I. Toàn cảnh kinh tế du lịch Ninh Bình và an ninh môi trường
Ninh Bình, với vị thế địa lý thuận lợi và hệ thống tài nguyên du lịch phong phú, đã xác định du lịch là ngành kinh tế mũi nhọn. Nơi đây sở hữu Quần thể danh thắng Tràng An - một Di sản thế giới UNESCO hỗn hợp, Vườn Quốc gia Cúc Phương, và Khu du lịch Tam Cốc - Bích Động. Những tiềm năng này đã thúc đẩy sự tăng trưởng kinh tế từ du lịch một cách mạnh mẽ. Theo số liệu từ Sở Du lịch Ninh Bình, năm 2019, ngành du lịch tỉnh đạt doanh thu 3.600 tỷ đồng và tạo việc làm cho khoảng 21.500 lao động địa phương. Sự phát triển này đóng góp đáng kể vào GDP và chuyển dịch cơ cấu kinh tế của tỉnh theo hướng tăng tỷ trọng dịch vụ. Tuy nhiên, sự tăng trưởng nhanh chóng này đặt ra một câu hỏi lớn về sự cân bằng. Mối quan hệ giữa phát triển kinh tế du lịch Ninh Bình và an ninh môi trường trở thành một bài toán cốt lõi. An ninh môi trường, theo Luật Bảo vệ Môi trường 2014, là việc đảm bảo không có tác động lớn của môi trường đến sự ổn định chính trị, xã hội và phát triển kinh tế quốc gia. Trong bối cảnh của Ninh Bình, điều này có nghĩa là bảo vệ các hệ sinh thái mỏng manh, nguồn nước, và cảnh quan thiên nhiên khỏi những áp lực do hoạt động du lịch gây ra. Nếu an ninh môi trường bị đe dọa, chính nguồn tài nguyên vốn là nền tảng cho du lịch cũng sẽ bị hủy hoại, gây ra những hậu quả lâu dài cho cả kinh tế và xã hội.
1.1. Vai trò của du lịch trong cơ cấu kinh tế tỉnh Ninh Bình
Ngành du lịch đóng vai trò là động lực chính cho sự phát triển kinh tế - xã hội của Ninh Bình trong thập kỷ qua. Hoạt động du lịch không chỉ tạo ra nguồn thu trực tiếp cho ngân sách nhà nước mà còn thúc đẩy các ngành kinh tế khác như xây dựng, giao thông vận tải, nông nghiệp và tiểu thủ công nghiệp phát triển. Sự gia tăng của lượng khách du lịch, đặc biệt sau khi Tràng An được công nhận là di sản thế giới, đã tạo ra một thị trường tiêu thụ tại chỗ rộng lớn cho các sản phẩm địa phương. Điều này giúp cải thiện sinh kế người dân địa phương, đặc biệt là cộng đồng sống quanh các khu di sản. Hàng ngàn hộ gia đình đã tham gia vào các hoạt động dịch vụ như chèo thuyền, homestay, bán hàng lưu niệm, góp phần đa dạng hóa nguồn thu nhập và giảm nghèo. Do đó, phát triển du lịch bền vững Ninh Bình không chỉ là mục tiêu của riêng ngành du lịch mà còn là chiến lược phát triển chung của toàn tỉnh.
1.2. Định nghĩa an ninh môi trường trong bối cảnh du lịch
An ninh môi trường trong bối cảnh du lịch là trạng thái cân bằng giữa việc khai thác tài nguyên để phục vụ du khách và việc duy trì sự toàn vẹn của hệ sinh thái. Nó bao gồm nhiều khía cạnh: an ninh nguồn nước đảm bảo cung cấp đủ nước sạch cho cả du khách và người dân mà không làm cạn kiệt nguồn nước ngầm hay gây ô nhiễm; bảo vệ cảnh quan thiên nhiên khỏi sự xâm lấn của các công trình xây dựng trái phép; và bảo tồn đa dạng sinh học Cúc Phương cũng như các khu vực nhạy cảm khác. Khi an ninh môi trường bị suy giảm, các rủi ro như ô nhiễm, sạt lở, mất mát đa dạng sinh học sẽ gia tăng. Những rủi ro này không chỉ làm giảm sức hấp dẫn của điểm đến mà còn đe dọa trực tiếp đến sự ổn định xã hội và kinh tế của cộng đồng phụ thuộc vào du lịch. Do đó, đảm bảo an ninh môi trường là điều kiện tiên quyết cho sự phát triển lâu dài của ngành.
II. Thách thức Tác động của du lịch đến môi trường Ninh Bình
Sự phát triển nhanh chóng của kinh tế du lịch Ninh Bình, dù mang lại nhiều lợi ích, cũng bộc lộ những mặt trái. Luận án của TS. Nguyễn Thị Minh Tân (2021) chỉ ra rằng sự phát triển này chưa thực sự gắn kết chặt chẽ với bảo vệ môi trường, dẫn đến những tác động của du lịch đến môi trường ngày càng rõ rệt. Một trong những vấn đề nổi cộm là tình trạng quá tải du lịch ở Tam Cốc và Tràng An vào các mùa cao điểm. Lượng du khách tăng đột biến gây áp lực khổng lồ lên cơ sở hạ tầng, hệ thống xử lý chất thải và chính cảnh quan thiên nhiên. Các hoạt động xây dựng cơ sở lưu trú, nhà hàng tự phát, thiếu quy hoạch đã phá vỡ cảnh quan và hệ sinh thái nguyên sơ. Thêm vào đó, vấn đề quản lý rác thải du lịch còn nhiều bất cập. Rác thải nhựa, túi nilon từ du khách và các cơ sở dịch vụ không được thu gom và xử lý triệt để, gây ô nhiễm nguồn nước mặt và đất. Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn: du lịch phát triển dựa trên môi trường trong sạch, nhưng chính nó lại đang làm suy thoái môi trường. Những thách thức này đòi hỏi phải có một cách tiếp cận tổng thể và quyết liệt hơn để giải quyết xung đột lợi ích kinh tế và bảo tồn.
2.1. Phân tích thực trạng quá tải tại các điểm du lịch trọng điểm
Quần thể danh thắng Tràng An và khu Tam Cốc - Bích Động là những điểm đến thu hút hàng triệu lượt khách mỗi năm. Tuy nhiên, sự tập trung quá mức vào một vài địa điểm đã dẫn đến hiện tượng quá tải cục bộ. Vào các dịp lễ, Tết, số lượng thuyền du lịch hoạt động trên sông Ngô Đồng (Tam Cốc) và hệ thống sông, hang động Tràng An vượt quá sức chứa của môi trường. Điều này không chỉ gây tắc nghẽn, làm giảm trải nghiệm của du khách mà còn gây ra những tác động tiêu cực như xói mòn bờ sông, ô nhiễm tiếng ồn, và làm xáo trộn môi trường sống của các loài thủy sinh. Sự quá tải còn thể hiện ở áp lực lên hạ tầng giao thông và dịch vụ công cộng. Tình trạng này nếu không được kiểm soát sẽ làm suy giảm giá trị độc đáo của di sản và ảnh hưởng đến uy tín của du lịch Ninh Bình trên bản đồ du lịch quốc gia và quốc tế.
2.2. Vấn đề quản lý rác thải và đảm bảo an ninh nguồn nước
Quản lý rác thải, đặc biệt là rác thải nhựa, là một thách thức lớn. Lượng rác thải phát sinh từ hoạt động du lịch tăng tỷ lệ thuận với số lượng du khách, nhưng hệ thống thu gom và xử lý chưa theo kịp. Nhiều khu vực ven sông, ven đường và ngay cả trong các khu bảo tồn vẫn còn tình trạng rác thải bị vứt bừa bãi. Vấn đề này liên quan trực tiếp đến an ninh nguồn nước. Nước thải sinh hoạt từ các khách sạn, nhà hàng, và hộ dân làm du lịch nếu không được xử lý đạt chuẩn sẽ ngấm xuống đất hoặc chảy thẳng ra sông, hồ, gây ô nhiễm nguồn nước mặt và nước ngầm. Khu vực Tràng An với hệ thống karst ngập nước đặc thù lại càng nhạy cảm với ô nhiễm. Việc đảm bảo nguồn nước sạch không chỉ cần thiết cho đời sống người dân mà còn là yếu tố sống còn để duy trì vẻ đẹp và sự trong lành của cảnh quan, vốn là "nam châm" thu hút du khách.
III. Top giải pháp chính sách cho kinh tế du lịch và môi trường
Để giải quyết mâu thuẫn giữa tăng trưởng và bảo tồn, việc xây dựng và thực thi một hệ thống giải pháp đồng bộ là cấp thiết. Trọng tâm là hoàn thiện chính sách phát triển du lịch theo hướng bền vững, ưu tiên các mô hình thân thiện với môi trường. Cần có sự thay đổi căn bản trong tư duy quản lý, chuyển từ tập trung vào số lượng du khách sang chất lượng và trải nghiệm, đồng thời tính toán sức chứa môi trường của từng điểm đến. Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo, ban hành các quy chuẩn, tiêu chuẩn cụ thể về môi trường cho các dự án đầu tư du lịch, từ khâu quy hoạch, xây dựng đến vận hành. Việc áp dụng các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường như phí bảo vệ môi trường, ký quỹ phục hồi môi trường đối với các dự án lớn, hay chính sách ưu đãi thuế cho các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ xử lý chất thải là những hướng đi hiệu quả. Bên cạnh đó, việc thúc đẩy các mô hình du lịch xanh, mô hình du lịch sinh thái không chỉ là một xu hướng mà phải trở thành một yêu cầu bắt buộc trong chiến lược phát triển của tỉnh. Điều này đòi hỏi một khung pháp lý rõ ràng và cơ chế giám sát chặt chẽ để đảm bảo các nguyên tắc bền vững được thực thi trên thực tế, chứ không chỉ dừng lại ở khẩu hiệu.
3.1. Nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về môi trường du lịch
Vai trò của chính quyền địa phương là then chốt. Cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật về môi trường trong hoạt động du lịch. Điều này bao gồm việc kiểm soát chặt chẽ các dự án xây dựng, đảm bảo tuân thủ quy hoạch và đánh giá tác động môi trường. Đồng thời, cần xây dựng một bộ chỉ số theo dõi sức khỏe môi trường tại các khu du lịch trọng điểm để có cảnh báo sớm về các nguy cơ ô nhiễm hoặc quá tải. Việc công khai, minh bạch thông tin về hiện trạng môi trường và kết quả xử lý vi phạm sẽ giúp tăng cường trách nhiệm của doanh nghiệp và nâng cao nhận thức của cộng đồng. Hơn nữa, cần đầu tư nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ quản lý nhà nước về môi trường và du lịch, giúp họ cập nhật kiến thức và kỹ năng cần thiết để giải quyết các vấn đề phức tạp nảy sinh.
3.2. Xây dựng cơ chế khuyến khích các mô hình du lịch có trách nhiệm
Chính quyền cần tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi cho các doanh nghiệp theo đuổi mô hình du lịch có trách nhiệm. Các chính sách khuyến khích có thể bao gồm: ưu đãi về thuế, hỗ trợ tiếp cận vốn vay với lãi suất thấp, cung cấp mặt bằng cho các dự án du lịch xanh và mô hình du lịch sinh thái. Việc xây dựng và quảng bá bộ tiêu chí "Nhãn sinh thái" cho các cơ sở lưu trú, nhà hàng và công ty lữ hành đạt chuẩn về môi trường sẽ giúp du khách có cơ sở lựa chọn các dịch vụ bền vững. Đồng thời, tỉnh cần đầu tư vào việc đa dạng hóa sản phẩm du lịch, phát triển các tour du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp, du lịch khám phá văn hóa ở các vùng đệm, giảm áp lực cho các điểm đến cốt lõi như Tràng An, Tam Cốc.
IV. Bí quyết phát huy vai trò cộng đồng trong du lịch bền vững
Phát triển du lịch bền vững không thể thành công nếu thiếu đi sự tham gia chủ động và tích cực của cộng đồng địa phương. Người dân không chỉ là đối tượng hưởng lợi mà còn là chủ thể quan trọng trong việc bảo vệ cảnh quan thiên nhiên và gìn giữ các giá trị văn hóa bản địa. Do đó, việc phát huy vai trò của cộng đồng là một trong những bí quyết quan trọng nhất để hài hòa hóa mối quan hệ giữa kinh tế du lịch Ninh Bình và an ninh môi trường. Thay vì bị đặt bên lề, người dân cần được trao quyền và tạo điều kiện để tham gia vào quá trình ra quyết định, từ khâu lập quy hoạch đến quản lý và giám sát hoạt động du lịch. Khi sinh kế người dân địa phương được gắn bó mật thiết với sự trong lành của môi trường và sự nguyên vẹn của di sản, họ sẽ trở thành những người bảo vệ tài nguyên hiệu quả nhất. Các chương trình đào tạo, tập huấn nâng cao kiến thức về làm du lịch chuyên nghiệp, kỹ năng giao tiếp và nhận thức về bảo vệ môi trường cho cộng đồng là vô cùng cần thiết. Xây dựng các mô hình du lịch dựa vào cộng đồng, nơi người dân trực tiếp tham gia cung cấp dịch vụ và chia sẻ lợi ích, là hướng đi bền vững đã được chứng minh hiệu quả tại nhiều nơi trên thế giới.
4.1. Cải thiện sinh kế người dân địa phương qua du lịch cộng đồng
Mô hình du lịch cộng đồng là một giải pháp hiệu quả để cải thiện sinh kế một cách bền vững. Bằng cách phát triển các dịch vụ homestay, hướng dẫn viên bản địa, trải nghiệm ẩm thực và văn hóa địa phương, du lịch tạo ra nguồn thu nhập trực tiếp cho các hộ gia đình. Điều này giúp giảm sự phụ thuộc vào các hoạt động nông nghiệp kém hiệu quả hoặc khai thác tài nguyên thiên nhiên không bền vững. Để mô hình này thành công, cần có sự hỗ trợ từ chính quyền và doanh nghiệp trong việc kết nối thị trường, xây dựng sản phẩm và quảng bá. Quan trọng hơn, cần đảm bảo một cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng, minh bạch để lợi ích kinh tế thực sự đến được với người dân, khuyến khích họ gắn bó lâu dài với việc bảo tồn các giá trị chung.
4.2. Nâng cao nhận thức về bảo vệ di sản và cảnh quan thiên nhiên
Nâng cao nhận thức là nền tảng cho mọi hành động. Cần triển khai các chiến dịch truyền thông sâu rộng, sử dụng nhiều hình thức đa dạng để giáo dục cả cộng đồng địa phương và du khách về tầm quan trọng của việc bảo tồn di sản Tràng An, bảo vệ môi trường. Các thông điệp cần đơn giản, dễ hiểu và nhấn mạnh mối liên hệ trực tiếp giữa môi trường sạch và thu nhập từ du lịch. Việc tổ chức các hoạt động như ngày hội dọn dẹp vệ sinh môi trường, các cuộc thi tìm hiểu về di sản, hay lồng ghép nội dung bảo vệ môi trường vào chương trình giáo dục tại các trường học địa phương sẽ góp phần xây dựng một thế hệ người dân có ý thức và trách nhiệm cao với quê hương.
V. Minh chứng Kinh nghiệm bảo tồn di sản Tràng An Cúc Phương
Thực tiễn tại Ninh Bình đã cho thấy những bài học quý giá về sự cân bằng giữa phát triển và bảo tồn. Hai ví dụ điển hình là Vườn Quốc gia Cúc Phương và Quần thể danh thắng Tràng An. Tại Cúc Phương, công tác bảo tồn đa dạng sinh học luôn được đặt lên hàng đầu. Các hoạt động du lịch được thiết kế cẩn thận để giảm thiểu tác động đến hệ sinh thái, đồng thời mang tính giáo dục cao, giúp du khách hiểu hơn về giá trị của rừng nguyên sinh. Trong khi đó, tại Tràng An, việc quản lý một Di sản thế giới UNESCO đặt ra những thách thức to lớn hơn về quy mô. Kinh nghiệm ở đây cho thấy tầm quan trọng của một ban quản lý di sản mạnh, có đủ thẩm quyền và năng lực để điều phối các hoạt động, từ việc quy hoạch bến thuyền, kiểm soát số lượng du khách, đến việc giám sát chất lượng môi trường nước. Giai đoạn 2010-2019 chứng kiến sự tăng trưởng kinh tế từ du lịch vượt bậc, nhưng cũng chính giai đoạn này đã cung cấp những bài học sâu sắc về việc phải trả giá nếu lơ là công tác bảo vệ môi trường. Những mô hình thành công và cả những thất bại trong quá khứ đều là cơ sở dữ liệu quan trọng để Ninh Bình định hình con đường phát triển du lịch bền vững trong tương lai.
5.1. Bài học từ công tác bảo tồn đa dạng sinh học Cúc Phương
Vườn Quốc gia Cúc Phương là một mô hình thành công về mô hình du lịch sinh thái gắn với bảo tồn. Bài học cốt lõi ở đây là việc xác định rõ các vùng chức năng: vùng bảo vệ nghiêm ngặt, vùng phục hồi sinh thái và vùng dịch vụ - hành chính. Hoạt động du lịch chỉ được phép diễn ra trong vùng dịch vụ và trên các tuyến đường mòn được quy định sẵn, hạn chế tối đa sự can thiệp vào lõi rừng. Các chương trình du lịch như xem động vật hoang dã ban đêm, tham quan trung tâm cứu hộ linh trưởng, hay đi bộ xuyên rừng đều được thực hiện dưới sự giám sát chặt chẽ của kiểm lâm và hướng dẫn viên. Nguồn thu từ du lịch được tái đầu tư một phần cho công tác bảo tồn, tạo ra một cơ chế tài chính bền vững. Kinh nghiệm này cho thấy, du lịch có thể trở thành một công cụ hữu hiệu cho bảo tồn nếu được quy hoạch và quản lý một cách khoa học.
5.2. Quản lý Di sản thế giới UNESCO Tràng An một cách hiệu quả
Việc bảo tồn di sản Tràng An là một nhiệm vụ phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp đa ngành và đa cấp. Ban quản lý Quần thể danh thắng Tràng An đã triển khai nhiều biện pháp tích cực như: quy hoạch lại hệ thống bến thuyền để đảm bảo trật tự và an toàn; áp dụng công nghệ trong việc bán vé và quản lý lượt khách để tránh quá tải; thường xuyên quan trắc chất lượng nước. Một thành công đáng chú ý là việc tổ chức và quản lý đội ngũ người chèo thuyền địa phương, tạo ra công ăn việc làm ổn định cho hàng ngàn người dân và biến họ thành những "đại sứ du lịch" kiêm người giám sát môi trường. Tuy nhiên, thách thức về việc kiểm soát xây dựng trái phép ở vùng ven và xử lý nước thải vẫn còn tồn tại, đòi hỏi những giải pháp quyết liệt hơn trong thời gian tới.
VI. Hướng tới tương lai Du lịch Ninh Bình và biến đổi khí hậu
Nhìn về tương lai, ngành du lịch Ninh Bình không chỉ đối mặt với các thách thức nội tại mà còn phải ứng phó với một nguy cơ lớn hơn: biến đổi khí hậu. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ lụt, và hạn hán có thể gây thiệt hại nặng nề cho cơ sở hạ tầng du lịch và làm xói mòn, biến dạng cảnh quan karst độc đáo. Mực nước biển dâng cũng là một mối đe dọa tiềm tàng đối với các khu vực đất ngập nước như Vân Long. Do đó, định hướng phát triển kinh tế du lịch Ninh Bình đến năm 2030 và tầm nhìn xa hơn phải tích hợp một cách sâu sắc các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu. Cần xây dựng các kịch bản và kế hoạch hành động cụ thể để giảm thiểu rủi ro. Tầm nhìn cho du lịch Ninh Bình là xây dựng một ngành "công nghiệp không khói" thực sự bền vững, có khả năng chống chịu cao, không chỉ đóng góp cho kinh tế mà còn đi đầu trong việc bảo vệ các giá trị di sản và môi trường cho các thế hệ tương lai. Đây là con đường duy nhất để Ninh Bình giữ vững vị thế là một trong những điểm đến hấp dẫn và có trách nhiệm nhất của Việt Nam.
6.1. Định hướng phát triển kinh tế du lịch Ninh Bình đến năm 2030
Luận án của TS. Nguyễn Thị Minh Tân đề xuất định hướng phát triển du lịch Ninh Bình đến năm 2030 theo hướng toàn diện và bền vững. Mục tiêu không chỉ là tăng trưởng về doanh thu và lượng khách mà còn là nâng cao chất lượng sản phẩm, đa dạng hóa trải nghiệm và xây dựng thương hiệu du lịch xanh. Các định hướng chính bao gồm: tập trung phát triển các sản phẩm du lịch có giá trị gia tăng cao như du lịch nghỉ dưỡng, du lịch văn hóa chuyên sâu, và du lịch MICE; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý và quảng bá du lịch; và tăng cường liên kết vùng để tạo ra các chuỗi sản phẩm du lịch hấp dẫn, kết nối di sản Ninh Bình với các điểm đến khác trong khu vực Đồng bằng sông Hồng và duyên hải Bắc Bộ.
6.2. Kế hoạch ứng phó với biến đổi khí hậu và du lịch Ninh Bình
Để đối phó với biến đổi khí hậu và du lịch Ninh Bình, tỉnh cần xây dựng một kế hoạch hành động chi tiết. Kế hoạch này nên bao gồm: đánh giá mức độ dễ bị tổn thương của các khu, điểm du lịch trước các tác động của biến đổi khí hậu; lồng ghép yếu tố biến đổi khí hậu vào quy hoạch phát triển du lịch; khuyến khích xây dựng các công trình du lịch xanh, sử dụng năng lượng tái tạo và vật liệu thân thiện với môi trường. Bên cạnh đó, cần phát triển các hệ thống cảnh báo sớm thiên tai cho các khu du lịch và xây dựng năng lực ứng phó cho cả doanh nghiệp và cộng đồng. Việc chủ động thích ứng không chỉ giúp bảo vệ ngành du lịch mà còn thể hiện trách nhiệm của Ninh Bình trong nỗ lực chung toàn cầu.
