Tổng quan luận án

Sản xuất và tiêu dùng nông sản an toàn đang trở thành đòi hỏi cấp thiết khi tỷ lệ bệnh tật liên quan đến tồn dư thuốc bảo vệ thực vật, thuốc trừ sâu và hóa chất bảo quản vượt ngưỡng cho phép ngày càng gia tăng. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2018), tại Việt Nam mỗi năm ghi nhận khoảng 1.000 trường hợp mắc ung thư mới có nguyên nhân chủ yếu từ thực phẩm ô nhiễm. Đồng thời, quá trình hội nhập quốc tế đặt ra các hàng rào kỹ thuật và tiêu chuẩn an toàn vệ sinh thực phẩm khắt khe từ các thị trường nhập khẩu như EU, Hoa Kỳ (Bộ Công Thương, 2015; Loc, 2006). Cây chè là cây công nghiệp dài ngày (tuổi thọ 50–70 năm), chứa khoảng 20 yếu tố vi lượng có lợi cho sức khỏe (Goto, 1993; Uno và cộng sự, 2016), có nhu cầu tiêu thụ toàn cầu dự báo tăng bình quân 3,7%/năm đến năm 2024 (FAO, 2016). Việt Nam đứng thứ 5 thế giới về sản lượng xuất khẩu chè, chiếm 7% thị phần toàn cầu với kim ngạch khoảng 200 triệu USD/năm và xuất khẩu sang hơn 100 quốc gia. Tuy nhiên, 90% sản lượng chè xuất khẩu ở dạng thô sang các thị trường dễ tính, giá xuất khẩu chỉ bằng 1/2 mức bình quân thế giới và thấp nhất trong nhóm 10 quốc gia xuất khẩu chè lớn nhất do chưa đáp ứng tiêu chuẩn an toàn thực phẩm (Bộ Công Thương, 2017; VIETTRADE, 2015).

Mặc dù thực hành nông nghiệp tốt (GAP) là giải pháp trọng tâm, tỷ lệ diện tích chè áp dụng GAP của nông hộ tại Việt Nam vẫn ở mức dưới 1% tổng diện tích chè cả nước (Bộ NN&PTNT, 2018). Tình trạng nông dân từ bỏ quy trình GAP sau giai đoạn đầu áp dụng diễn ra tương đối phổ biến. Các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu tập trung vào rau an toàn, quả hoặc chăn nuôi (Đình Dũng, 2009; Nguyễn Hùng Cường và Nguyễn Võ Linh, 2013; Đức Hiệp, 2013; Hồng Trang, 2016), chú trọng quyết định tham gia ban đầu mà chưa phân tích chuyên sâu quyết định duy trì sản xuất GAP ở cấp độ nông hộ trồng chè.

Đề tài luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp: "Quyết định lựa chọn sản xuất Chè theo tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt của hộ nông dân tại vùng Trung du miền Núi phía Bắc" được thực hiện nhằm giải quyết các mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

  • Mục tiêu nghiên cứu: Xác định các nhân tố và mức độ ảnh hưởng của chúng đến quyết định lựa chọn áp dụng và quyết định duy trì phương thức sản xuất chè theo tiêu chuẩn GAP của hộ nông dân tại vùng Trung du miền núi phía Bắc (TDMNPB); trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp thúc đẩy hộ nông dân tham gia và duy trì sản xuất chè GAP.
  • Câu hỏi nghiên cứu:
    1. Sản xuất chè theo tiêu chuẩn GAP có đặc điểm gì khác biệt với phương pháp sản xuất chè truyền thống?
    2. Sản xuất chè theo tiêu chuẩn GAP hiện nay tại vùng TDMNPB đang ở trạng thái và quy mô nào, khó khăn gì hộ gặp phải khi quyết định áp dụng và duy trì sản xuất chè theo GAP?
    3. Nhân tố nào và mức độ ảnh hưởng của chúng tới quyết định áp dụng sản xuất chè theo tiêu chuẩn GAP của hộ nông dân tại vùng TDMNPB?
    4. Nhân tố nào và mức độ ảnh hưởng của chúng tới quyết định duy trì sản xuất chè theo tiêu chuẩn GAP của hộ nông dân tại vùng TDMNPB?
    5. Cần có những giải pháp gì để thúc đẩy các hộ nông dân lựa chọn và duy trì sản xuất Chè theo tiêu chuẩn GAP?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Quyết định sản xuất chè theo tiêu chuẩn GAP tại vùng TDMNPB và các nhân tố ảnh hưởng tới quyết định áp dụng, duy trì sản xuất chè theo tiêu chuẩn GAP của hộ nông dân.
  • Phạm vi không gian: Vùng TDMNPB (chiếm 79,2% diện tích và 74,1% sản lượng chè cả nước), tập trung khảo sát tại 3 tỉnh trung tâm: Thái Nguyên (21.361 ha chè), Phú Thọ (xấp xỉ 16.000 ha) và Yên Bái (xấp xỉ 11.000 ha).
  • Phạm vi thời gian: Thu thập thông tin thứ cấp giai đoạn 2015–2018; khảo sát số liệu sơ cấp từ hộ trồng chè trong khoảng thời gian từ tháng 6/2017 đến tháng 6/2018.
  • Phạm vi nội dung: Tập trung vào quy trình VietGAP cho cây chè ở cấp độ nông hộ cá thể.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng thuật các hướng nghiên cứu trong nước và quốc tế theo ba nhóm nội dung chính:

1. Các nghiên cứu về sản xuất nông nghiệp theo hướng an toàn thực phẩm và môi trường

Nhiều công trình quốc tế nhấn mạnh mối quan hệ giữa phương thức tăng trưởng nông nghiệp, suy thoái môi trường và sức khỏe cộng đồng (Braun, 1991; Aleves, 1991; Bull, 1982; FAO, 2003). Đinh Phi Hổ (2011) dẫn lại luận điểm của FAO về việc mất cân bằng sinh thái xuất phát từ phương thức tăng trưởng. Ở Việt Nam, các nghiên cứu của Đào Đức Huấn (2009), Hoàng Xuân Phương (2010), Đào Thế Anh (2011), Lê Trọng Hải (2011), Nguyễn Thị Liên (2011) đã sử dụng phương pháp chuỗi giá trị và kinh tế học thể chế để chỉ ra sự chồng chéo, thiếu đồng bộ trong chính sách kiểm soát an toàn thực phẩm. Nghiên cứu của Nguyễn Hồng Sơn (2011), Phạm Đình Hải (2014) và Nguyễn Hồng Trang (2016) phân tích chuỗi giá trị và mô hình liên kết sản xuất nông sản GAP tại một số địa phương.

2. Các nghiên cứu về nhân tố quyết định áp dụng công nghệ và tiêu chuẩn GAP

Tổng quan tài liệu chỉ ra hai nhóm nhân tố tác động đến quyết định sản xuất của hộ:

  • Nhóm nhân tố bên trong (thuộc về chủ hộ và cơ sở sản xuất):
    • Giới tính chủ hộ (Trương Thị Ngọc Chi và Ryuichi Yamada, 2002; Doss và Morris, 2002; Kumar, 1994; Overfield và Fleming, 2001).
    • Độ tuổi (Truong và cộng sự, 2002; Sriwichailamphan và cộng sự, 2008; Đào Quyết Thắng, 2018; Pongvinyoo và cộng sự, 2014; Boahene và cộng sự, 1999).
    • Trình độ giáo dục và đào tạo kỹ thuật (Feder và cộng sự, 1993; Kassioumis và cộng sự, 2004; Strauss và cộng sự, 1990; Sheikh và cộng sự, 2003; Liu và cộng sự, 2008; David và Asamoah, 2011; Kinyangi, 2014).
    • Kinh nghiệm sản xuất (Chouichom và Yamao, 2010; Saengbha Srisopaporn và cộng sự, 2015; Wabbi, 2002).
    • Thái độ đối với công nghệ và rủi ro (Pongvinyoo và cộng sự, 2014; Vũ Thị Hân và cộng sự, 2016; Mariano và cộng sự, 2012).
    • Nhận thức về lợi ích kinh tế, danh tiếng và thị trường (Holleran và cộng sự, 1999; Hobbs, 2003; Jayasinghe và Mudalige, 2005; Zhou và Jin, 2009; Wannamolee, 2008).
    • Tham gia tổ chức chính trị - xã hội (Joseph, 2013; Saengbha Srisopaporn và cộng sự, 2015).
    • Khoảng cách địa lý (Deng và cộng sự, 2010; Karki và cộng sự, 2011; Nguyễn Hồng Trang, 2016).
    • Thành phần dân tộc (Karki và cộng sự, 2011; Trần Đại Nghĩa, 2008).
    • Quy mô diện tích đất đai (Feder và cộng sự, 1993; Trương Thị Ngọc Chi và Yamada, 2002; Zhou và Jin, 2009).
  • Nhóm nhân tố bên ngoài:
    • Yêu cầu và sức mạnh thị trường (Holleran và cộng sự, 1999; Sriwichailamphan và cộng sự, 2008; Nguyễn Hồng Trang, 2016).
    • Chính sách và hỗ trợ của nhà nước (Feder và Slade, 1984; Deng và cộng sự, 2010; Saengbha Srisopaporn và cộng sự, 2014).

3. Các hướng tiếp cận lý thuyết hành vi và quyết định của nông hộ

  • Lý thuyết Kinh tế học nông dân (Peasant Economics) của Frank Ellis (1980): Giải thích hành vi hộ nông dân dựa trên mô hình kinh tế hữu lý, phân tích sự tương tác nội bộ hộ và can thiệp bên ngoài; tích hợp Lý thuyết Lợi ích kỳ vọng (Expected Utility Theory - EUT) để đánh giá việc nông dân đối phó với rủi ro khi so sánh lợi ích giữa công nghệ mới và truyền thống (Robert và cộng sự, 2004; Abadi và cộng sự, 2005).
  • Lý thuyết Hành động hợp lý (TRA) của Fishbein và Ajzen (1975) và Lý thuyết Hành vi có kế hoạch (TPB) của Ajzen (1991): Giải thích hành vi thông qua cấu trúc tâm lý gồm thái độ đối với hành vi, chuẩn chủ quan và nhận thức kiểm soát hành vi (Nguyễn Văn Thắng, 2015; Herath, 2010; Martinez Gracia và cộng sự, 2013; Wauters và cộng sự, 2010; Bergevoet và cộng sự, 2004).

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

  1. Chưa có nghiên cứu nào phân tích quyết định áp dụng tiêu chuẩn GAP trong sản xuất chè tại địa bàn vùng TDMNPB.
  2. Chưa có công trình nào đánh giá quyết định duy trì sản xuất chè GAP sau giai đoạn áp dụng ban đầu ở cấp độ nông hộ, trong bối cảnh tỷ lệ từ bỏ tiêu chuẩn này sau khi hết hạn chứng nhận diễn ra phổ biến.
  3. Chưa có nghiên cứu thực nghiệm nào đưa vào mô hình và kiểm định tác động của ba nhân tố: "Yêu cầu kỹ thuật của quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn GAP", "Chi phí đăng ký chứng nhận GAP" và "Hỗ trợ của nhà nước cho sản xuất chè GAP".

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và mô hình nghiên cứu

Luận án sử dụng Lý thuyết Kinh tế học nông dân của Ellis (1980) làm nền tảng lý thuyết chủ đạo, kết hợp khung phân tích quyết định sản xuất của FAO (1995), đồng thời kế thừa khía cạnh chuẩn chủ quan/áp lực xã hội từ Lý thuyết Hành vi có kế hoạch của Ajzen (1975, 1991) dưới dạng biến "nhận thức về yêu cầu thị trường".

Mô hình nghiên cứu phân tích quyết định sản xuất chè GAP của nông hộ trên hai giai đoạn: Quyết định áp dụng ($Y_1$) và Quyết định duy trì ($Y_2$), chịu sự tác động của 4 nhóm nhân tố:

Hệ thống biến số và thang đo trong mô hình

Tên biến Ký hiệu Diễn giải thang đo Căn cứ lý thuyết / thực tiễn Kỳ vọng ($Y_1$) Kỳ vọng ($Y_2$)
Nhóm đặc điểm hộ
Giới tính gioitinh 1 = Nam, 0 = Nữ Ellis (1980), Truong & Yamada (2002), Doss & Morris (2000), Kumar (1994) + +
Tuổi tuoi Số tuổi của chủ hộ (năm) Ellis (1980), Truong & Yamada (2002), Sriwichailamphan và cs (2008), Quyết Thắng (2018) - -
Dân tộc dtoc 1 = Dân tộc Kinh, 0 = Dân tộc khác Karki và cs (2011), Trần Đại Nghĩa (2011) + +
Trình độ giáo dục gduc 1 = Từ PTTH trở lên, 0 = Dưới PTTH Feder và cs (1995), Truong & Yamada (2002), Kassioumis và cs (2004), Liu và cs (2011) + +
Kinh nghiệm knghiem Số năm trồng chè của chủ hộ Chouichom & Yamao (2010), Saengbha và cs (2015), Wabbi (2002) + +
Tổ chức chính trị ctri 1 = Có tham gia tổ chức CT-XH, 0 = Không Joseph (2013), Saengbha và cs (2015) + +
Khoảng cách kcach Khoảng cách từ nhà đến trung tâm (km) Deng và cs (2010), Karki và cs (2011), Hồng Trang (2016) + +
Thái độ thaido 1 = Sẵn sàng áp dụng công nghệ mới ngay, 0 = Khác Pongvinyoo (2014), Masahiro và cs (2016), Vũ Thị Hân và cs (2016) + +
Nhận thức lợi ích LI Đánh giá lợi ích kinh tế (Likert 1–5) Holleran (1999), Hobbs (2003), Jayasinghe & Mudalige (2005), Zhou & Jin (2009), Hồng Trang (2016) + +
Nhóm kỹ thuật
Quy mô diện tích dtich Diện tích trồng chè của hộ (ha) Ellis (1980), Feder và cs (1985) + +
Yêu cầu kỹ thuật KT Nhận thức độ phức tạp quy trình (Likert 1–5) FAO (1993), Khảo sát phỏng vấn định tính + +
Chi phí chứng nhận cpgcn Đánh giá mức độ phù hợp chi phí chứng nhận (Likert 1–5) Khảo sát phỏng vấn định tính Không xét +
Nhóm thị trường
Yêu cầu thị trường TT Nhận thức yêu cầu an toàn từ thị trường (Likert 1–5) Holleran và cs (1999), Jayasinghe & Mudalige (2005), Sriwichailamphan và cs (2008) + +
Doanh thu chè GAP dthu Doanh thu sản phẩm chè GAP (triệu đồng) Vũ Thị Hân và cs (2018) Không xét +
Nhóm chính sách
Nhận hỗ trợ hotro 1 = Hộ có nhận hỗ trợ, 0 = Không Khảo sát phỏng vấn định tính + +
Chính sách nhà nước CS Đánh giá hiệu quả chính sách hỗ trợ (Likert 1–5) Zhou & Jin (2009), Deng và cs (2010), Saengbha và cs (2015) + +

Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu

  • Thu thập dữ liệu:
    • Dữ liệu thứ cấp: Báo cáo ngành nông nghiệp, Niên giám thống kê của Tổng cục Thống kê, tài liệu của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Công Thương giai đoạn 2015–2018.
    • Dữ liệu sơ cấp: Phỏng vấn sâu 30 hộ trồng chè kết hợp điều tra bảng hỏi cấu trúc đối với các nhóm hộ sản xuất chè theo VietGAP, hộ sản xuất truyền thống và hộ đã từ bỏ VietGAP tại Thái Nguyên, Phú Thọ và Yên Bái (thực hiện từ 6/2017 đến 6/2018).
  • Kỹ thuật phân tích dữ liệu:
    • Thống kê mô tả: Phân tích tần số, tỷ lệ, bảng chéo và giá trị trung bình để phác họa thực trạng sản xuất chè.
    • Phân tích nhân tố khám phá (EFA): Kiểm định giá trị và độ tin cậy của các thang đo dạng Likert trước khi đưa vào mô hình kinh tế lượng.
    • Phân tích hồi quy Probit: Đánh giá xác suất lựa chọn áp dụng tiêu chuẩn GAP ($Y_1$).
    • Mô hình hồi quy nhị biến xác suất có điều kiện (Bivariate Probit): Luận án sử dụng Bivariate Probit nhằm ước lượng đồng thời hai phương trình quyết định áp dụng và quyết định duy trì. Mô hình này kiểm soát tương quan sai số giữa hai quyết định, xử lý hiện tượng nội sinh do biến diện tích đất, đồng thời phân rã tác động trực tiếp và gián tiếp của các nhân tố đến quyết định duy trì sản xuất chè GAP.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu

Chương 1 tổng thuật các công trình nghiên cứu về sản xuất nông nghiệp an toàn, các nhân tố ảnh hưởng đến quyết định áp dụng tiêu chuẩn GAP và các cơ sở lý thuyết hành vi nông hộ. Luận án phân loại các yếu tố tác động thành nhóm bên trong (đặc điểm chủ hộ, đất đai, nguồn lực) và nhóm bên ngoài (thị trường, chính sách quản lý và hỗ trợ của nhà nước). Từ việc chỉ ra khoảng trống về thiếu vắng các nghiên cứu định lượng về quyết định duy trì GAP đối với cây chè tại vùng TDMNPB, chương này xác định sự cần thiết phải tích hợp lý thuyết kinh tế học nông dân của Ellis với lý thuyết hành vi của Ajzen, đồng thời bổ sung các biến đặc thù rút ra từ thực địa (kỹ thuật, chi phí chứng nhận, hỗ trợ công).

Chương 2: Cơ sở lý luận lựa chọn phương pháp sản xuất nông nghiệp theo tiêu chuẩn GAP

Chương 2 làm rõ bản chất kinh tế hộ nông dân theo Ellis (1980): Hộ là đơn vị kinh tế hợp lý nhưng chịu rủi ro cao, có tính thực dụng, nguồn vốn hạn chế, tâm lý an toàn và ra quyết định dựa trên so sánh lợi ích kỳ vọng giữa công nghệ mới và truyền thống. Tiếp đó, tác giả phân tích khái niệm GAP theo FAO (2003), Hanoi Agricert (2014) và Bộ NN&PTNT (2014, Quyết định số 84/2008/QĐ-BNN), tập trung vào 4 tiêu chuẩn chính: Kỹ thuật sản xuất, an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường - phúc lợi xã hội, và truy nguyên nguồn gốc sản phẩm.

Chương này so sánh chi tiết giữa sản xuất chè theo tiêu chuẩn GAP và phương pháp truyền thống qua 10 tiêu chí kỹ thuật:

Tiêu chí so sánh Chè sản xuất theo tiêu chuẩn GAP Chè sản xuất thông thường theo phương pháp truyền thống
Đánh giá và lựa chọn vùng sản xuất Vùng sản xuất phải đáp ứng yêu cầu độ dốc bình quân hợp lý; nguồn nước, đất, không khí không bị ô nhiễm; có biện pháp ngăn ngừa ô nhiễm. Không có điều kiện cụ thể; sản xuất dựa trên diện tích đất sở hữu do mua bán hoặc thừa kế.
Giống chè Có lý lịch và đặc điểm giống rõ ràng, khuyến cáo phù hợp với điều kiện sinh thái và thị trường. Lựa chọn theo kinh nghiệm cá nhân hoặc theo phong trào tại địa phương.
Quản lý đất Tuân thủ độ pH tối ưu (4,0–5,5); duy trì hữu cơ từ cành lá đốn, rơm rạ; tuyệt đối không chăn thả gia súc/gia cầm; cấm bón phân chuồng tươi, nước thải chưa xử lý. Quản lý theo kinh nghiệm; không đo pH; thả rông gia súc, gia cầm trong vườn; hệ thống thoát nước tự phát, không cách ly nguồn ô nhiễm.
Phân bón và chất phụ gia Tính toán lượng NPK và phân hữu cơ dựa trên độ phì đất; tăng hữu cơ, giảm vô cơ; không bón phân khoáng mùa khô/mưa to; cách nguồn nước 3–4m; cấm dùng tro tạp. Bón phân theo cảm tính chủ quan; sử dụng phân bón hóa học không theo định lượng khoa học.
Nước tưới Chỉ dùng nguồn nước đã kiểm nghiệm không nhiễm hóa chất; cấm dùng nước thải công nghiệp; áp dụng tưới tiết kiệm. Dùng nước giếng, ao, hồ, sông suối gần nhất dựa trên sự tiện lợi và cảm quan; không kiểm tra chất lượng nước.
Bảo vệ thực vật và hóa chất Áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), ưu tiên biện pháp sinh học; người phun thuốc phải qua đào tạo, tuân thủ "4 đúng"; lưu trữ thuốc và súc rửa dụng cụ an toàn. Phun thuốc theo kinh nghiệm hoặc hướng dẫn của người bán vật tư; vứt bỏ bao bì thuốc BVTV ngay tại vườn chè hoặc bờ mương.
Thu hoạch và xử lý sau thu hoạch Hái khống chế chiều cao vụ xuân 10cm; vận chuyển chế biến ngay; bảo quản nền sạch, rải dày dưới 20cm, cách tường 20cm; kho riêng biệt, khô ráo. Thu hái theo thói quen; đổ đống trực tiếp dưới nền đất; bảo quản chè khô trong bao nilon tại phòng ngủ, phòng khách hoặc bếp.
Quản lý và xử lý chất thải Quy hoạch điểm xử lý chất thải; thu gom toàn bộ bao gói phân bón, thuốc BVTV; phân loại tái chế hoặc tiêu hủy theo quy chuẩn. Không có điểm thu gom chất thải; bao gói hóa chất xả thải tự do ra môi trường sản xuất.
Ghi chép hồ sơ, truy xuất nguồn gốc Bắt buộc ghi chép nhật ký sản xuất, nhật ký phân bón, thuốc BVTV; lưu trữ hồ sơ tối thiểu 2 năm; gắn mã số lô sản xuất, nhãn mác; có quy trình thu hồi sản phẩm lỗi. Không ghi chép nhật ký; bao bì chỉ ghi tên địa phương hoặc không nhãn mác; không có khả năng truy xuất nguồn gốc khi xảy ra sự cố.
Khiếu nại và giải quyết khiếu nại Có sẵn mẫu tiếp nhận khiếu nại; giải quyết theo quy định pháp luật và lưu trữ hồ sơ xử lý khiếu nại. Rất khó quy trách nhiệm do bao bì thiếu thông tin hoặc thu gom nguyên liệu trôi nổi từ nhiều nguồn.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 xây dựng khung nghiên cứu, thiết kế phiếu điều tra, định nghĩa các biến số độc lập và phụ thuộc, thiết lập các giả thuyết nghiên cứu và quy trình xử lý dữ liệu. Luận giải chi tiết việc áp dụng mô hình hồi quy Bivariate Probit để giải quyết mối tương quan giữa quyết định áp dụng và quyết định duy trì, đồng thời xử lý các vấn đề khuyết tật mô hình (như biến nội sinh diện tích chè).

Chương 4: Thực trạng sản xuất chè theo tiêu chuẩn GAP vùng TDMNPB

Chương này tổng kết thực trạng phát triển cây chè tại vùng TDMNPB giai đoạn 2015–2018. Dù diện tích chè toàn vùng đạt quy mô lớn tại các tỉnh Thái Nguyên, Phú Thọ, Yên Bái, diện tích áp dụng tiêu chuẩn VietGAP vẫn chiếm tỷ trọng thấp. Nông hộ gặp nhiều rào cản khi tiếp cận và áp dụng quy trình:

  • Yêu cầu vùng trồng phải nằm trong quy hoạch của địa phương, trong khi ngân sách quy hoạch có hạn.
  • Tập quán chăn thả gia súc, xả thải sinh hoạt xen lẫn vườn chè khó thay đổi.
  • Quy định ghi chép nhật ký sản xuất chi tiết và danh mục hóa chất phức tạp tạo áp lực lớn cho nông dân có trình độ thấp.
  • Chi phí đầu tư cơ sở hạ tầng (kho chứa thuốc, điểm phối trộn, xét nghiệm mẫu đất/nước) vượt quá khả năng tài chính của hộ đơn lẻ.
  • Thủ tục gia hạn chứng nhận VietGAP sau 2 năm đầu (khi nhà nước dừng hỗ trợ 100%) phức tạp, dẫn đến làn sóng từ bỏ GAP trên diện rộng.

Chương 5: Kết quả nghiên cứu thực nghiệm lựa chọn sản xuất chè theo tiêu chuẩn GAP

Chương 5 trình bày kết quả ước lượng mô hình Probit và Bivariate Probit từ mẫu khảo sát thực địa:

  • Tồn tại mối tương quan thuận chiều chặt chẽ giữa quyết định áp dụng ban đầu và quyết định duy trì sản xuất chè GAP. Quá trình áp dụng lần đầu tạo ra tác động gián tiếp thúc đẩy khả năng duy trì ở các chu kỳ sản xuất tiếp theo.
  • Quyết định áp dụng chè GAP chịu tác động tích cực có ý nghĩa thống kê từ các biến: Chủ hộ tham gia tổ chức chính trị - xã hội (ctri), thái độ tích cực của chủ hộ (thaido), nhận thức về lợi ích kinh tế (LI), quy mô diện tích trồng chè (dtich) và chính sách hỗ trợ của nhà nước (CS).
  • Quyết định duy trì chè GAP chịu tác động thúc đẩy mạnh mẽ từ các nhân tố: Chủ hộ là nữ giới, khoảng cách từ nhà đến trung tâm huyện/xã (kcach), việc nhận được hỗ trợ đăng ký/gia hạn chứng nhận (hotro), mức doanh thu từ chè GAP (dthu), nhận thức về lợi ích kinh tế (LI), quy mô diện tích chè lớn (dtich) và chính sách của nhà nước (CS).

Chương 6: Giải pháp thúc đẩy hộ nông dân lựa chọn và duy trì sản xuất chè theo tiêu chuẩn GAP

Trên cơ sở kết quả thực nghiệm, chương 6 đề xuất hệ thống giải pháp:

  • Phát triển và ổn định thị trường đầu ra cho chè an toàn, thiết lập chuỗi liên kết tiêu thụ nhằm đảm bảo mức giá vượt trội tương xứng với chi phí tuân thủ GAP.
  • Rà soát, đơn giản hóa văn bản pháp quy và nâng cao hiệu lực thực thi chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp an toàn tại địa phương.
  • Thiết lập cơ chế hỗ trợ tài chính và kỹ thuật giai đoạn sau cấp chứng nhận ban đầu, hỗ trợ kinh phí tái chứng nhận định kỳ 2 năm một lần cho nông hộ.
  • Tổ chức tập huấn thực hành kỹ thuật theo hình thức trực quan, đơn giản hóa sổ tay nhật ký nông hộ và danh mục hóa chất bảo vệ thực vật được phép sử dụng.

Kết quả và những đóng góp mới

1. Đóng góp về mặt học thuật và lý luận

  • Luận án bổ sung và kiểm định 3 nhân tố nghiên cứu mới trong mô hình quyết định sản xuất của nông hộ: "Yêu cầu kỹ thuật của quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn GAP", "Chi phí đăng ký chứng nhận GAP" và "Hỗ trợ của nhà nước cho sản xuất chè GAP" trên cơ sở tích hợp lý thuyết Kinh tế học nông dân của Ellis (1980), khung phân tích FAO (1995) và Lý thuyết Hành vi có kế hoạch của Ajzen (1975).
  • Mở rộng phạm vi nghiên cứu từ việc chỉ xem xét quyết định áp dụng công nghệ ban đầu sang nghiên cứu quyết định duy trì tiêu chuẩn GAP ở giai đoạn sau cấp chứng nhận.
  • Ứng dụng mô hình hồi quy xác suất có điều kiện Bivariate Probit nhằm ước lượng và phân rã tác động trực tiếp và gián tiếp của các biến giải thích tới quyết định duy trì, khắc phục hiện tượng ước lượng chệch khi tách rời hai quyết định trong mô hình Probit đơn lẻ.

2. Phát hiện thực nghiệm và hàm ý thực tiễn

  • Quyết định áp dụng và quyết định duy trì có mối quan hệ tương quan đồng thời; việc nông hộ tham gia sản xuất GAP ở chu kỳ đầu tạo tiền đề nhận thức và kỹ năng thúc đẩy hành vi duy trì lâu dài.
  • Xác định các biến thúc đẩy áp dụng: Tham gia tổ chức chính trị - xã hội, thái độ chủ hộ, nhận thức lợi ích, diện tích đất chè, chính sách nhà nước.
  • Xác định các biến thúc đẩy duy trì: Nữ chủ hộ, khoảng cách địa lý xa trung tâm, được nhận hỗ trợ đăng ký/gia hạn chứng nhận, doanh thu chè GAP đạt mức cao, nhận thức lợi ích, quy mô diện tích và sự đồng bộ của chính sách nhà nước.
  • Cung cấp cơ sở khoa học để chính quyền các tỉnh TDMNPB chuyển trọng tâm chính sách từ việc chạy theo số lượng cấp mới sang duy trì và bảo vệ diện tích chè GAP đã được chứng nhận thông qua can thiệp thị trường và hỗ trợ chi phí tái chứng nhận.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Luận án tập trung khảo sát quy trình VietGAP ở cấp độ hộ nông dân cá thể tại 3 tỉnh đại diện (Thái Nguyên, Phú Thọ, Yên Bái) trong khung thời gian 2017–2018. Các tiêu chuẩn quốc tế khác như UTZ hay Rainforest Alliance chưa được phân tích sâu do diện tích áp dụng tại thời điểm nghiên cứu còn rất nhỏ và chủ yếu triển khai ở khối doanh nghiệp hoặc hợp tác xã.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng địa bàn điều tra sang các tỉnh trồng chè khác thuộc khu vực miền núi phía Bắc và Tây Nguyên (Lâm Đồng); mở rộng phân tích so sánh đối với các tiêu chuẩn GAP quốc tế khi các tiêu chuẩn này được nhân rộng tại các hộ gia đình; nghiên cứu biến động hành vi của hộ trong các chuỗi liên kết giá trị chè khép kín.

Giá trị tham khảo

  • Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Cung cấp tài liệu tham khảo về khung phân tích tích hợp giữa kinh tế học nông hộ và tâm lý học hành vi; quy trình ứng dụng mô hình Bivariate Probit trong phân tích các quyết định kinh tế có điều kiện; hệ thống thang đo đánh giá các rào cản kỹ thuật và chi phí chứng nhận nông sản.
  • Đối với các nhà hoạch định chính sách (Bộ NN&PTNT, Sở NN&PTNT các tỉnh TDMNPB): Cung cấp luận cứ thực nghiệm để điều chỉnh chính sách khuyến nông, thiết kế gói hỗ trợ tái cấp chứng chỉ VietGAP, quy hoạch vùng chè an toàn và xây dựng giải pháp kết nối chuỗi cung ứng - tiêu thụ chè an toàn.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao luận án tập trung nghiên cứu quyết định "duy trì" bên cạnh quyết định "áp dụng" tiêu chuẩn GAP?

Trong thực tiễn sản xuất chè tại vùng TDMNPB, tỷ lệ diện tích chè áp dụng GAP của nông hộ chỉ đạt dưới 1% và tình trạng nông dân từ bỏ quy trình VietGAP sau 2 năm đầu (khi giấy chứng nhận hết hạn và nhà nước dừng hỗ trợ 100%) diễn ra phổ biến. Quyết định duy trì có tính chất quyết định đến tính bền vững và khả năng nhân rộng của chính sách nông nghiệp sạch.

2. Ba nhân tố nghiên cứu mới được luận án đưa vào mô hình là gì và bắt nguồn từ đâu?

Ba nhân tố mới gồm: (1) Yêu cầu kỹ thuật của quy trình sản xuất GAP, (2) Chi phí đăng ký chứng nhận GAP, và (3) Hỗ trợ của nhà nước cho sản xuất chè GAP. Các biến này được tác giả phát hiện và xây dựng thông qua phỏng vấn sâu 30 hộ trồng chè tại vùng TDMNPB nhằm phản ánh sát thực bối cảnh rào cản kỹ thuật và chi phí thực tế.

3. Phương pháp định lượng Bivariate Probit mang lại ưu thế gì trong nghiên cứu này?

Mô hình Bivariate Probit cho phép ước lượng đồng thời hai phương trình quyết định (áp dụng và duy trì), kiểm soát được mối tương quan giữa các phần dư sai số, xử lý vấn đề biến nội sinh của diện tích đất, đồng thời phân rã được tác động trực tiếp và tác động gián tiếp của việc áp dụng lần đầu tới quyết định duy trì.

4. Nông hộ sản xuất chè VietGAP khác biệt căn bản nhất với hộ sản xuất truyền thống ở những điểm nào?

Sản xuất chè VietGAP đòi hỏi tuân thủ nghiêm ngặt 10 nhóm tiêu chí: Quy hoạch vùng đất/nước cách ly ô nhiễm, kiểm soát độ pH đất, bón phân cân đối, áp dụng quản lý dịch hại IPM, đào tạo phun thuốc bảo vệ thực vật theo nguyên tắc "4 đúng", thu hái và bảo quản cách ly nền đất, xử lý bao bì chất thải, và bắt buộc ghi chép nhật ký nông hộ để đảm bảo truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

Kết luận

Luận án "Quyết định lựa chọn sản xuất Chè theo tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt của hộ nông dân tại vùng Trung du miền Núi phía Bắc" là công trình nghiên cứu kinh tế nông nghiệp kết hợp phương pháp định tính và định lượng nhằm phân tích toàn diện hành vi áp dụng và duy trì tiêu chuẩn VietGAP của nông hộ. Bằng việc ứng dụng mô hình Bivariate Probit trên nền tảng lý thuyết Peasant Economics của Frank Ellis, nghiên cứu đã chứng minh vai trò then chốt của các yếu tố nhận thức lợi ích, chính sách hỗ trợ công, doanh thu thị trường và quy mô diện tích đất tới tính bền vững của mô hình chè an toàn. Các phát hiện và hệ thống giải pháp của luận án cung cấp căn cứ thực nghiệm giá trị cho việc hoàn thiện chính sách phát triển chè an toàn tại Việt Nam.