mức độ tác động môi trường tích lũy
• 2.6. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG TÍCH LŨY CỦA HỆ THỐNG LIÊN HỒ CHỨA LƯU VỰC SÔNG BA VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG
• 3.1. Lựa chọn hệ thống liên hồ chứa để nghiên cứu đánh giá tác động môi trường
• 3.1.1. Lựa chọn theo vị trí và quy mô hồ chứa
• 3.1.2. Lựa chọn theo mục tiêu và nhiệm vụ của hồ chứa
• 3.1.3. Lựa chọn theo khả năng điều tiết của hồ chứa
• 3.1.4. Sơ đồ hệ thống liên hồ chứa được chọn để nghiên cứu đánh giá tác động môi trường tích lũy
• 3.2. Đánh giá tác động tích lũy của hệ thống liên hồ chứa đến môi trường đất và nước lưu vực sông
• 3.2.1. Tác động tích lũy đến biến đổi dòng chảy hạ du
• 3.2.2. Phân tích tác động tích lũy của hệ thống liên hồ chứa đến bùn cát và chất lượng nước hạ du
• 3.2.3. Tác động tích lũy làm mất môi trường sông trên cạn
• 3.2.4. Tác động tích lũy đến hệ sinh thái sông và tính kết nối lưu vực sông
• 3.2.5. Tổng hợp các tác động môi trường tích lũy điển hình của hệ thống liên hồ chứa trên lưu vực sông Ba
• 3.3. Nhận định về xu thế biến đổi môi trường do tác động tích lũy của hệ thống liên hồ chứa trên lưu vực sông Ba
• 3.3.1. Tác động đến chế độ dòng chảy hạ du
• 3.3.2. Bồi lắng hồ chứa và các tác động tiêu cực khác
• 3.4. Đề xuất các giải pháp bảo vệ môi trường và giảm thiểu tác động tích lũy tiêu cực của hệ thống liên hồ chứa đến môi trường đất và nước lưu vực sông Ba
• 3.4.1. Quan điểm đề xuất các giải pháp
• 3.4.2. Đề xuất bổ sung quy định về đánh giá môi trường tích lũy vào các văn bản pháp luật liên quan đến bảo vệ môi trường
• 3.5. Xác lập khung thực hiện đánh giá tác động môi trường tích lũy
• 3.6. Giải pháp tăng cường năng lực quản lý và thực hiện vận hành liên hồ chứa theo Quy trình
• 3.7. Đánh giá hiệu quả của các giải pháp được đề xuất trong bảo vệ môi trường và giảm thiểu các tác động tiêu cực
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài luận án

Đánh giá tác động môi trường tích lũy (ĐTL) là một công cụ quan trọng trong quản lý môi trường, giúp nhận diện và đánh giá tổng hợp các tác động từ nhiều dự án khác nhau. Việc đánh giá này không chỉ bao gồm các tác động tồn dư từ các dự án đã hoàn thành mà còn kết hợp với việc đánh giá tác động môi trường (DTM) của các dự án đang thực hiện. Lưu vực sông Ba, với hệ thống liên hồ chứa (LHC) hiện có, đã và đang gây ra nhiều tác động phức tạp đến môi trường. Do đó, việc nghiên cứu và đánh giá tác động môi trường tích lũy là cần thiết để phát huy những mặt tích cực và giảm thiểu các tác động tiêu cực. Hệ thống LHC trên lưu vực sông Ba bao gồm nhiều hồ chứa thủy điện và thủy lợi, đã góp phần quan trọng trong phát triển kinh tế xã hội nhưng cũng gây ra nhiều vấn đề môi trường cần được giải quyết.

II. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chính của luận án là hệ thống LHC trên lưu vực sông Ba và các thành phần môi trường đất và nước. Phạm vi không gian nghiên cứu tập trung vào dòng chính và dòng nhánh cấp 1 của lưu vực sông Ba, đặc biệt là khu vực hạ du. Phạm vi thời gian được chia thành ba giai đoạn: trước năm 2001, từ năm 2001 đến 2010, và từ năm 2011 trở đi. Mỗi giai đoạn có những đặc điểm riêng về quy hoạch, xây dựng và vận hành hệ thống LHC, từ đó ảnh hưởng đến các yếu tố môi trường. Việc xác định rõ đối tượng và phạm vi nghiên cứu sẽ giúp luận án có cái nhìn tổng quát và sâu sắc hơn về tác động môi trường tích lũy.

III. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng cách tiếp cận tổng hợp và hệ thống để phân tích các tác động môi trường của hệ thống LHC. Các phương pháp nghiên cứu bao gồm kế thừa tài liệu, khảo sát thực địa, phân tích thống kê, và tham khảo ý kiến chuyên gia. Phương pháp hồi cứu cũng được sử dụng để xác định nguyên nhân và nguồn gây tác động trong quá khứ. Đặc biệt, phương pháp đánh giá tác động môi trường bằng chỉ số môi trường giúp đơn giản hóa việc biểu thị mức độ tác động khác nhau, từ đó dễ dàng thực hiện và hiểu rõ hơn về các tác động môi trường tích lũy. Việc áp dụng các phương pháp này sẽ cung cấp một cái nhìn toàn diện về tình hình môi trường trong khu vực nghiên cứu.

IV. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Luận án không chỉ đóng góp vào lý thuyết về đánh giá tác động môi trường tích lũy mà còn có giá trị thực tiễn cao trong việc quản lý môi trường tại lưu vực sông Ba. Việc xây dựng các chỉ số đánh giá tác động môi trường tích lũy và khung hướng dẫn thực hiện sẽ giúp các cơ quan quản lý có công cụ hữu hiệu để theo dõi và đánh giá các tác động môi trường. Đặc biệt, các giải pháp bảo vệ môi trường và giảm thiểu tác động tiêu cực được đề xuất sẽ góp phần nâng cao chất lượng môi trường sống cho cộng đồng dân cư trong khu vực. Những kết quả nghiên cứu này có thể được áp dụng cho các lưu vực sông khác, từ đó mở rộng khả năng ứng dụng và giá trị thực tiễn của luận án.

V. Những đóng góp mới của luận án

Luận án đã xây dựng được các chỉ số đánh giá tác động môi trường tích lũy và xác lập khung hướng dẫn thực hiện đánh giá tác động môi trường tích lũy cho hệ thống LHC trên lưu vực sông Ba. Những chỉ số này không chỉ giúp đánh giá các tác động môi trường tích lũy mà còn cung cấp cơ sở để đề xuất các giải pháp bảo vệ môi trường. Việc áp dụng các chỉ số này trong thực tiễn sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý môi trường, đồng thời giảm thiểu các tác động tiêu cực từ hệ thống LHC đến môi trường đất và nước. Những đóng góp này không chỉ có giá trị cho lưu vực sông Ba mà còn có thể được áp dụng cho các lưu vực sông khác trong cả nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TONG QUAN VE KHU VỰC NGHIÊN CỨU VÀ CAC VAN ĐÈ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN AN 1. Đặc điểm tự nhiên lưu vực sông Ba LLL Vị tí, địu hình và đặc điểm địa lý kinh tế ‘Theo Quyết định số 1989 của Thủ tướng Chính phủ vi vue sông liên tỉnh”, LVS Ba là lưu vực sông lớn liên tinh bao gồm Gia Lai, Dak Lak ở “Tây Nguyên và một phin nhỏ thượng lưu phía Đông Bắc thuộc tỉnh Bình Định và phần ha du thuộc tinh Phú Yên. Phạm vi lưu vục nằm trong khoảng 12735' đến 14°38! vĩ độ lắc 10800! đến 109955 kinh độ Đông [2]. Bản đồ lưu vực sông Ba và vị trí lưu vực sông Ba trên ban đồ Việt Nam như trên hình 1.1 Địa hình LVS Ba chủ yếu lả núi và cao nguyên ở trung và thượng lưu, hạ lưu có đồi núi thấp, thung lũng và đồng bằng bồi tụ ven biển.

Phía Đông lưu vực là các đỉnh núi thuộc day Trường Sơn có độ cao từ 600-1300 m, Phía Nam là day núi Phượng Hoàng chạy theo hướng Tây Nam- Đông Bắc rồi đầm ngang ra biển và kết thúc tại Déo Cả có cao.độ 600-700 m, Phía Tây có các định núi cao hơn phía Đông nhưng bị chia cắt nhiều và không liên tục như đính Ngọc Rô (1509 m), Konkakinh (748 m), Kongquaboh (1710 m) BI LVS Ba nằm. vũng địa hình bị chia cắt rit phức tạp của diy Trường Sơn: (i> Vùng Đông Trường Sơn chủ yếu dit dai thuộc tinh Phú Yên là vùng bạ lưu; (i)- Vũng Tây Trường Sơn thuộc đắt đai các tinh Dak Lak, Gia Lai và một phần nhỏ thuộc tỉnh Bình. Định là vũng đồi núi thượng lưu và nằm ở ra phía Đông Tây nguyên. Một phần của sông Krông HNăng là biên giới tự nhiên giữa Dak Lak và Phú Yên là vùng có khí hậu.

chuyễn tiếp giữa Đông và Tây Trường Sơn. Chúng tạo ra 2 mặt đối lập: Ving Tây Trường Sơn: chủ yếu à đất đỏ bazan, phát triển cây công nghĩ ăn quả với đặc điểm nước nhiễu, nhưng cây cần tưới it + Vùng Đông Trường Sơn: chủ yếu là đắt bồi tự, đồng lúa phi nhiều. Nước ít, điện tích canh tác cần tưới nhiều. DAK LAK Hình 1.1 Lưu vực sông Ba Lưu vực sông Ba là lưu vực chuyển ip giữa Tay Trường Sơn— thuộc vùng Tây Nguyễn và Đông Trường Sơn ~ vùng ven biển miền Trung.

VỀ khí hậu, lưu vực chịu ảnh hưởng: nặng của gió mùa Tây Nam và gió mùa Đông Bắc. Về kinh tế, vừa phát triển được cây. sông nghiệp, cây an quả cổ giá tỉ kinh tế cao ở các địa phương Gia Lai, Bak Lak, vừa phát triển nông nghiệp lúa nước của đồng bằng Phú Yên. Về giao thông rit thuận lợi với Tay Nguyên, Campuchia, Lio, Thai Lan (phía Tây) Lâm Đồng thành phổ Hỗ Chỉ Minh.

Khánh Hòa, Đồng Nai (phía Nam), phía Đông giáp biển với bờ biển dài trên 30km 112 Đặc diễn địa chắc thổ nhường ia chất thổ nhường LVS Ba gồm các thành tạo macma xâm nhập chiếm tới 42.5%, thành tạo Bazan Neogen-Đệ tứ chiếm 16,0 %, thảnh tạo Triat trung, hệ ting Mang Yang chiếm 10,8%, Thổ nhường của LVS Ba có nhiề nhiều loại đất khác nhau, thích hợp cho nhiều loại cây trồng sinh trưởng và phát triển. Trên toàn lưu vực có tắt cả 10 nhóm đất trong đồ đẳng chú ý là nhóm đắt đô vàng, được hình thành trên nén đã mắc ma bazơ chiếm tỷ lệ điện tích trên 50,74% đt ự nhiên ở Gia Lai, 36,529 ở Dak Lắk, nhóm đắt đỏ ving được hình than trên nên đá mắc ma axit chiếm 55,8% đất tự nhiên ở Phú Yên [3] 1.13 Đã dang sinh học và các khu bảo tồn thiên nhiên trên lưu vực sông Ba Các kế quả nghiên cứu của Viện Sinh thái và ti nguyên sinh vật cho thấy, hệ thực vt vùng LVS Ba có ít nhất là 2000 loải thực vật bậc cao có mạch nằm trong 939 chỉ thuộc. 204 họ thực vật thuộc 6 ngành thực vật bậc cao. Hiện nay lưu vực sông Ba có Vườn Quốc gia (VQG) Kon Ka Kinh và 3 Khu Bảo tổn thiên nhiên (KBT): Kring Trai, Ea Số, Ayun Pa, với tổng điện tích khong 136.700ha (1)-VOG Kon Ka Kính cổ tổng điện tich là 41.780ha, nằm ở phía Đông Bắc tính Gia Lai thuộc các xã Kon Pne, Kroong, Đăk Roong cúa huyện KBang; xã A Yun, Đăk Jota của.

huyện Mang Yang và Hà Đông của huyện Dak Boa - tính Gia Lai. VQG Kon Ka Kinh đang bảo tồn rất nhiều loài động vật, thực vật, rừng đặc trưng còn khá nguyên vẹn với 1.022 loài thực vật bậc cao có mạch, 566 loài động vật, đặc biệt ở đây còn giữ được hon 2.000 ba rừng hỗn giao rừng cây lá rộng với rừng cây lá kim đặc trưng với nhiều loài cây có giá t quý và hiểm. VQG Kon Ka Kinh là nơi có rừng phòng hộ môi trường sinh thái, vùng đẫu nguồn của ce sông lớn ở miễn Trung như sông Ba, sông Bak Pre, sông 8 A Yun: nơi có nhiề cảnh quan sinh thái de trưng, nhiễu thắc ghénh tự nhiề tuyệt đẹp cho du lịch sinh thái lý tưởng [4] (2)-Khu bảo tồn Krông Trai nằm cách đập'hồ chứa nhà máy thuỷ điện Krông Hnăng "khoảng 20 km về phía hạ lưu, thuộc địa phận huyện Sơn Hoa và huyện Sông Hình, tỉnh Phú Yên, Tổng diện tích khu bảo tồn Krông Trai khoảng 27.000 ha, trong đó có 16,000 hha rùng tự nhiên bao gồm 1.000 ha rừng kín thường xanh, hon 7.000 ha rimg nửa rụng lá, gằn 8.000 ha rồng rụng lá với 236 lài thực vật bộc cao cổ mạch, trong đó có ít nhất 9 loài được ghi trong Sách đỏ Việt Nam và nhiễu loài thực vật có giá trị kính t động vật, đã thống ké được 262 loài động vật có xương sống, trung đồ có 50 loài thi, 182 loài chim, 22 loài bỏ sát và 8 loài lưỡng cư, trong đó có bỏ rừng, bỏ tốt [5] (3)- Khu bảo tin Ea Sở nằm gon trong ranh giới hành chính xã Ea Sô, huyện Ea Kar, tinh ak Lak với diện tích 27.800 ha trong đó phân khu bảo vệ nghiêm nghặt là 16.000 ha, phân khu phục hồ sinh thái là 9.816 ba và vũng đệm được đề xuất rộng 34.981 ha Bước đầu đã thống kê được 709 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 139 họ, trong đó. 6 14 loài quý hiểm; động vật gồm 44 loài thú gồm 22 ho, 10 bộ 158 loài chim gồm 15 bộ, 51 họ, trong đó có 17 loài ghỉ trong Sách đỏ Việt Nam như bò rùng, bd t6t [6] (4)- Khu bản tồn Ayu Pa nằm phi trên thượng nguồn hỗ chứa thủy điện Sông Ba Hạ thuộc 4 xã: la Tul, Chur Mồ vi fa KDam huyện Ayun Pa, và IaR'Sai huyện Krông Pa.

Tổng diện tích KBT Ayun Pa là 40.120 ha rùng tự nhiên với 3 kiểu thảm thực vật chính: xừng rụng lá rên đắt thấp, rừng nữa rụng lá đắt thấp và rừng thường xanh núi thấp (Lê “Trọng Trải 2000, Trin Quang Ngọc 2001). Theo khảo sắt thực địa của BirdLife FIPI thực hig đã ghi nhận tổng số 439 loài thực vật bậc cao có mạch cho vùng dé xuất, trong. đồ có 9 loài bị đe dos trên toàn cầu và một số loài đặc hữu tại Việt Nam (Trần Quang "Ngọc và nnk.4 Mạng lưới quan trắc khí tượng, thủy văn và tình hình số liệu.1 Mạng lưới quan trắc khí tượng “Trên LVS Ba và các vùng xung quanh có tới 20 trạm khí tượng với thời kỳ đo đạc khác nhau như bảng 1.1 Lưới tram khí tượng và do mưa trên và lân cận lưu vực sông Ba TTỊ Tênmạm [Yêuốqwantie | Sonim | — Thờigamqwanie — Xx |TV, TT ay XZUNA 29 | 197% may [mm XZUNA | 6 | TOSS 19H, 1956-1974, 1976: nay 3 | Kon Tam XZUNA | 69 | 1971942, 1961-1974, 1976 may x 15 [ii + [Mak XZUNL 39 | 1978-may 5] Pea Re x BT may © | Rida Haine x 10 | RBI Toes x m [ng x | Car Pring x 5 Ty x 3S | ETE DLT, FF nay ? | Avante XZUN& 29 | 197% nay 10 | Pha Tóc x TST may 1 | Kring Ps x TẾ | lang Vang x TY | Sông Hình: x 1 109B Tế | Son Thành x BT may 15 | Som XZUNL TT [WPmy 16 | Phú La ¥ Bray TT | Pha Tia x BIBI 18 | Taye 57 | 1988-1982, 1957-1974, 1976202 Chủ Thích: X: lượng mưa, Z: bốc hoi, Us độ âm không khi, Vs tốc độ gió, t: nhiệt độ không khí 114. Mạng lưới quan trắc thuj vẫn và tình hình số liệu “Trên LVS Ba và khu vực lân cận có 15 trạm quan trắc thuỷ văn, trong đó có 13 trạm do mực nước và lưu lượng.

2 tram đo mực nước, tinh hình đo đạc như bảng 1. Có 6 trạm thủy văn trên lưu vực sông Ba gồm An Khê, Cheo Reo, Cùng Sơn (sông Ba), sông Hinh (sông Hinh), Po mơ ré, Ayun Hạ (sông la Yun), Phú Lâm (sông Ba Rang). Mạng lưới trạm thuỷ văn trên lưu vực sông Ba và vùng lân cận. Tai STT| - Tentram | Fm) Yêmớ l hich ‘quan trắc 1] make TU [HmQp|TS-D— nang 1977 cay [Choo ae Ce 3 | ing Son T3H10 | H.p | WTT=nay pao TR nay vg Tang 35 [TQ [oe 5] Sing Fink TaD BTR ww © [Avante [SG | Tame 1992 Tr dine ie 7 Base TEA] WaT RT Taro non 3) Dak ir TH] WT RE La wwe ino [Ron Tam BHO LH.

p | 1566-1889 1970-1978 | Low ywetin én 1977 chy T6 |[eonghi(Cu#Đ| TS | ALG |ISH-my | Cia Tin cin TT | Gane on SH [HQp|T966- 06M La wwe in ein 1977 my 1 [not arama | 2002-may 15 | Pain [any Chủ thích: H là mực nước, Q là ưu lượng mre p là độ đực “Tuy nhiên, nhiều tram đã ngimg quan trắc và hiện nay chi còn bai trạm An Khê, Củng ‘Son là trạm cắp I và Phú Lâm trạm cắp II. Nhìn chung lưới tram thuỷ văn hiện nay trên. lưu vực là qué t, số năm quan trắc cũng ngắn so với yêu cầu nghiên cứu thuỷ văn. Các số lu thuỷ văn quan trắc trước năm 1975 thường ngắn, phần lớn quan trắc theo định kỹ nên sử dụng rất hạn chế.

Vi vậy s liệu thuỷ văn sử dụng trong tinh toản cho LVS Ba chủ yếu là i liệu quan trắc từ sau 1977 cho đến nay của hai trạm An Khê và Cùng Sơn (71.5 Hệ thẳng sông ngồi lưu vực sông Ba 1.1 Những đặc điền chỉnh vé địa lý thủy văn LVS Ba có có diện tích lưu vue 417 km? [2] với dạng gần như chữ L, phần thượng vả hạ lưu hẹp, giữa phinh ra với độ rộng bình quân lưu vực 48,6 km, nơi rộng nhất 85 km. Phạm vi lưu vực nằm trong khoảng 12935! đến 14”38' vĩ độ Bắc 180007 đến 190155" kinh độ Đông.