ĐẶT VẤN ĐỀ Các hoạt động thiếu ý thức của con người đã làm cho nguồn tài nguyên động vật suy giảm nghiêm trọng. Có đến 94 loài thú, 76 loài chim, 40 loài bò sát và 14 loài ếch nhái được liệt kê trong Sách đỏ Việt Nam 2007 (Bộ Khoa học và Công nghệ, 2007)[3] với các mức độ đe dọa khác nhau. Trong số đó, có nhiều loài đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng. Trước tình trạng nhiều loài động vật hoang dã quý, hiếm bị suy giảm nghiêm trọng do môi trường sống bị thu hẹp, nạn săn bắt, buôn bán trái phép và nhu cầu sử dụng cao, việc gây nuôi sinh sản, sinh trưởng các loài động vật rừng là một trong các hướng giải pháp cần được quan tâm và khuyến khích, nhằm gắn mục tiêu phát triển kinh tế với chiến lược bảo tồn lâu dài đối với đối tượng này.
Hiện có nhiều quan điểm khác nhau về vấn đề “ Gây nuôi và phát triển động vật hoang dã”. Theo nhiều nhận định, nếu như kết hợp tốt giữa gây nuôi gắn với bảo tồn thì không những không làm suy giảm số lượng các loài động vật hoang dã có giá trị kinh tế mà còn tạo điều kiện cho chúng phát triển, sinh sôi để phục hồi số lượng một số loài ngoài tự nhiên. Hoạt động gây nuôi sinh sản, sinh trưởng các loài động vật hoang dã đã xuất phát từ khá lâu và đang phát triển mạnh trong những năm gần đây, tập trung chủ yếu là các loài phổ biến với mục tiêu kinh tế, thương mại, lẫn với một số loài động vật hoang dã quý hiếm hiện còn với số lượng rất ít ngoài tự nhiên. Những vùng chăn nuôi trọng điểm ở nước ta như vùng đồng bằng Sông Hồng, Miền Trung và Tây Nguyên và vùng đồng bằng Sông Cửu Long.
Các tỉnh như Thanh Hóa, Vĩnh Phúc, Hà Nội, Lạng Sơn, Hòa Bình. là các tỉnh đi đầu trong cả nước về hoạt động chăn nuôi động vật hoang dã. Một số loài động vật hoang dã được nuôi phổ biến có thể kể đến là: Rùa, Nhím, Lợn rừng, Gấu, Cá sấu, Rắn, Hươu, Nai, Cầy vòi hương. 2 Rùa câm Mauremys mutica ( Cantor,1842) là một loại động vật hoang dã có chất lượng thịt thơm ngon, kích thước cơ thể trung bình đạt 1,2-1,3 kg đang là đối tượng ưa thích trên thị trường, và còn là một loại dược liệu đặc biệt, thịt Rùa câm có nhiều protein, mai rùa có hàm lượng khoáng chất cao, có giá trị dược liệu quý, là nguyên liệu làm “quy bản” nổi tiếng trong y học cổ truyền.
Không những vậy, Rùa câm dễ chăn nuôi, ít bệnh tật hứa hẹn mở ra một đối tượng chăn nuôi mới mang lại hiệu quả kinh tế cao, phù hợp với điều kiện sản xuất của các hộ gia đình. Các thông tin mà chúng tôi ghi nhận được cho thấy Rùa câm đang được nuôi thử nghiệm ở một số địa phương như: Bắc Ninh, Thanh Hóa, Hà Nội … Tuy nhiên chưa có tài liệu nào hướng dẫn chi tiết kỹ thuật chăn nuôi Rùa câm thương phẩm và sinh sản. Đây là những tồn tại mà thực tế đặt ra và cần được giải quyết. Vì vậy, nghiên cứu được kỹ thuật chăn nuôi Rùa câm là công việc cần thiết vào lúc này có ý nghĩa thực tiễn lớn không chỉ trong công tác chăn nuôi mà còn trong công tác cứu hộ, bảo tồn loài.
Xuất phát từ cơ sở đó, tôi tiến hành thực hiện đề tài nghiên cứu: " hi n c u thuật nhân nuôi loài Rùa câm Mauremys mutica (Cantor,1842) tron điều iện nuôi nhốt ở Thiệu Hợp, Thiệu Hóa, Thanh Hóa” nhằm góp phần cung cấp tư liệu hoàn thiện kỹ thuật chăn nuôi Rùa câm thương phẩm. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.Tình hình nghiên cứu ngoài nước Những năm gần đây, việc chăn nuôi thương phẩm một số loài động vật hiếm ở Việt Nam khá sôi động: Chim trĩ đỏ, nhím, hươu sao, nai, trăn. việc chăn nuôi không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, việc này còn giúp giảm áp lực săn bắt động vật hoang dã, bảo vệ nhiều loài quý hiếm trước nguy cơ tuyệt chủng. Vì đa phần động vật quý hiếm có môi trường sống chủ yếu là tự nhiên, do nạn săn bắn động vật nên mới trở nên quý hiếm, số lượng còn ít nên con người tìm cách nuôi nhân tạo bằng cách tạo môi trường sống gần giống với tự nhiên nhất.
Tuy nhiên, không phải ai cũng thành công. Có người đầu tư rất nhiều thời gian, tiền bạc, công sức. nhưng vẫn thất bại. Nguyên nhân dẫn đến việc thất bại thì có nhiều, phần lớn là do chăn nuôi chưa đúng kỹ thuật.
(theo Lê thị Biên và cộng sự, 2000)[2] Từ xa xưa, loài người không chỉ khai thác các loài động vật từ thiên nhiên hoang dã, mà còn biết nuôi dưỡng, thuần hóa chúng nhằm chủ động tạo ra nguồn sản phẩm động vật đa dạng, phong phú và chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của xã hội. Theo các tài liệu lịch sử, loài người đã biết bắt các loài ĐVHD, thuần dưỡng chúng từ 4-5 nghìn năm trước công nguyên, đến nay chúng ta có một tập đoàn các loài vật nuôi rất đa dạng với hàng ngàn loài và giống gia súc, gia cầm, thủy sản, động vật cảnh. Ngày nay, do nhu cầu ngày càng tăng về các sản phẩm có nguồn gốc từ rừng của xã hội, con người ngày càng tăng cường nhân nuôi, thuần dưỡng các loài ĐVHD. Chăn nuôi ĐVHD không những mang laị hiệu quả kinh tế cao mà nó còn là giải pháp quan trọng nhằm bảo tồn hoặc cứu nguy các nguồn gen đang có nguy cơ bị tiệt chủng, hiện nay tại các vườn động vật trên thế giới đang 4 nuôi khoảng 500.000 động vật có xương sống ở cạn, đại diện cho 3000 loài chim, thú, bò sát, ếch nhái.
Theo Conway (1998), mục đích phần lớn của các vườn động vật hiện nay là gây nuôi các quần thể động vật quý hiếm, đang có nguy cơ bị tuyệt chủng và phục vụ thăm quan du lịch giải trí và bảo tồn đa dạng sinh học. Việc nghiên cứu trong các vườn động vật cũng đang được chú trọng. Các nhà khoa học đang cố gắng tìm các giải pháp tối ưu để nhân giống, phát triển số lượng. Để hoàn thiện kỹ thuật nhân nuôi, nắm rõ sinh thái và tập tính của ĐVHD được nhân nuôi nhằm mang lại hiệu quả cũng là vấn đề cần chú trọng.
Một số quốc gia có nghề nhân nuôi ĐVHD phát triển như Trung Quốc, Ấn Độ, Đức và Thái Lan .Tuy nhiên, tài liệu nước ngoài về nhân nuôi ĐVHD rất ít, nhất là về loài Rùa câm lại càng ít và khó chọn lọc. Một số công trình ngoài nước có thể kể đến như: - Cao Dực (Trung Quốc, 2002) trong cuốn “Kỹ thuật thực hành nuôi dưỡng động vật kinh tế”, đã trình bày những yêu cầu kỹ thuật cơ bản chăn nuôi nhiều loài thú, chim, bò sát, ếch nhái, bọ cạp, giun đất…[7]. Chuyên khảo đầu tiên nghiên cứu về rùa là bản tóm tắt những loài rùa đã biết có kèm mô tả và tranh minh họa của Gray (1831). và các đồng nghiệp đã xuất bản danh mục và mô tả các loài rùa ở Bảo tàng Lịch Sử - Tự Nhiên Paris, Pháp.
Năm 1856, Gray xuất bản tập hai của cuốn sách dựa trên các loài rùa có trong bảo tàng Lịch sử tự nhiên Anh, đây là nơi có bộ sưu tập lớn nhất về các loài rùa vào thời điểm đó. Năm 1870 và năm 1872, ông đã xuất bản thêm một cuốn sách bổ sung và phụ lục các loài rùa trên thế giới. Năm 1889, Boulenger xuất bản ấn phẩm có khóa định loại và tranh mô tả các loài rùa ở Bảo tàng Anh. Dù chỉ có 70% số loài hiện có được miêu tả và tên phân loại sử dụng trong ấn phẩm hiện nay đã thay đổi nhưng đây vẫn là tài liệu phân loại và định loại rùa có tính khoa học cao nhất.
5 Trên thế giới cũng đã có quyển sách về rùa của Wermuth và Mertens (1961,1977) và Pritchard (1967, 1979) nhưng được sử dụng rất hạn chế trong định loại rùa. Gần đây, cuốn sách Các loại rùa trên thế giới – Turtles of the world của tác giả Carl H.Ernst và Roger W. Barbour xuất bản năm 1989. Cuốn sách này công bố 288 loài rùa trên thế giới.
Cuốn sách mô tả các đặc điểm hình thái, nguồn gốc, tập tính sinh sản, đặc điểm sinh thái các loài rùa có kèm theo hình ảnh minh họa. Ngoài ra, có những ấn phẩm khác như: Bách khoa toàn thư về rùa (The Encyclopedia of Turtles) của tác giả Peter C. Pritchard (1979), Cơ sở sinh học bảo tồn các loài rùa cạn (Conservation Biolory of Tortorses) của tác giả Jan R. Swingland và Michael W.
Klemens xuất bản năm 1989. Nghiên cứu rùa ở Đông Nam Á tiến hành muộn hơn so với thế giới. Cuốn sách định loài rùa đầu tiên cho khu vực Đông Dương là cuốn Rùa Đông Dương (Les Tortues de L‟Indochine) của tác giả Bourret R. và Grossmann đưa ra cuốn sách Bò sát và lưỡng cư ở Đông Dương (Amphibien und Reptilien Sudostasiens).
Cuốn sách viết chung về hai lớp bò sát và lưỡng cư. Năm 1998, Cox và các cộng sự đã xuất bản cuốn Sách hướng dẫn định loại rắn và các loài bò sát của Thái Lan và Đông Nam Á (A Photographic Guide to Snakes and Reptiles of Thailand and Southeast Asia), trong đó tập trung mô tả cách nhận diện nhanh các loài rắn và các loài bò sát khác cùng hình ảnh minh họa. Stuart và các cộng sự đã mô tả các loại rùa phân bố ở các nước: Thái Lan, Lào, Việt Nam và Campuchia với hình ảnh minh họa. Đây là cuốn sách được dịch ra nhiều thứ tiếng và rất hữu ích cho việc định loại rùa ngoài thực địa [25].
Ở Việt Nam Theo Tổng cục Kiểm lâm hiện nay cả nước có hơn 23.924 cơ sở nhân nuôi ĐVHD [21], với gần 2 triệu cá thể, gồm lớp ếch nhái, bò sát, chim, thú, với 136 loài. Phần lớn là các loài quý hiếm, có giá trị bảo tồn, giá trị kinh tế cao như: Rùa, Cá sấu, Rắn hổ mang, Ba ba, Kỳ đà, Tắc kè, Trăn, Hươu, Nai, Lợn rừng, Rắn hổ mang, Nhím. Các cơ sở chăn nuôi ĐVHD quy mô tập trung, với nhiều loài có thể kể đến là: Vườn thú Hà Nội, Thảo Cầm Viên Sài Gòn, Vườn Quốc gia Cúc Phương, Trung tâm cứu hộ Sóc Sơn.