Tổng quan nghiên cứu

Văn học hậu hiện đại về đề tài chiến tranh đã tạo nên một bước chuyển dịch lớn trong hệ hình tiếp nhận nghệ thuật toàn cầu. Gần 40 năm sau khi cuộc chiến tranh của quân đội Mỹ tại Việt Nam khép lại, các chấn thương tinh thần vẫn tiếp tục được mổ xẻ dưới nhiều góc độ diễn ngôn mới. Trong bức tranh đó, tập truyện Những thứ họ mang (tựa gốc: The Things They Carried) của nhà văn kiêm cựu binh Tim O’Brien, ra mắt trọn vẹn vào năm 1990 sau khi 10 thiên truyện được in rải rác từ năm 1977 đến năm 1986, được giới phê bình xem như một tượng đài văn xuôi hậu hiện đại mẫu mực.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ bản chất và cơ chế vận hành của thi pháp liên văn bản trong tác phẩm. Thay vì phản ánh chiến trường một cách tuyến tính và tả chân đơn thuần, tác phẩm dệt nên một mạng lưới ngữ nghĩa phức hợp giữa sự thật lịch sử, trải nghiệm cá nhân và các cấu trúc hư cấu nghệ thuật. Mục tiêu cụ thể của luận văn hướng đến việc hệ thống hóa các biểu hiện liên văn bản trên hai bình diện chính: sự tiếp biến giữa hiện thực với hư cấu và sự xóa nhòa ranh giới giữa các thể loại văn học.

Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ 22 thiên truyện trong ấn bản tiếng Việt do dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng chuyển ngữ, được Nhà xuất bản Văn học phát hành năm 2011. Về mặt ý nghĩa học thuật, công trình đóng góp một góc nhìn mới mẻ cho ngành Văn học nước ngoài tại Việt Nam, nâng tỷ lệ ứng dụng phương pháp liên văn bản vào phê bình văn học Mỹ lên mức chuẩn xác cao hơn, đồng thời mở ra khung tham chiếu giá trị cho việc tiếp nhận các tác phẩm tự sự đa tầng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết liên văn bản (intertextuality) khởi nguồn từ quan niệm về tính đa thanh trong tiểu thuyết của Mikhail Bakhtin và được nhà nghiên cứu Julia Kristeva định danh chính thức vào mùa xuân năm 1967 trên tạp chí Critique qua chuyên luận nổi tiếng bàn về Bakhtin, lời nói, đối thoại và tiểu thuyết. Theo Kristeva, mỗi văn bản là một tấm khảm của những sự trích dẫn, hấp thu và biến đổi từ các văn bản khác nhau thông qua hai trục tọa độ: trục ngang kết nối tác giả với người đọc, và trục dọc nối kết văn bản này tới vô vàn văn bản tiền lập.

Luận văn đồng thời kế thừa quan niệm bản thể luận văn bản của Roland Barthes khi khẳng định không một văn bản nào tồn tại độc lập mà luôn đan dệt trong mạng lưới liên văn bản rộng lớn của văn hóa nhân loại. Bên cạnh đó, khung lý thuyết mở rộng sang cảm quan triết học hậu hiện đại của Jean-François Lyotard trong công trình công bố năm 1979 về sự hoài nghi đối với các đại tự sự (meta-narratives), kết hợp với lý thuyết giải cấu trúc của Jacques Derrida và nghiên cứu về siêu hư cấu (metafiction) của nhà lý luận Patricia Waugh.

Năm khái niệm then chốt được vận dụng xuyên suốt bao gồm: tính biến đổi (alterationality), tính phê bình trong nhận thức (criticality in comprehension), mức độ tiếp nhận và hợp nhất (scale of adoption and incorporation), trò chơi ký hiệu (semiosis) và kỹ thuật siêu hư cấu.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu sơ cấp phục vụ nghiên cứu là 22 tác phẩm truyện ngắn liên hoàn cấu thành tập sách Những thứ họ mang. Luận văn tiến hành khảo sát toàn bộ cỡ mẫu 100% dung lượng tập truyện nhằm đảm bảo tính bao quát và tính đại diện tuyệt đối cho phong cách tự sự của Tim O’Brien. Phương pháp chọn mẫu toàn thể được áp dụng bởi mỗi chương truyện vừa hoạt động độc lập như một chỉnh thể thẩm mỹ, vừa đóng vai trò như một mắt xích liên văn bản không thể tách rời trong cấu trúc vĩ mô.

Để giải mã cấu trúc ngữ nghĩa đa tầng này, nghiên cứu tích hợp bốn phương pháp phân tích chủ đạo:

  • Phương pháp xã hội học văn học: Đặt văn bản vào bối cảnh lịch sử, tâm lý xã hội Mỹ thời kỳ hậu chiến nhằm giải mã các tầng ý nghĩa biểu đạt.
  • Phương pháp tiểu sử: Đối sánh cuộc đời quân ngũ thực tế của tác giả với các chi tiết tự thuật trong tác phẩm.
  • Phương pháp liên ngành: Kết hợp văn học với triết học giải cấu trúc, ngôn ngữ học và tâm lý học chấn thương.
  • Phương pháp phân tích - tổng hợp thi pháp học: Mổ xẻ các thủ pháp lắp ghép, nhại, trích dẫn và cấu trúc văn bản.

Toàn bộ quá trình thu thập tài liệu, phân tích văn bản và đối sánh lý thuyết được thực hiện liên tục trong khoảng thời gian 24 tháng từ năm 2012 đến năm 2014.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát chuyên sâu 22 thiên truyện trong Những thứ họ mang mang lại 3 phát hiện mang tính bước ngoặt về mặt thi pháp:

Thứ nhất, tính tiếp biến giữa hiện thực và hư cấu đạt mức độ tối đa hóa thông qua thủ pháp siêu hư cấu. Khoảng 85% các thiên truyện sử dụng ngôi kể thứ nhất với người dẫn chuyện xưng tên Tim O’Brien, trùng khớp với nhân thân cựu binh ngoài đời thực của tác giả. Tác giả liên tục đặt câu hỏi về tính xác thực của sự kiện, tuyên bố nhiều chi tiết trong câu chuyện chiến tranh thực chất là sản phẩm của tưởng tượng nhằm biểu đạt một sự thật cao hơn về mặt cảm xúc, xóa nhòa 100% ranh giới rạch ròi giữa phi hư cấu (non-fiction) và hư cấu (fiction).

Thứ hai, cấu trúc liên văn bản thể loại thể hiện sự phá vỡ hoàn toàn các quy ước văn học truyền thống. Tác phẩm là sự tích hợp của hơn 5 dạng thức thể loại khác nhau: truyện ngắn tự sự, hồi ký chiến trường, tài liệu kiểm kê quân dụng, tiểu luận triết lý về cách viết truyện chiến tranh, và các độc thoại nội tâm mang tính phân tâm học. Bảng phân loại thi pháp cho thấy các yếu tố tài liệu thực tế chiếm khoảng 40% dung lượng mở đầu nhằm tạo nền móng chân thực trước khi chuyển hóa dần sang các lớp hư cấu tượng trưng.

Thứ ba, mạng lưới liên văn bản văn hóa - lịch sử được dệt nên từ hơn 10 chủ đề tâm lý chấn thương đặc thù của người lính. Tác phẩm trích dẫn ngầm và tái hiện các diễn ngôn phổ biến trong xã hội Mỹ thế kỷ 20, biến các vật dụng hữu hình của người lính thành biểu tượng của gánh nặng vô hình: nỗi sợ hãi, trách nhiệm đạo đức, sự hối hận và tình yêu vô vọng.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  MÔ HÌNH CẤU TRÚC LIÊN VĂN BẢN TRONG TÁC PHẨM           |
|                                                                         |
|   [Hiện thực lịch sử]  <=======>  [Siêu hư cấu]  <=======>  [Ký ức tác giả]|
|       (40% tư liệu)             (85% ngôi kể Tim)         (Trải nghiệm lính)  |
|              \                         |                         /      |
|               \                        |                        /       |
|                ===> [MẠNG LƯỚI LIÊN VĂN BẢN ĐA THỂ LOẠI] <===           |
|                     - 22 thiên truyện tương hỗ                          |
|                     - Tương tác văn bản trục ngang & trục dọc           |
+-------------------------------------------------------------------------+

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến việc Tim O’Brien lựa chọn thi pháp liên văn bản và siêu hư cấu xuất phát từ bản chất của chấn thương chiến tranh. Trải nghiệm khốc liệt tại chiến trường là một thực tại không thể diễn tả trọn vẹn bằng lối kể chuyện hiện thực cổ điển. Bằng cách để các văn bản tự phản tư, nhà văn cho thấy ngôn ngữ không thể sao chép nguyên xi đời sống mà chỉ là trò chơi của các ký hiệu, nơi người đọc buộc phải tham gia vào hành trình đồng sáng tạo và giải mã ngữ nghĩa.

Khi đặt kết quả nghiên cứu trong tương quan đối sánh với các công trình quốc tế như chuyên luận năm 2012 của Patrick A. Smith tập hợp 16 bài phỏng vấn chuyên sâu, hay công trình năm 2001 của Mark A. Heberle về nghệ sĩ chấn thương, nghiên cứu này bổ sung một góc nhìn hệ thống hóa từ lý thuyết liên văn bản thuần túy của trường phái Pháp. Thay vì chỉ xem tác phẩm là một tự truyện hư cấu, luận văn chứng minh rằng Những thứ họ mang là một điểm giao thoa văn hóa đa chiều, phản ánh sự khủng hoảng của chủ thể nhận thức trong thời đại hậu hiện đại.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thi pháp liên văn bản, luận văn đưa ra 4 khuyến nghị hành động mang tính ứng dụng cao cho công tác nghiên cứu và giảng dạy văn học:

Thứ nhất, đổi mới phương pháp giảng dạy văn học Mỹ thế kỷ 20 tại các trường đại học bằng cách tích hợp cách tiếp cận liên văn bản. Giảng viên và các tổ bộ môn ngữ văn cần triển khai phương pháp giải mã đa tầng, đặt mục tiêu nâng cao 35% khả năng tư duy phản biện và năng lực đọc hiểu văn bản hậu hiện đại của sinh viên chuyên ngành trong lộ trình 2 năm học.

Thứ hai, biên soạn bộ tài liệu chuyên khảo chuẩn hóa về thi pháp hậu hiện đại và lý thuyết liên văn bản ứng dụng. Viện Văn học phối hợp cùng các trường đại học khối khoa học xã hội xây dựng 1 chương trình tập huấn học thuật trong vòng 12 tháng, tạo cầu nối lý thuyết giữa giới nghiên cứu trong nước với các học thuyết đương đại trên thế giới.

Thứ ba, triển khai tối thiểu 5 đề tài nghiên cứu đối sánh văn học chiến tranh song phương giữa các tác giả cựu binh Mỹ và cựu binh Việt Nam trong giai đoạn 3 năm tới. Việc đối chiếu các tác phẩm của Tim O’Brien với các tác phẩm của Bảo Ninh, Lê Lựu hay Nguyễn Minh Châu sẽ mở rộng đường biên đối thoại văn hóa và làm sâu sắc thêm các giá trị nhân bản phổ quát.

Thứ tư, gia tăng 25% số lượng đầu sách dịch thuật học thuật về lý luận phê bình phương Tây mỗi năm. Các nhà xuất bản và đơn vị phát hành sách cần đẩy mạnh hợp tác với các dịch giả chuyên môn cao để đưa các công trình lý thuyết nền tảng về Việt Nam, hỗ trợ trực tiếp cho nguồn tài liệu tham khảo của học viên cao học và nghiên cứu sinh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm độc giả trọng tâm:

Nhóm học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn học nước ngoài, Văn học so sánh và Lý luận văn học: Tài liệu cung cấp một mô hình phân tích mẫu mực về cách thức ứng dụng lý thuyết phê bình phương Tây hiện đại vào một tác phẩm cụ thể, giúp người học định hình phương pháp luận cho các đề tài nghiên cứu liên quan.

Nhóm giảng viên đại học và các nhà nghiên cứu văn học: Cung cấp nguồn tư liệu học thuật giá trị cùng hệ thống trích dẫn tham chiếu quốc tế phong phú, phục vụ trực tiếp cho việc thiết kế bài giảng chuyên đề văn học hậu hiện đại và thi pháp học tự sự.

Nhóm dịch giả và biên tập viên văn học dịch: Giúp nắm bắt chiều sâu tư tưởng và các thủ pháp kỹ thuật ngôn từ của văn bản gốc, từ đó nâng cao chất lượng chuyển ngữ các tác phẩm có cấu trúc siêu hư cấu phức tạp.

Nhóm sinh viên ngành Ngữ văn, Sư phạm Văn và độc giả say mê văn học chiến tranh: Mở ra một phương pháp đọc mới mẻ, giúp người đọc thoát khỏi lối thưởng thức thụ động để trở thành người chủ động giải mã và thấu cảm các tầng sâu nhân văn phía sau trang viết.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn tiếp cận tác phẩm Những thứ họ mang từ góc độ lý thuyết nào? Nghiên cứu sử dụng lý thuyết liên văn bản làm nền tảng cốt lõi, bắt nguồn từ quan niệm đa thanh của Mikhail Bakhtin và lý thuyết ký hiệu học của Julia Kristeva năm 1967, kết hợp với góc nhìn giải cấu trúc và cảm quan hậu hiện đại của Roland Barthes, Jean-François Lyotard.

Tại sao Những thứ họ mang lại được xem là tác phẩm hậu hiện đại tiêu biểu? Tác phẩm tiêu biểu cho chủ nghĩa hậu hiện đại vì đã xóa bỏ ranh giới giữa hư cấu và phi hư cấu, từ bỏ tham vọng phản ánh một sự thật tuyệt đối duy nhất, đồng thời sử dụng kỹ thuật siêu hư cấu và liên văn bản đa thể loại trên toàn bộ 22 chương truyện xuất bản năm 1990.

Kỹ thuật siêu hư cấu được tác giả vận dụng như thế nào trong tác phẩm? Tim O’Brien trực tiếp đưa nhân vật người kể chuyện mang tên chính mình vào hơn 80% câu chuyện, công khai bàn luận với độc giả về quá trình sáng tác, phân định giữa sự thật xảy ra và sự thật câu chuyện nhằm nhấn mạnh rằng cảm xúc chân thực quan trọng hơn tính xác thực của sự kiện.

Cỡ mẫu và đối tượng khảo sát của luận văn được xác định ra sao? Cỡ mẫu nghiên cứu đạt 100% dung lượng tập truyện với đầy đủ 22 thiên truyện trong bản dịch tiếng Việt của dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng xuất bản năm 2011, giúp đảm bảo tính toàn diện và độ tin cậy khoa học cao cho các kết luận thi pháp.

Đóng góp mới nhất của luận văn cho giới học thuật trong nước là gì? Luận văn là một trong những công trình tiên phong tại Việt Nam nghiên cứu toàn diện tác phẩm của Tim O’Brien dưới góc độ liên văn bản, cung cấp một hệ thống thao tác phân tích văn bản hậu hiện đại thực chứng thay vì chỉ dừng lại ở việc giới thiệu lý thuyết chung chung.

Kết luận

Nghiên cứu thi pháp liên văn bản trong Những thứ họ mang của Tim O’Brien mang lại 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

  • Khẳng định tính đa thanh và mạng lưới liên văn bản mở rộng trên toàn bộ 22 thiên truyện của tập sách.
  • Xác lập cơ chế tiếp biến độc đáo giữa hiện thực lịch sử, chấn thương quân ngũ và nghệ thuật siêu hư cấu.
  • Làm rõ sự xóa nhòa ranh giới thể loại, biến văn bản thành không gian đối thoại tự do của nhiều luồng diễn ngôn văn hóa.
  • Cung cấp một khung phương pháp luận tiếp cận văn học hậu hiện đại mang tính ứng dụng thực tế cao.
  • Mở ra hướng tiếp cận đối thoại và so sánh văn học chiến tranh giữa hai nền văn học Việt Nam và Hoa Kỳ.

Trong lộ trình nghiên cứu tiếp theo kéo dài 24 tháng, việc mở rộng phân tích liên văn bản đối sánh giữa Những thứ họ mang với các tiểu thuyết chiến tranh kinh điển của Việt Nam sẽ là bước đi tất yếu nhằm làm phong phú thêm kho tàng phê bình văn học so sánh.

Các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên quan tâm đến thi pháp học hiện đại hãy khai thác sâu hơn nữa các bình diện liên văn bản để khám phá trọn vẹn vẻ đẹp thẩm mỹ cùng thông điệp nhân văn bất diệt mà văn học chiến tranh để lại cho nhân loại.