Chương 1: Liên văn bản trong văn học và điện ảnh hậu hiện đại Chương 2: Các hính thức liên văn bản trong phim của Wes Anderson Chương 3: Liên văn bản trong nghệ thuật trần thuật của Wes Anderson 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: LIÊN VĂN BẢN TRONG VĂN HỌC VÀ ĐIỆN ẢNH HẬU HIỆN ĐẠI Nghiên cứu tác giả văn chương hay đạo diễn điện ảnh, không thể không đặt sáng tác của họ vào một trào lưu, trường phái nghệ thuật cụ thể, để từ đó thấy được tình chất sáng tác, vị trì, vai trò cũng như phong cách độc đáo của họ trong bối cảnh nghệ thuật chung. Xác định một số phim tiêu biểu của W. Anderson thuộc khuynh hướng điện ảnh hậu hiện đại, trước hết cần hiểu bản chất của chủ nghĩa hậu hiện đại, các khái niệm quan trọng trong hệ thống lý luận của nó và sự thể hiện của chúng trong thực tiễn điện ảnh liên quan tới khuynh hướng sáng tác của của đạo diễn, lấy đó làm nền tảng lý thuyết để khảo sát các phim của ông, qua đó thấy được những tím kiếm, sáng tạo của nhà đạo diễn tài năng này. Tổng quan về điện ảnh hậu hiện đại Cũng như ở lĩnh vực văn học, chủ nghĩa HHĐ trong điện ảnh xuất hiện sau thời kỳ hiện đại chủ nghĩa của nó, phát triển rầm rộ vào những năm 1980 - 1990 dưới tác động của văn chương HHĐ đang trong thời kỳ nở rộ và trào lưu Làn sóng mới trong điện ảnh Pháp có ảnh hưởng tới điện ảnh thế giới suốt hai thập niên trước đó.
Xuất phát từ sự tương tác mật thiết giữa văn học và điện ảnh, khuynh hướng HHĐ trong văn học nhanh chóng chiếm lĩnh lĩnh vực điện ảnh và tím thấy ở đây một miếng đất thìch hợp, lý tưởng cho sự phô diễn cảm quan đặc biệt của mính về thế giới, con người, chứng minh cho tập hợp lý thuyết xoay xung quanh nền tảng cảm quan đó. Cảm quan HHĐ (postmodern sensibility) là một kiểu cảm nhận thế giới đặc biệt, là sự phản ánh tâm thức (mentality) thời HHĐ. Khái niệm này do các nhà hậu cấu trúc đưa ra, được bàn luận sôi nổi trong giới các nhà triết học và văn hóa học phương Tây từ giữa những năm 1980, thể hiện cảm giác về thế giới như một sự hỗn độn (chaos), nơi không còn bất kỳ tiêu chuẩn giá trị và định hướng ý nghĩa nào. Lyotard trong cuốn Hoàn cảnh hậu hiện đại [44] thí khẳng định một cách ngắn gọn: Hậu hiện đại, xét cho cùng, là sự không tin vào những đại tự sự.
Ở đây, “đại tự sự” – khái niệm mang tình ẩn dụ chỉ hệ thống giá trị xác định mà chủ nghĩa tư bản lấy đó làm cơ sở cho những thiết chế tư tưởng, đạo đức, xã hội (lịch sử, nhà nước, tôn giáo v. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Một tác nhân nữa thúc đẩy sự ra đời của khuynh hướng HHĐ trong điện ảnh, đó chình là sự ráo riết tím tòi những phương cách, hính thức mới đáp ứng thị hiếu ngày càng phát triển đa dạng của khán giả bắt đầu trở nên thờ ơ đối với những phim của các hãng lớn trong Hollywood vốn thiên về lợi nhuận, không dám phá vỡ những khuôn mẫu đã được thừa nhận của mính. Cuối những năm 1960, số rạp chiếu ở Mỹ giảm tới mức đáng báo động. Sự thất bại trong doanh thu của các phim bom tấn với chi phì hết sức tốn kém như Cleopatra (1963) và Hello Dolly! (1969) (chỉ riêng khâu phục trang cho hai diễn viên nữ chình ở cả hai phim lên tới mức 16.000 USD), đã gây nên sự lo ngại trong hãng phim.
Các hãng phim lớn lần lượt có nguy cơ phá sản, bởi đã không tím được cách thức để đến với thế hệ các khán giả trẻ tuổi. Phim nước ngoài, đặc biệt là những phim của châu Âu và Nhật Bản đã giành được lượng lớn khán giả đầy tiềm năng này. Những khìa cạnh mới mẻ của cuộc sống, tâm lý con người, những vấn đề chình trị xã hội bức thiết và những kiểu kết cấu trần thuật mới lạ của những phim này đã thu hút thế hệ các khán giả trẻ tuổi, năng động. Cùng thời gian, trường phái Làn sóng mới của điện ảnh Pháp đã ảnh hưởng tới hầu hết các nền điện ảnh trên thế giới, thúc đẩy sự ra đời và phát triển điện ảnh độc lập Mỹ.
Tuy nhiên, cũng như những phim nước ngoài, phim độc lập Mỹ phải mang gánh nặng mã sản phẩm của mính. Bên cạnh đó, lối làm phim cổ điển lại hết sức tốn kém, thường chỉ các hãng phim lớn mới có thể cáng đáng nổi. Để giải quyết bài toán nan giải và đáp ứng lợi ìch của các bên, các hãng phim lớn đã thuê nhiều nhà làm phim độc lập trẻ tuổi, cho phép họ làm những phim của mính với sự tham gia không đáng kể của hãng trong quá trính thực hiện. Sự hợp tác thành công giữa hãng Warner Brothers với đạo diễn độc lập Warren Beatty (ông này được chia 40% lợi nhuận) với phim Bonnie và Clyde mở ra một con đường mới cho các hãng phim, theo đó không còn sự kiểm soát toàn diện và ngặt nghèo các thế hệ thuộc trường phái điện ảnh.
Bắt đầu cái gọi là “Hollywood mới”, trong đó có sự kết hợp đa dạng, theo “vụ việc”, hợp đồng liên kết thỏa thuận giữa ba bộ phận: các hãng phim lớn, phim độc lập và phim tác giả. Tuy nhiên, sự hợp tác này không phát triển tới mức tạo ra một Hollywood duy nhất: các bộ phận của điện ảnh nêu trên vẫn mang tình độc lập của mính với những chiến lược nghệ thuật, đầu tư kinh doanh theo các cách khác nhau, tím con đường phát triển 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cho riêng mính, tạo nên bức tranh điện ảnh hết sức đa dạng, trong đó mọi trường phái, chủ nghĩa kết hợp, dẫn dựa vào nhau đưa đến một quan niệm hết sức mới mẻ về điện ảnh hiện đại. Cùng với sự phát triển của kỹ thuật quay, dựng phim đặc biệt của kỹ thuật số, chi phì cho mỗi phim không còn quá đắt đỏ như trước đây, đồng thời mở ra một không gian nghệ thuật hết sức rộng lớn. Chình điều này tạo điều kiện cho điện ảnh Hollywood, trong đó có lĩnh vực phim độc lập Mỹ và phim tác giả càng ngày càng phát triển và chiếm ưu thế bởi những giải thưởng lớn ở các liên hoan phim của Mỹ và thế giới.
Với khuynh hướng luôn tím kiếm cái mới, đặc biệt là trong lĩnh vực làm phim độc lập, điện ảnh Mỹ đã nhanh chóng hòa nhập vào làn sóng HHĐ từ lĩnh vực văn chương chuyển sang. Điện ảnh HHĐ được nhín nhận như một công cuộc tiên phong đầy sáng tạo của các nhà làm phim, phản ánh và góp phần định hính quá trính hội tụ mang tình lịch sử văn hóa, công nghệ truyền thông và xã hội tiêu dùng. Sự đi lên của dòng phim HHĐ tương ứng với thời kỳ hậu Ford, toàn cầu hóa sự phát triển chủ nghĩa tư bản vốn bắt nguồn từ sự phân hóa cổ điển, phân tầng xã hội, hỗn loạn, khủng hoảng kinh tế và chình trị. Phản ứng lại truyền thống văn hóa cổ điển tập trung ở việc giác ngộ, đặt niềm tin vào sự tiến bộ mang tình lịch sử, có cái nhín tuyến tình về thế giới như một dòng chảy liên tục, dòng phim HHĐ có cái nhín tăm tối trước sự phân hóa khủng khiếp điều kiện sống, bạo lực khủng bố và chiến tranh đe dọa loài người.
Thế giới trong những phim loại này thường mang tình hỗn độn, rời rạc, một thế giới “phi anh hùng”, khó nhận biết và khó đoán định tương lai. Điện ảnh HHĐ góp phần tái hiện những trạng thái phổ biến như cảm giác lo lắng, không chắc chắn, nỗi sợ hãi và sự thô tục, phản chiếu bức tranh tổng thể chung về xã hội. Dòng phim này được nuôi dưỡng bởi tài năng của đội ngũ các đạo diễn gạo cội như Woody Allen, Oliver Stone, Robert Altman, Quentin Tarantino, John Waters, Mike Figgis và hai anh em Joel, Ethan Coen… Trong phim của họ, vấn đề dường như không phải là thông tin truyền tải, mà chình cách thức xây dựng hính ảnh, thiết lập khung kịch bản cho câu chuyện phim mới thực sự quan trọng. Bản chất HHĐ của dòng phim này nằm ở sự tổng hợp chức năng của cấu trúc tự sự, ở sự kết hợp hay làm 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com biến đổi các thể loại phim thông thường, kịch bản phim hay cấu trúc kể một chuỗi các câu chuyện liên tục bị vỡ vụn thành các mảnh trong không gian và thời gian.
Kiểu nhân vật chình diện điển hính của phim hiện thực bị loại bỏ, thay vào đó là những nhân vật “phi anh hùng”, những con người đời thường đủ mặt xấu tốt và kiểu nhân vật “ngoại biên”, bất bính thường, khùng điên hoặc mắc chứng tâm thần phân liệt. Bên cạnh đó, nếu như sự ra đời của truyền hính vào thập niên 50 trở thành một sự kiện có tác động lớn đến hệ thống làm phim điện ảnh của Hollywood và thế giới nói chung, thí những phát minh kỹ thuật mang tình toàn cầu như máy tình, Internet, công nghệ thực tế ảo… đã gần như tái cấu trúc lại hệ thống sáng tác của trào lưu nghệ thuật thứ bảy này. Kể từ thời điểm bùng nổ kỹ thuật số vào giữa thập niên 90, quá trính sản xuất phim ảnh cũng được cải tiến đáng kể, điển hính là phương pháp dựng phi tuyến trong khâu hậu kỳ. Kỹ thuật này cho phép các nhà làm phim có thể chỉnh sửa trực tiếp các tác phẩm của họ trên máy tình; từ việc sắp xếp lại các tuyến hính ảnh trong phim cho đến ứng dụng đồ họa, chẳng hạn như phong cách thiết kế retro - điển hính cho văn hóa thị giác trong suốt những thập niên HHĐ – chủ yếu làm nổi bật yếu tố thẩm mỹ của phim.
Văn hóa thị giác HHĐ dựa trên sự trang trì thái quá và do vậy tất cả dường như bị phơi bày ra, lộ rõ những công cụ của hính khối và màu sắc. Khuynh hướng này ảnh hưởng rất rõ trong các phim mang màu sắc HHĐ thể hiện ở sự kiến tạo các cách thức khác nhau của đồ họa khối, kiến trúc tối giản và bài trì nhà cửa, đạo cụ. Chủ nghĩa HHĐ đưa cuộc sống trở lại văn hóa và nghệ thuật thị giác, lấy cảm hứng từ khối tổng thể để đưa ra nhiều hính thức tác động thị giác khác nhau, tác động rõ rệt vào phong cách làm phim của các nhà đạo diễn đương đại, hính thành nên các kỹ thuật đặc trưng trong liên văn bản của điện ảnh.