BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI CHƯƠNG TRÌNH HỘI THẢO ỨNG DỤNG CỦA LUẬT SO SÁNH TRONG HOẠT ĐỘNG LẬP PHÁP HA NOL, 2006 Ý NGHĨA CỦA LUẬT SO SÁNH TRONG HOẠT ĐỘNG LẬP PHÁP TS. Phạm Tri Hùng Trung tầm Luật So sánh Trường Đại học Luật Hà Nội Lập pháp là hoạt động quan trọng để thể hiện quyền lực nhà nước. Lập pháp bao gôm việc ban hành hiến pháp, các bộ luật và các đạo luật. Ở Việt Nam, với tư cách là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất và là cơ quan duy nhất có quyền lập hiến và lập pháp, Quốc hội ban hành luật dé thé ché hoa đường lối chủ trương của Đảng, quy định những lĩnh vue, những van dé quan trong, cơ bản nhất của đời sông của nhà nước và xã hội!.
Phạm vi hoạt động lập pháp của Quốc hội bao gồm hoạt động thông qua luật, nghị quyết của Quốc. hội và hoạt động ra pháp lệnh, nghị quyết của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội về những vấn đề được Quốc hội gian”, Công cuộc đổi mới mọi mặt đời sống xã hội ở nước ta, đặc biệt là đổi mới về chính trị và pháp luật; sự phát triển các mối quan hệ trên trường quốc tế và trong khu vực, quá trình hội nhập của đất nước đã cho thấy sự cần thiết phải nghiên cứu kinh nghiệm pháp lý của các nước trên thế giới, trước hết là dé phục vụ hoạt động lập pháp. Từ góc nhìn chung nhất, nhiệm vụ và ý nghĩa thực tiễn hàng đầu của Luật So sánh là nghiên cứu kinh nghiệm nước ngoài nhằm thực hiện một cách. tối ưu, có hiệu quả việc đổi mới và hoàn thiện hệ thống pháp luật quốc gia.
Hiện tại, Luật So sánh không chi dua ra cho nhà làm luật các mô hình va khuôn mẫu đã được sử dụng thành công ở nước ngoài mà còn đưa ra những kết luận rút ra từ nghiên cứu kinh nghiệm nước ngoài - cả kinh nghiệm tích cực lẫn kinh nghiệm tiêu cực. Luật So sánh một mặt giúp nhà làm luật tiếp thu những kinh nghiệm đã được kiểm nghiệm ở nước ngoai để giải quyết van đề tương tự, mặt khác còn đưa ra khả năng để nhà làm luật cân nhắc các mặt tiêu cực, hạn chế của kinh nghiệm nước ngoài. Khi xây dựng văn bản quy phạm pháp luật mới, nhà làm luật thường chú ý xem xét các quy phạm pháp luật đang tổn tại và đang có hiệu lực của pháp luật nước ngoài — những quy phạm mà kết quả áp dụng chúng trong thực tiễn đã được tích lũy, kiếm nghiệm. Luật So sánh với tu cách là môn khoa học pháp ly so sánh các hệ thống pháp luật khác nhau nhằm tìm ra nét tương đồng và khác biệt; giải thích nguồn gốc, đánh giá các cách giải quyết, tìm ra những vấn đề có tính nguyên lý trong các hệ thống pháp luật có ý nghĩa quan trọng trong hoạt động lập ! Hội đồng quốc gia chỉ đạo biên soạn Từ điển bách khoa Việt Nam, Từ điển bách khoa Việt Nam, Hà Nội, 2002, tr.
? Trần Hồng Nguyên, Khái niệm và tiêu chí đánh giá chất lượng hoạt động lập pháp của Quốc hội, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, Số 5, 2006, tr. - đặc biệt ở các tiểu giai đoạn: Làm sáng tỏ và nhận thức nhu cầu điều pháp chỉnh pháp luật; Hình thành mô hình tư tưởng và mô hình cơ cau của văn bản quy phạm pháp luật; Soạn thảo dựán; Thảo luận, sửa đổi, chỉnh lý dự án. Ngoài ra, Luật so sánh có ý nghĩa đặc biệt trong nghiên cứu dé đưa ra các cơ sở khoa học nhằm xác định hình hài, chién lược trong hoạt động lập pháp để xây dựng hệ thống pháp luật Việt Nam, khẳng định vị trí của hệ thông pháp luật Việt Nam trong ngôi nhà chung của trật tự pháp luật thế gidi. Đồng thời, trong bối cảnh toàn câu hoá và hội nhập — chúng ta đang chuẩn bị gia nhập WTO, chuẩn bị các khung pháp lý để tiễn tới Cộng đồng các nước Đông Nam Á vào năm 2020.trong hoạt động xây dựng hệ thông các văn bản pháp luật tương ứng, nhìn từ khía cạnh hài hoà hoá và thống nhất hoá pháp luật, nghiên cứu Luật so sánh có ý nghĩa đặc biệt cần thiết.
Ý nghĩa của Luật So sánh trong việc làm sáng tỏ và nhận thức nhu cầu điều chỉnh pháp luật | Như mọi người đều đã rõ và hoàn toàn không có nghi ngờ rang hoat động xây dựng pháp luật là hoạt động sử dung rộng rãi nhất các kết quả của nghiên cứu so sánh luật. Chính trong quá trình hoạt động lập pháp nảy sinh nhu cầu cấp thiết tìm hiểu xem các văn bản quy phạm pháp luật của các nước khác được xây dựng như thế nào”. Ngay ở giai đoạn đầu của quá trình làm luật- giaiđoạn tiền chuẩn bị dự án, việc sử dụng các tài liệu so sánh luật làm luận cứ dé ra quyết định xây dựng dự án văn bản quy phạm pháp luật là hết sức cần thiết. Các nhà làm luật thường sử dụng những tài liệu so sánh pháp luậtở giai đoạn đầu của quá trình làm luật và coi chúng là một yếu tố quan trọng của việc hình thành quan điểm và việc bảo đảm thông tin cho hoạt động xây dựng pháp luật.
Luật So sánh hướng đến việc nghiên cứu một cách sâu sắc và quy mô các hiện tượng pháp luật trong các hệ thống pháp luật thế giới, dưới góc độ so sánh hệ thống pháp luật Việt nam với các hệ thống pháp luật trên thế ĐIỚI — qua đó chỉ ra những văn bản quy phạm pháp luật nào ở nước ta con thiếu và cần phải bổ sung trong quá trình hội nhập quốc tế, trong bối cảnh toàn cầu hoá. Ý nghĩa nhận thức, ý nghĩa thông tin của Luật So sánhở đây có tác dụng như một trong những luận cứ về sự cần thiết phải có văn bản quy phạm pháp luật, nhất là đối với văn bản quy phạm pháp luật mới chưa từng được xây dựng ở Việt Nam. Ví dụ: trong quá trình hợp tác và hội nhập, chúng ta thay những thách thức chủ yếu của hệ thống pháp luật Việt Nam là ở trong lĩnh vực pháp luật đặc trưng cho cơ chế thị trường. Từ cách nhìn nhận.
luật so sánh chúng ta thấy ở các quốc gia có nền kinh tế thị trường phát triển (như Mỹ, 3 Tuxomupos IO., Kypc cpapHurembHoro IpaBoBeewns, Mocxsa, 1996, c.) pháp luật cạnh tranh ra đời sớm, được quan tâm và phát triển liên tục, được coi là chế định pháp lý cơ bản của pháp luật hành chính— kinh tế. Trong khi đó, ở Việt Nam, sau hơn 10 năm chuyên sang phát triển nền kinh tế thị trường, mặc dù tình trạng cạnh tranh không lành mạnh đang là nhức nhối, đặc biệt độc quyền đang là vật cản cho những sáng tạo và tự do kinh doanh song chế định pháp luật quan trong này van chưa thực sự là mối quan tâm của giới lập pháp”. Như vậy, Luật So sánh bằng việc n lên cứu chung hệ thống phápluật của các nước có nền kinh tế thị trường phát triển và nghiên cứu cụ thể chế định luật chống. cạnh tranh và độc quyên ở các nước đó đã góp phần làm sáng tỏ nhận thức vê nhu cầu điều chỉnh bằng pháp luật để cho ra đời Luật chống cạnh tranh và độc quyền ở Việt Nam.
Nghiên cứu luật so sánh giúp chúng ta hiểu sâu hơn về hệ thống pháp luật Việt Nam bởi nó tạo điều kiện nhìn nhận hệ thống pháp luật Việt Nam một cách khách quan, với một quan điểm mới và một khoảng cách cần thiết, không bị ràng buộc bởi những giải pháp pháp luật nhất định mà nếu không nghiên cứu luật so sánh có thé coi là đương nhiên, không thể thay thế. Qua nghiên cứu luật so sánh có thé thấy trong các hệ thống pháp luật trên thế giới có cách giải quyết các vấn đề tương tự một cách đơn giản và hiệu quả hơn. Ứng dụng này có thể sử dụng làm luận cứ dé làm sáng tỏ và nhận thức nhu cầu điều chỉnh pháp luật bằng cách thay thế, sửa đối, bổ sung văn bản quy phạm pháp luật đã có. Ví dụ từ năm 1998 trở về năm 1990, chủ thể kinh doanh nộp thuế doanh thu cho các sản phẩm, dịch vụ được cung ứng trên thị trường thông qua doanh thu bán hàng, thuế doanh thu xác định trên cơ SỞ toan bộ giá trị hàng hoá, dịch vụ cung ứng nên xảy ra tình trạng trùng lắp thuế doanh thu qua nhiều giai đoạn khác nhau của chu trình sản xuất lưu thông”.
Qua nghiên cứu so sánh pháp luật điều chỉnh quan hệ tài chính ở các nước chúng ta thấy được cách giải quyết hiệu quả hơn của chế độ thuế giá trị gia tăng và đây là một trong những cơ sở để làm sáng tỏ và nhận thức nhu câu điều chỉnh pháp luật dé cho ra đời Luật thuế giá trị gia tăng 19976. Ứng dụng của Luật so sánh trong việc hình thành mô hình tư tưởng và mô hình cơ câu của văn bản luật Sau khi đã sử dụng tải liệu nghiên cứu Luật So sánh như một trong những luận cứ cơ sở để phân tích sự cần thiết phải có luật và đưa vào chương trình xây dựng luật, pháp lệnh, đạo luật cần thiết phải ban hành được đưa vào soạn thảo. Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật quy định “Cơ quan, tổ * Nguyễn Như Phát, Luật so sánh và một số vấn đề lý luận, Tập bài viết chuyên đề Luật So sánh, Hà Nội, 2003, tr.12 > Lê Hồng Hạnh (Chủ biên), Những nên tảng pháp lý co bản của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩaở Việt Nam, Hà Nội, 2002, tr. Xem: Luật thuế giá trị gia tăng 1997, Nghị định 79/2000/NĐ-CP 29/12/2000 quy định chỉ tiết thi hành Luật thuế giá trị gia tăng chức trình dự án luật, pháp lệnh thành lập Ban soạn thảo”.
Ban soạn thảo sẽ tổng kết, đánh giá các quy định pháp luật hiện hành, chuẩn bị tư liệu, tài liệu liên quan (trong đó có các tài liệu so sánh luật), trên cơ sở soạn thảo các chương, điều cụ thể và chuẩn bị dự thảo các văn bản quy định chỉ tiết, hướng dẫn ban hành”. Cần phải thấy rằng, trước khi đi vào soạn thao các chương, điều cụ thể, việc hình thành mô hình tư tưởng và mô hình cơ cấu của văn bản luật là hết sức cần thiết. Việc nghiên cứu luật so sánh các hệ thống pháp luật trên thế giới với việc phân nhóm chúng giúp chúng ta hình dung hệ thống pháp luật của Việt Nam năm trong nhóm các hệ thống pháp luật nào, mô hình tư tưởng và mô hình cơ cấu cần theo hình mẫu nào của văn bản quy phạm pháp luật tương đương của hệ thống pháp luật nào.
