Luận án TS: Phát triển KTDL gắn với đảm bảo an ninh môi trường ở Ninh Bình

Luận án phân tích thực trạng và giải pháp phát triển kinh tế du lịch Ninh Bình gắn với việc đảm bảo an ninh môi trường, hướng đến phát triển bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Thị Minh Tân
• Người hướng dẫn: Hoàng Thị Bích Loan
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Phát triển kinh tế du lịch gắn với đảm bảo an ninh môi trường ở tỉnh Ninh Bình
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Những công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài luận án
• 1.2. Đánh giá chung kết quả của các công trình đã công bố và những “khoảng trống” cần tiếp tục nghiên cứu
• 2. Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ DU LỊCH GẮN VỚI ĐẢM BẢO AN NINH MÔI TRƯỜNG
• 2.1. Những vấn đề chung về phát triển kinh tế du lịch và đảm bảo an ninh môi trường
• 2.2. Cơ sở lý luận về phát triển kinh tế du lịch gắn với đảm bảo an ninh môi trường
• 2.3. Kinh nghiệm quốc tế, trong nước về phát triển kinh tế du lịch gắn với đảm bảo an ninh môi trường và bài học rút ra cho tỉnh Ninh Bình
• 3. Chương 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ DU LỊCH GẮN VỚI ĐẢM BẢO AN NINH MÔI TRƯỜNG Ở TỈNH NINH BÌNH GIAI ĐOẠN 2010-2019
• 3.1. Khái quát chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế-xã hội của tỉnh Ninh Bình
• 3.2. Phân tích thực trạng phát triển kinh tế du lịch gắn với đảm bảo an ninh môi trường ở tỉnh Ninh Bình
• 4. Chương 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN KINH TẾ DU LỊCH GẮN VỚI ĐẢM BẢO AN NINH MÔI TRƯỜNG Ở TỈNH NINH BÌNH ĐẾN NĂM 2030
• 4.1. Bối cảnh mới và định hướng phát triển kinh tế du lịch gắn với đảm bảo an ninh môi trường ở tỉnh Ninh Bình đến năm 2030
• 4.2. Giải pháp phát triển kinh tế du lịch gắn với đảm bảo an ninh môi trường ở tỉnh Ninh Bình đến năm 2030
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Toàn cảnh kinh tế du lịch Ninh Bình và an ninh môi trường

Ninh Bình, với vị thế địa lý thuận lợi và hệ thống tài nguyên du lịch phong phú, đã xác định du lịch là ngành kinh tế mũi nhọn. Nơi đây sở hữu Quần thể danh thắng Tràng An - một Di sản thế giới UNESCO hỗn hợp, Vườn Quốc gia Cúc Phương, và Khu du lịch Tam Cốc - Bích Động. Những tiềm năng này đã thúc đẩy sự tăng trưởng kinh tế từ du lịch một cách mạnh mẽ. Theo số liệu từ Sở Du lịch Ninh Bình, năm 2019, ngành du lịch tỉnh đạt doanh thu 3.600 tỷ đồng và tạo việc làm cho khoảng 21.500 lao động địa phương. Sự phát triển này đóng góp đáng kể vào GDP và chuyển dịch cơ cấu kinh tế của tỉnh theo hướng tăng tỷ trọng dịch vụ. Tuy nhiên, sự tăng trưởng nhanh chóng này đặt ra một câu hỏi lớn về sự cân bằng. Mối quan hệ giữa phát triển kinh tế du lịch Ninh Bình và an ninh môi trường trở thành một bài toán cốt lõi. An ninh môi trường, theo Luật Bảo vệ Môi trường 2014, là việc đảm bảo không có tác động lớn của môi trường đến sự ổn định chính trị, xã hội và phát triển kinh tế quốc gia. Trong bối cảnh của Ninh Bình, điều này có nghĩa là bảo vệ các hệ sinh thái mỏng manh, nguồn nước, và cảnh quan thiên nhiên khỏi những áp lực do hoạt động du lịch gây ra. Nếu an ninh môi trường bị đe dọa, chính nguồn tài nguyên vốn là nền tảng cho du lịch cũng sẽ bị hủy hoại, gây ra những hậu quả lâu dài cho cả kinh tế và xã hội.

1.1. Vai trò của du lịch trong cơ cấu kinh tế tỉnh Ninh Bình

Ngành du lịch đóng vai trò là động lực chính cho sự phát triển kinh tế - xã hội của Ninh Bình trong thập kỷ qua. Hoạt động du lịch không chỉ tạo ra nguồn thu trực tiếp cho ngân sách nhà nước mà còn thúc đẩy các ngành kinh tế khác như xây dựng, giao thông vận tải, nông nghiệp và tiểu thủ công nghiệp phát triển. Sự gia tăng của lượng khách du lịch, đặc biệt sau khi Tràng An được công nhận là di sản thế giới, đã tạo ra một thị trường tiêu thụ tại chỗ rộng lớn cho các sản phẩm địa phương. Điều này giúp cải thiện sinh kế người dân địa phương, đặc biệt là cộng đồng sống quanh các khu di sản. Hàng ngàn hộ gia đình đã tham gia vào các hoạt động dịch vụ như chèo thuyền, homestay, bán hàng lưu niệm, góp phần đa dạng hóa nguồn thu nhập và giảm nghèo. Do đó, phát triển du lịch bền vững Ninh Bình không chỉ là mục tiêu của riêng ngành du lịch mà còn là chiến lược phát triển chung của toàn tỉnh.

1.2. Định nghĩa an ninh môi trường trong bối cảnh du lịch

An ninh môi trường trong bối cảnh du lịch là trạng thái cân bằng giữa việc khai thác tài nguyên để phục vụ du khách và việc duy trì sự toàn vẹn của hệ sinh thái. Nó bao gồm nhiều khía cạnh: an ninh nguồn nước đảm bảo cung cấp đủ nước sạch cho cả du khách và người dân mà không làm cạn kiệt nguồn nước ngầm hay gây ô nhiễm; bảo vệ cảnh quan thiên nhiên khỏi sự xâm lấn của các công trình xây dựng trái phép; và bảo tồn đa dạng sinh học Cúc Phương cũng như các khu vực nhạy cảm khác. Khi an ninh môi trường bị suy giảm, các rủi ro như ô nhiễm, sạt lở, mất mát đa dạng sinh học sẽ gia tăng. Những rủi ro này không chỉ làm giảm sức hấp dẫn của điểm đến mà còn đe dọa trực tiếp đến sự ổn định xã hội và kinh tế của cộng đồng phụ thuộc vào du lịch. Do đó, đảm bảo an ninh môi trường là điều kiện tiên quyết cho sự phát triển lâu dài của ngành.

II. Thách thức Tác động của du lịch đến môi trường Ninh Bình

Sự phát triển nhanh chóng của kinh tế du lịch Ninh Bình, dù mang lại nhiều lợi ích, cũng bộc lộ những mặt trái. Luận án của TS. Nguyễn Thị Minh Tân (2021) chỉ ra rằng sự phát triển này chưa thực sự gắn kết chặt chẽ với bảo vệ môi trường, dẫn đến những tác động của du lịch đến môi trường ngày càng rõ rệt. Một trong những vấn đề nổi cộm là tình trạng quá tải du lịch ở Tam Cốc và Tràng An vào các mùa cao điểm. Lượng du khách tăng đột biến gây áp lực khổng lồ lên cơ sở hạ tầng, hệ thống xử lý chất thải và chính cảnh quan thiên nhiên. Các hoạt động xây dựng cơ sở lưu trú, nhà hàng tự phát, thiếu quy hoạch đã phá vỡ cảnh quan và hệ sinh thái nguyên sơ. Thêm vào đó, vấn đề quản lý rác thải du lịch còn nhiều bất cập. Rác thải nhựa, túi nilon từ du khách và các cơ sở dịch vụ không được thu gom và xử lý triệt để, gây ô nhiễm nguồn nước mặt và đất. Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn: du lịch phát triển dựa trên môi trường trong sạch, nhưng chính nó lại đang làm suy thoái môi trường. Những thách thức này đòi hỏi phải có một cách tiếp cận tổng thể và quyết liệt hơn để giải quyết xung đột lợi ích kinh tế và bảo tồn.

2.1. Phân tích thực trạng quá tải tại các điểm du lịch trọng điểm

Quần thể danh thắng Tràng An và khu Tam Cốc - Bích Động là những điểm đến thu hút hàng triệu lượt khách mỗi năm. Tuy nhiên, sự tập trung quá mức vào một vài địa điểm đã dẫn đến hiện tượng quá tải cục bộ. Vào các dịp lễ, Tết, số lượng thuyền du lịch hoạt động trên sông Ngô Đồng (Tam Cốc) và hệ thống sông, hang động Tràng An vượt quá sức chứa của môi trường. Điều này không chỉ gây tắc nghẽn, làm giảm trải nghiệm của du khách mà còn gây ra những tác động tiêu cực như xói mòn bờ sông, ô nhiễm tiếng ồn, và làm xáo trộn môi trường sống của các loài thủy sinh. Sự quá tải còn thể hiện ở áp lực lên hạ tầng giao thông và dịch vụ công cộng. Tình trạng này nếu không được kiểm soát sẽ làm suy giảm giá trị độc đáo của di sản và ảnh hưởng đến uy tín của du lịch Ninh Bình trên bản đồ du lịch quốc gia và quốc tế.

2.2. Vấn đề quản lý rác thải và đảm bảo an ninh nguồn nước

Quản lý rác thải, đặc biệt là rác thải nhựa, là một thách thức lớn. Lượng rác thải phát sinh từ hoạt động du lịch tăng tỷ lệ thuận với số lượng du khách, nhưng hệ thống thu gom và xử lý chưa theo kịp. Nhiều khu vực ven sông, ven đường và ngay cả trong các khu bảo tồn vẫn còn tình trạng rác thải bị vứt bừa bãi. Vấn đề này liên quan trực tiếp đến an ninh nguồn nước. Nước thải sinh hoạt từ các khách sạn, nhà hàng, và hộ dân làm du lịch nếu không được xử lý đạt chuẩn sẽ ngấm xuống đất hoặc chảy thẳng ra sông, hồ, gây ô nhiễm nguồn nước mặt và nước ngầm. Khu vực Tràng An với hệ thống karst ngập nước đặc thù lại càng nhạy cảm với ô nhiễm. Việc đảm bảo nguồn nước sạch không chỉ cần thiết cho đời sống người dân mà còn là yếu tố sống còn để duy trì vẻ đẹp và sự trong lành của cảnh quan, vốn là "nam châm" thu hút du khách.

III. Top giải pháp chính sách cho kinh tế du lịch và môi trường

Để giải quyết mâu thuẫn giữa tăng trưởng và bảo tồn, việc xây dựng và thực thi một hệ thống giải pháp đồng bộ là cấp thiết. Trọng tâm là hoàn thiện chính sách phát triển du lịch theo hướng bền vững, ưu tiên các mô hình thân thiện với môi trường. Cần có sự thay đổi căn bản trong tư duy quản lý, chuyển từ tập trung vào số lượng du khách sang chất lượng và trải nghiệm, đồng thời tính toán sức chứa môi trường của từng điểm đến. Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo, ban hành các quy chuẩn, tiêu chuẩn cụ thể về môi trường cho các dự án đầu tư du lịch, từ khâu quy hoạch, xây dựng đến vận hành. Việc áp dụng các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường như phí bảo vệ môi trường, ký quỹ phục hồi môi trường đối với các dự án lớn, hay chính sách ưu đãi thuế cho các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ xử lý chất thải là những hướng đi hiệu quả. Bên cạnh đó, việc thúc đẩy các mô hình du lịch xanh, mô hình du lịch sinh thái không chỉ là một xu hướng mà phải trở thành một yêu cầu bắt buộc trong chiến lược phát triển của tỉnh. Điều này đòi hỏi một khung pháp lý rõ ràng và cơ chế giám sát chặt chẽ để đảm bảo các nguyên tắc bền vững được thực thi trên thực tế, chứ không chỉ dừng lại ở khẩu hiệu.

3.1. Nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về môi trường du lịch

Vai trò của chính quyền địa phương là then chốt. Cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật về môi trường trong hoạt động du lịch. Điều này bao gồm việc kiểm soát chặt chẽ các dự án xây dựng, đảm bảo tuân thủ quy hoạch và đánh giá tác động môi trường. Đồng thời, cần xây dựng một bộ chỉ số theo dõi sức khỏe môi trường tại các khu du lịch trọng điểm để có cảnh báo sớm về các nguy cơ ô nhiễm hoặc quá tải. Việc công khai, minh bạch thông tin về hiện trạng môi trường và kết quả xử lý vi phạm sẽ giúp tăng cường trách nhiệm của doanh nghiệp và nâng cao nhận thức của cộng đồng. Hơn nữa, cần đầu tư nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ quản lý nhà nước về môi trường và du lịch, giúp họ cập nhật kiến thức và kỹ năng cần thiết để giải quyết các vấn đề phức tạp nảy sinh.

3.2. Xây dựng cơ chế khuyến khích các mô hình du lịch có trách nhiệm

Chính quyền cần tạo ra một môi trường kinh doanh thuận lợi cho các doanh nghiệp theo đuổi mô hình du lịch có trách nhiệm. Các chính sách khuyến khích có thể bao gồm: ưu đãi về thuế, hỗ trợ tiếp cận vốn vay với lãi suất thấp, cung cấp mặt bằng cho các dự án du lịch xanh và mô hình du lịch sinh thái. Việc xây dựng và quảng bá bộ tiêu chí "Nhãn sinh thái" cho các cơ sở lưu trú, nhà hàng và công ty lữ hành đạt chuẩn về môi trường sẽ giúp du khách có cơ sở lựa chọn các dịch vụ bền vững. Đồng thời, tỉnh cần đầu tư vào việc đa dạng hóa sản phẩm du lịch, phát triển các tour du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp, du lịch khám phá văn hóa ở các vùng đệm, giảm áp lực cho các điểm đến cốt lõi như Tràng An, Tam Cốc.

IV. Bí quyết phát huy vai trò cộng đồng trong du lịch bền vững

Phát triển du lịch bền vững không thể thành công nếu thiếu đi sự tham gia chủ động và tích cực của cộng đồng địa phương. Người dân không chỉ là đối tượng hưởng lợi mà còn là chủ thể quan trọng trong việc bảo vệ cảnh quan thiên nhiên và gìn giữ các giá trị văn hóa bản địa. Do đó, việc phát huy vai trò của cộng đồng là một trong những bí quyết quan trọng nhất để hài hòa hóa mối quan hệ giữa kinh tế du lịch Ninh Bình và an ninh môi trường. Thay vì bị đặt bên lề, người dân cần được trao quyền và tạo điều kiện để tham gia vào quá trình ra quyết định, từ khâu lập quy hoạch đến quản lý và giám sát hoạt động du lịch. Khi sinh kế người dân địa phương được gắn bó mật thiết với sự trong lành của môi trường và sự nguyên vẹn của di sản, họ sẽ trở thành những người bảo vệ tài nguyên hiệu quả nhất. Các chương trình đào tạo, tập huấn nâng cao kiến thức về làm du lịch chuyên nghiệp, kỹ năng giao tiếp và nhận thức về bảo vệ môi trường cho cộng đồng là vô cùng cần thiết. Xây dựng các mô hình du lịch dựa vào cộng đồng, nơi người dân trực tiếp tham gia cung cấp dịch vụ và chia sẻ lợi ích, là hướng đi bền vững đã được chứng minh hiệu quả tại nhiều nơi trên thế giới.

4.1. Cải thiện sinh kế người dân địa phương qua du lịch cộng đồng

Mô hình du lịch cộng đồng là một giải pháp hiệu quả để cải thiện sinh kế một cách bền vững. Bằng cách phát triển các dịch vụ homestay, hướng dẫn viên bản địa, trải nghiệm ẩm thực và văn hóa địa phương, du lịch tạo ra nguồn thu nhập trực tiếp cho các hộ gia đình. Điều này giúp giảm sự phụ thuộc vào các hoạt động nông nghiệp kém hiệu quả hoặc khai thác tài nguyên thiên nhiên không bền vững. Để mô hình này thành công, cần có sự hỗ trợ từ chính quyền và doanh nghiệp trong việc kết nối thị trường, xây dựng sản phẩm và quảng bá. Quan trọng hơn, cần đảm bảo một cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng, minh bạch để lợi ích kinh tế thực sự đến được với người dân, khuyến khích họ gắn bó lâu dài với việc bảo tồn các giá trị chung.

4.2. Nâng cao nhận thức về bảo vệ di sản và cảnh quan thiên nhiên

Nâng cao nhận thức là nền tảng cho mọi hành động. Cần triển khai các chiến dịch truyền thông sâu rộng, sử dụng nhiều hình thức đa dạng để giáo dục cả cộng đồng địa phương và du khách về tầm quan trọng của việc bảo tồn di sản Tràng An, bảo vệ môi trường. Các thông điệp cần đơn giản, dễ hiểu và nhấn mạnh mối liên hệ trực tiếp giữa môi trường sạch và thu nhập từ du lịch. Việc tổ chức các hoạt động như ngày hội dọn dẹp vệ sinh môi trường, các cuộc thi tìm hiểu về di sản, hay lồng ghép nội dung bảo vệ môi trường vào chương trình giáo dục tại các trường học địa phương sẽ góp phần xây dựng một thế hệ người dân có ý thức và trách nhiệm cao với quê hương.

V. Minh chứng Kinh nghiệm bảo tồn di sản Tràng An Cúc Phương

Thực tiễn tại Ninh Bình đã cho thấy những bài học quý giá về sự cân bằng giữa phát triển và bảo tồn. Hai ví dụ điển hình là Vườn Quốc gia Cúc Phương và Quần thể danh thắng Tràng An. Tại Cúc Phương, công tác bảo tồn đa dạng sinh học luôn được đặt lên hàng đầu. Các hoạt động du lịch được thiết kế cẩn thận để giảm thiểu tác động đến hệ sinh thái, đồng thời mang tính giáo dục cao, giúp du khách hiểu hơn về giá trị của rừng nguyên sinh. Trong khi đó, tại Tràng An, việc quản lý một Di sản thế giới UNESCO đặt ra những thách thức to lớn hơn về quy mô. Kinh nghiệm ở đây cho thấy tầm quan trọng của một ban quản lý di sản mạnh, có đủ thẩm quyền và năng lực để điều phối các hoạt động, từ việc quy hoạch bến thuyền, kiểm soát số lượng du khách, đến việc giám sát chất lượng môi trường nước. Giai đoạn 2010-2019 chứng kiến sự tăng trưởng kinh tế từ du lịch vượt bậc, nhưng cũng chính giai đoạn này đã cung cấp những bài học sâu sắc về việc phải trả giá nếu lơ là công tác bảo vệ môi trường. Những mô hình thành công và cả những thất bại trong quá khứ đều là cơ sở dữ liệu quan trọng để Ninh Bình định hình con đường phát triển du lịch bền vững trong tương lai.

5.1. Bài học từ công tác bảo tồn đa dạng sinh học Cúc Phương

Vườn Quốc gia Cúc Phương là một mô hình thành công về mô hình du lịch sinh thái gắn với bảo tồn. Bài học cốt lõi ở đây là việc xác định rõ các vùng chức năng: vùng bảo vệ nghiêm ngặt, vùng phục hồi sinh thái và vùng dịch vụ - hành chính. Hoạt động du lịch chỉ được phép diễn ra trong vùng dịch vụ và trên các tuyến đường mòn được quy định sẵn, hạn chế tối đa sự can thiệp vào lõi rừng. Các chương trình du lịch như xem động vật hoang dã ban đêm, tham quan trung tâm cứu hộ linh trưởng, hay đi bộ xuyên rừng đều được thực hiện dưới sự giám sát chặt chẽ của kiểm lâm và hướng dẫn viên. Nguồn thu từ du lịch được tái đầu tư một phần cho công tác bảo tồn, tạo ra một cơ chế tài chính bền vững. Kinh nghiệm này cho thấy, du lịch có thể trở thành một công cụ hữu hiệu cho bảo tồn nếu được quy hoạch và quản lý một cách khoa học.

5.2. Quản lý Di sản thế giới UNESCO Tràng An một cách hiệu quả

Việc bảo tồn di sản Tràng An là một nhiệm vụ phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp đa ngành và đa cấp. Ban quản lý Quần thể danh thắng Tràng An đã triển khai nhiều biện pháp tích cực như: quy hoạch lại hệ thống bến thuyền để đảm bảo trật tự và an toàn; áp dụng công nghệ trong việc bán vé và quản lý lượt khách để tránh quá tải; thường xuyên quan trắc chất lượng nước. Một thành công đáng chú ý là việc tổ chức và quản lý đội ngũ người chèo thuyền địa phương, tạo ra công ăn việc làm ổn định cho hàng ngàn người dân và biến họ thành những "đại sứ du lịch" kiêm người giám sát môi trường. Tuy nhiên, thách thức về việc kiểm soát xây dựng trái phép ở vùng ven và xử lý nước thải vẫn còn tồn tại, đòi hỏi những giải pháp quyết liệt hơn trong thời gian tới.

VI. Hướng tới tương lai Du lịch Ninh Bình và biến đổi khí hậu

Nhìn về tương lai, ngành du lịch Ninh Bình không chỉ đối mặt với các thách thức nội tại mà còn phải ứng phó với một nguy cơ lớn hơn: biến đổi khí hậu. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ lụt, và hạn hán có thể gây thiệt hại nặng nề cho cơ sở hạ tầng du lịch và làm xói mòn, biến dạng cảnh quan karst độc đáo. Mực nước biển dâng cũng là một mối đe dọa tiềm tàng đối với các khu vực đất ngập nước như Vân Long. Do đó, định hướng phát triển kinh tế du lịch Ninh Bình đến năm 2030 và tầm nhìn xa hơn phải tích hợp một cách sâu sắc các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu. Cần xây dựng các kịch bản và kế hoạch hành động cụ thể để giảm thiểu rủi ro. Tầm nhìn cho du lịch Ninh Bình là xây dựng một ngành "công nghiệp không khói" thực sự bền vững, có khả năng chống chịu cao, không chỉ đóng góp cho kinh tế mà còn đi đầu trong việc bảo vệ các giá trị di sản và môi trường cho các thế hệ tương lai. Đây là con đường duy nhất để Ninh Bình giữ vững vị thế là một trong những điểm đến hấp dẫn và có trách nhiệm nhất của Việt Nam.

6.1. Định hướng phát triển kinh tế du lịch Ninh Bình đến năm 2030

Luận án của TS. Nguyễn Thị Minh Tân đề xuất định hướng phát triển du lịch Ninh Bình đến năm 2030 theo hướng toàn diện và bền vững. Mục tiêu không chỉ là tăng trưởng về doanh thu và lượng khách mà còn là nâng cao chất lượng sản phẩm, đa dạng hóa trải nghiệm và xây dựng thương hiệu du lịch xanh. Các định hướng chính bao gồm: tập trung phát triển các sản phẩm du lịch có giá trị gia tăng cao như du lịch nghỉ dưỡng, du lịch văn hóa chuyên sâu, và du lịch MICE; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý và quảng bá du lịch; và tăng cường liên kết vùng để tạo ra các chuỗi sản phẩm du lịch hấp dẫn, kết nối di sản Ninh Bình với các điểm đến khác trong khu vực Đồng bằng sông Hồng và duyên hải Bắc Bộ.

6.2. Kế hoạch ứng phó với biến đổi khí hậu và du lịch Ninh Bình

Để đối phó với biến đổi khí hậu và du lịch Ninh Bình, tỉnh cần xây dựng một kế hoạch hành động chi tiết. Kế hoạch này nên bao gồm: đánh giá mức độ dễ bị tổn thương của các khu, điểm du lịch trước các tác động của biến đổi khí hậu; lồng ghép yếu tố biến đổi khí hậu vào quy hoạch phát triển du lịch; khuyến khích xây dựng các công trình du lịch xanh, sử dụng năng lượng tái tạo và vật liệu thân thiện với môi trường. Bên cạnh đó, cần phát triển các hệ thống cảnh báo sớm thiên tai cho các khu du lịch và xây dựng năng lực ứng phó cho cả doanh nghiệp và cộng đồng. Việc chủ động thích ứng không chỉ giúp bảo vệ ngành du lịch mà còn thể hiện trách nhiệm của Ninh Bình trong nỗ lực chung toàn cầu.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Phát triển kinh tế du lịch trong mối tương quan hữu cơ với đảm bảo an ninh môi trường đang trở thành một trong những vấn đề cốt lõi của kinh tế chính trị hiện đại, đặc biệt tại các địa bàn sở hữu di sản văn hóa và thiên nhiên hỗn hợp. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Kinh tế chính trị (mã số: 931 01 02) của tác giả Nguyễn Thị Minh Tân, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS. Hoàng Thị Bích Loan và PGS.TS. Chu Văn Cấp tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh (2021), mang tiêu đề: "Phát triển kinh tế du lịch gắn với đảm bảo an ninh môi trường ở tỉnh Ninh Bình". Công trình tiên phong thiết lập khung phân tích kinh tế chính trị về mối quan hệ biện chứng giữa tích lũy, tăng trưởng của ngành kinh tế du lịch và sự ổn định của hệ thống sinh thái tự nhiên cấp tỉnh.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ: phần lớn các nghiên cứu trước đây (như Inskeep, 1991; Butler, 1993; Nguyễn Văn Đính và Trần Thị Minh Hòa, 2006) tiếp cận du lịch dưới góc độ kinh tế vi mô thuần túy hoặc quản lý môi trường kỹ thuật đơn lẻ, thiếu vắng việc luận giải bản chất quan hệ sản xuất, phân phối lợi ích và mâu thuẫn lợi ích kinh tế trong việc khai thác tài nguyên sinh thái dưới lăng kính kinh tế chính trị. Luận án giải quyết trực diện 03 câu hỏi nghiên cứu trung tâm:

1. Bản chất kinh tế chính trị của việc phát triển kinh tế du lịch gắn với đảm bảo an ninh môi trường ở cấp độ địa phương được xác lập trên những quy luật và nguyên tắc nào?
2. Thực trạng vận hành mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế du lịch và đảm bảo an ninh môi trường tại tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2010–2019 diễn ra như thế nào, đâu là các mâu thuẫn nội tại?
3. Hệ thống giải pháp đồng bộ nào có khả năng giải quyết hài hòa xung đột giữa tối đa hóa lợi ích kinh tế du lịch và bảo đảm an toàn sinh thái địa phương đến năm 2030?

Luận án đặt ra các giả thuyết nghiên cứu: (H1) Tăng trưởng kinh tế du lịch nếu chỉ dựa vào khai thác chiều rộng tài nguyên tự nhiên sẽ làm suy giảm ngưỡng an ninh môi trường, dẫn tới suy thoái chính nguồn lực phát triển du lịch; (H2) Việc hoàn thiện các công cụ kinh tế và cơ chế điều tiết phân phối giá trị thặng dư sinh thái của Nhà nước giữ vai trò quyết định trong việc lập lại cân bằng sinh thái - kinh tế.

Đóng góp đột phá của công trình được định lượng qua việc khảo sát bức tranh thực tiễn tại Ninh Bình: địa phương đón lượng khách tăng trưởng vượt bậc từ năm 2010 đến 2019, đạt doanh thu 3.600 tỷ đồng và giải quyết việc làm cho 21.500 lao động năm 2019, đóng góp vào thành tựu chung của du lịch Việt Nam (đạt 18 triệu lượt khách quốc tế, 85 triệu lượt khách nội địa, tổng thu 755.000 tỷ đồng, đóng góp 9,2% GDP cả nước năm 2019). Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn bộ tỉnh Ninh Bình trọng tâm là Quần thể danh thắng Tràng An (di sản kép thế giới), Vườn Quốc gia Cúc Phương, Đầm Vân Long; khung thời gian phân tích thực trạng từ 2010–2019 và tầm nhìn giải pháp đến 2030.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về kinh tế du lịch và an ninh môi trường phản ánh hai dòng lý thuyết lớn:

Dòng nghiên cứu lý thuyết kinh tế và quy hoạch du lịch bền vững: William Theobald (1998) trong Global Tourism - The next decade và John Ward, Phil Higson, William Campbell (1997) trong Leisure and Tourism đã phân tích mô hình cung - cầu, tính liên ngành và tác động ngoại biên tiêu cực của hoạt động du lịch đối với môi trường tự nhiên. Robert Lanquar (1992) khẳng định tính chất công nghiệp của du lịch thông qua việc chuyển hóa tư bản và tài nguyên nhân lực - tự nhiên thành sản phẩm dịch vụ. Ở góc độ kinh tế học thực chứng, John Tribe (2005) trong The Economics of Leisure and Tourism lượng hóa chi phí vận hành và phân bổ vốn đầu tư môi trường. Edward Inskeep (1991, 1994) cùng Richard Butler (1993) đã đặt nền móng cho lý thuyết sức chứa du lịch (carrying capacity) và chu kỳ sống của điểm đến (TALC), nhấn mạnh du lịch sinh thái và du lịch bền vững phải tối ưu hóa lợi ích kinh tế song hành cùng bảo tồn nguyên vẹn hệ thống sinh thái và phân phối phúc lợi công bằng cho cộng đồng bản địa.

Dòng nghiên cứu về an ninh môi trường và kinh tế chính trị sinh thái: Kể từ Hội nghị Stockholm (1972) và Báo cáo Brundtland (1987), an ninh môi trường được Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc định nghĩa là: "Sự khan hiếm các nguồn tài nguyên thiên nhiên, sự suy thoái và ô nhiễm môi trường và những hiểm họa có thể gây suy yếu nền kinh tế, gia tăng đói nghèo, gia tăng bất ổn chính trị, thậm chí trở thành ngòi nổ cho các cuộc xung đột và chiến tranh". Luật Bảo vệ Môi trường Việt Nam năm 2014 thể chế hóa khái niệm này: "An ninh môi trường là việc bảo đảm không có tác động lớn của môi trường đến sự ổn định chính trị, xã hội và phát triển kinh tế của quốc gia". Các nghiên cứu của Nguyễn Đình Hòe, Nguyễn Ngọc Sinh (2008), Nguyễn Đức Khiển, Nguyễn Kim Hoàng (2008), Nguyễn Danh Sơn (2013) và Nguyễn Thế Chinh (2003, 2013) đã cụ thể hóa khái niệm vốn tự nhiên (natural capital), kinh tế xanh và các công cụ kinh tế như thuế tài nguyên, phí nước thải, cơ chế đặt cọc - hoàn trả (deposit-refund system) và quỹ môi trường.

Tranh luận học thuật và định vị khoảng trống: Tồn tại mâu thuẫn học thuật sâu sắc giữa hai trường phái: Trường phái "Bảo tồn tuyệt đối" (Preservationism) chủ trương đóng băng tài nguyên sinh thái, hạn chế tối đa sự can thiệp của thị trường; ngược lại, Trường phái "Khai thác tối đa hóa thị trường" (Neoliberal Tourism Exploitation) ưu tiên tăng trưởng GDP du lịch ngắn hạn, chấp nhận suy thoái cục bộ để tái đầu tư công nghệ xử lý sau. Luận án định vị mình ở điểm giao thoa biện chứng theo quan điểm kinh tế chính trị Mác-xít: môi trường không phải là hàng hóa thuần túy bị tư bản bóc lột, mà là "thân thể vô cơ của con người", phát triển kinh tế du lịch và an toàn sinh thái là hai mặt thống nhất của một phương thức sản xuất tiến bộ.

So sánh với các nghiên cứu điển hình quốc tế:

• Kinh nghiệm Singapore: Duy An (2018) chỉ ra mô hình khách sạn xanh tích hợp công nghệ Cobiax (giảm tải bê tông bằng vật liệu tái chế) và nông nghiệp tầng thượng nhằm giảm áp lực tài nguyên đất.
• Kinh nghiệm Thái Lan: Chiến Thắng (2019) phân tích mô hình "7 Greens" (Green Heart, Green Logistics, Green Attraction, Green Community, Green Activity, Green Service, Green Plus) kết hợp phương pháp tiếp cận từ dưới lên (bottom-up approach) trong phát triển du lịch cộng đồng. So với các mô hình quốc tế trên, nghiên cứu của tác giả tạo bước tiến mới khi bản địa hóa khung lý thuyết vào một địa bàn đặc thù cấp tỉnh của Việt Nam – nơi vừa chuyển dịch mô hình kinh tế nông nghiệp sang dịch vụ di sản thế giới, vừa chịu sức ép bảo tồn nghiêm ngặt của UNESCO.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng nền tảng kinh tế chính trị Mác - Lênin về mối quan hệ giữa con người và giới tự nhiên. C. Mác đã luận giải trong Bản thảo kinh tế - triết học năm 1844:

"Giới tự nhiên... là thân thể vô cơ của con người. Con người sống bằng giới tự nhiên. Như thế nghĩa là giới tự nhiên là thân thể của con người, thân thể mà với nó con người phải ở lại trong quá trình thường xuyên giao tiếp để tồn tại."

Kế thừa tư tưởng của Ph. Ăngghen trong tác phẩm kinh điển Biện chứng của tự nhiên (1873–1883), luận án nhấn mạnh quy luật nhân quả sinh thái:

"Chúng ta cũng không nên quá tự hào về những thắng lợi của chúng ta đối với giới tự nhiên. Bởi vì cứ mỗi lần ta đạt được một thắng lợi, là mỗi lần giới tự nhiên trả thù chúng ta... muốn tiến hành sự điều tiết ấy cho được tốt mà chỉ đơn thuần dựa vào nhận thức thôi thì chưa đủ. Cần phải có sự chuyển biến hoàn toàn trong phương thức sản xuất đã tồn tại cho đến nay, và đồng thời, trong chế độ xã hội hiện tại."

Từ đó, luận án thiết lập 03 mệnh đề lý thuyết mới (propositions):

• Mệnh đề 1: Phát triển kinh tế du lịch là quá trình xã hội hóa cao độ việc chuyển hóa giá trị sử dụng của cảnh quan và môi trường sinh thái thành giá trị và giá trị thặng dư thông qua chuỗi cung ứng dịch vụ tổng hợp (lưu trú, lữ hành, vận tải, thương mại).
• Mệnh đề 2: An ninh môi trường du lịch là trạng thái cân bằng động của hệ thống sinh thái - nhân văn, đảm bảo các yếu tố cấu thành (đất, nước, không khí, đa dạng sinh học) không bị suy thoái vượt ngưỡng tải sinh thái (carrying capacity thresholds) trước áp lực tiêu dùng của du khách.
• Mệnh đề 3: Mối quan hệ giữa kinh tế du lịch và an ninh môi trường là quan hệ biện chứng hai chiều: an ninh môi trường là tiền đề vật chất quyết định sự tồn tại của sản phẩm du lịch; ngược lại, hiệu quả kinh tế du lịch tạo ra nguồn lực tài chính tái đầu tư cho bảo tồn sinh thái.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự tích hợp đa tầng giữa 03 trụ cột lý thuyết: (1) Lý thuyết kinh tế chính trị về phương thức sản xuất và phân phối lợi ích; (2) Lý thuyết kinh tế môi trường về công cụ kinh tế và ngoại ứng tiêu cực (Pigouvian internalization); (3) Lý thuyết quản trị tài nguyên dựa vào cộng đồng (CBRM).

+-------------------------------------------------------------------------+
|        THỂ CHẾ VÀ VAI TRÒ QUẢN LÝ CỦA CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƯƠNG             |
|   (Quy hoạch sinh thái - Công cụ kinh tế - Thanh tra, chế tài xử phạt)  |
+------------------------------------+------------------------------------+
                                     |
                                     v
+------------------------------------+------------------------------------+
|     TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ DU LỊCH    |    ĐẢM BẢO AN NINH MÔI TRƯỜNG      |
| - Doanh thu & Chi tiêu du khách    |<-->| - Kiểm soát ô nhiễm (Nước/Rác)|
| - Cơ cấu dịch vụ & Lưu trú         |Biện| - Bảo tồn đa dạng sinh học     |
| - Giải quyết việc làm & Thu nhập   |chứng| - Kiểm soát ngưỡng sức chứa   |
+------------------------------------+------------------------------------+
                                     |
                                     v
+-------------------------------------------------------------------------+
|                  CÂN BẰNG SINH THÁI - PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG                |
|           (Chia sẻ lợi ích cộng đồng - Tiêu dùng & Khách sạn xanh)      |
+-------------------------------------------------------------------------+

Khung phân tích xác định các điều kiện biên (boundary conditions): mô hình chỉ vận hành tối ưu khi chính quyền địa phương duy trì hiệu lực thực thi pháp luật nghiêm minh, không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng du lịch ngắn hạn bằng mọi giá, và cộng đồng cư dân bản địa được đặt vào vị trí trung tâm của chuỗi giá trị du lịch.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được định hình trên nền tảng thế giới quan duy vật biện chứng và triết lý hiện thực phê phán (critical realism), cho phép bóc tách các hiện tượng bề mặt của thị trường du lịch để khám phá các quy luật kinh tế chính trị chi phối phía dưới. Luận án áp dụng thiết kế nghiên cứu liên ngành cấp tỉnh (meso-level design), kết hợp phương pháp trừu tượng hóa khoa học nhằm gạt bỏ các yếu tố ngẫu nhiên, tách ra những mối liên hệ bản chất, ổn định giữa tái sản xuất mở rộng kinh tế du lịch và chu trình sinh địa hóa của môi trường tự nhiên.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ chuẩn mực học thuật đa giác đỗ (triangulation):

• Tam giác hóa nguồn dữ liệu (Data Triangulation): Thu thập toàn diện chuỗi số liệu thứ cấp giai đoạn 2010–2019 từ Cục Thống kê tỉnh Ninh Bình, Sở Du lịch, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Ninh Bình, cùng các báo cáo chuyên ngành của Tổng cục Du lịch Việt Nam và UNEP/UNWTO.
• Phương pháp logic kết hợp lịch sử: Phân tích động thái chuyển dịch cơ cấu kinh tế của Ninh Bình qua từng mốc lịch sử quan trọng, đặc biệt là dấu mốc Quần thể danh thắng Tràng An được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa và Thiên nhiên Thế giới năm 2014.
• Phương pháp so sánh liên vùng và quốc tế: Đối chiếu thực tiễn Ninh Bình với các bài học kinh nghiệm tại Quảng Ninh, Thừa Thiên Huế, Hội An (Quảng Nam), cùng các điển cứu quốc tế tại Singapore, Thái Lan, Costa Rica.

Data và phân tích

Hệ thống chỉ tiêu định lượng được xử lý và phân tích qua hệ thống bảng biểu, đồ thị chuyên sâu:

• Chỉ tiêu tăng trưởng kinh tế du lịch: Thống kê doanh thu du lịch (Biểu đồ 3.1), lượng khách nội địa và quốc tế (Biểu đồ 3.2), lượng khách đến Quần thể danh thắng Tràng An giai đoạn 2014–2019 (Biểu đồ 3.3), doanh thu dịch vụ du lịch (Biểu đồ 3.4), hiện trạng cơ sở lưu trú (Bảng 3.1) và chuyển dịch cơ cấu lao động ngành du lịch 2010–2017 (Biểu đồ 3.5).
• Chỉ tiêu an ninh môi trường và tài chính sinh thái: Phân tích tổng hợp số liệu thuế, phí bảo vệ môi trường trên địa bàn tỉnh 2010–2019 (Bảng 3.2), kinh phí sự nghiệp môi trường phân bổ cho ngành du lịch (Bảng 3.3), biến động vốn đầu tư bảo vệ môi trường 2010–2019 (Biểu đồ 3.6), cùng dữ liệu thống kê bão và áp thấp nhiệt đới đổ bộ vào địa phương 2010–2017 (Bảng 3.4).

Định nghĩa hiệu quả kinh tế du lịch của Nguyễn Văn Đính và Trần Thị Minh Hòa (2006) được dùng làm cơ sở đánh giá chất lượng tăng trưởng:

"Hiệu quả kinh tế du lịch thể hiện mức độ sử dụng các yếu tố sản xuất và tài nguyên du lịch nhằm tạo ra và tiêu thụ một khối lượng lớn nhất các dịch vụ và hàng hóa có chất lượng cao nhất trong một khoảng thời gian nhất định nhằm đáp ứng nhu cầu của khách du lịch với chi phí nhỏ nhất đạt doanh thu cao nhất và thu lợi nhuận tối đa."

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Quy mô tăng trưởng kinh tế du lịch ấn tượng nhưng tiềm ẩn nguy cơ vượt ngưỡng tải sinh thái: Giai đoạn 2010–2019 ghi nhận sự bùng nổ về doanh thu và lượng khách tại Ninh Bình, đỉnh điểm năm 2019 đạt doanh thu 3.600 tỷ đồng, tạo việc làm cho 21.500 lao động. Tuy nhiên, sự gia tăng tập trung quá mức vào một số điểm nóng (như Tràng An, Bái Đính, Tam Cốc) vào mùa cao điểm lễ hội đã gây áp lực vượt ngưỡng sức chứa (carrying capacity) cục bộ về nguồn nước ngầm, lưu lượng rác thải sinh hoạt và ách tắc giao thông đường thủy.

2. Sự mất cân đối trong cơ cấu tái đầu tư tài chính cho an ninh môi trường: Phân tích Bảng 3.2 và Bảng 3.3 chỉ ra sự bất cập lớn: mặc dù tổng thu thuế, phí từ hoạt động kinh tế nói chung và du lịch nói riêng tăng nhanh, nhưng tỷ lệ kinh phí sự nghiệp môi trường và vốn đầu tư công phân bổ trực tiếp cho hạ tầng xử lý nước thải, rác thải tại các khu, điểm du lịch còn chiếm tỷ trọng rất khiêm tốn so với tốc độ xả thải.

3. Sự phát triển tích cực của các mô hình kinh tế xanh vi mô: Xuất hiện các sáng kiến bảo vệ môi trường chủ động từ khối doanh nghiệp và cộng đồng. Điển hình là mô hình khách sạn xanh tại Emeralda Resort Ninh Bình (chuyển đổi hoàn toàn sang bình thủy tinh, ống hút giấy, túi sinh học tự phân hủy) và mạng lưới homestay sinh thái sử dụng kiến trúc vật liệu tự nhiên (mái lá, tre, gỗ) giúp điều hòa nhiệt độ tự nhiên và tiết kiệm năng lượng.

4. Thành công đột phá của cơ chế đồng quản lý bảo tồn đa dạng sinh học tại Khu bảo tồn đất ngập nước Vân Long: Nhờ gắn kết quyền lợi sinh kế của người dân chèo đò với bảo vệ môi trường, thành lập đội ngũ 30 cộng tác viên kiểm lâm cộng đồng, quần thể loài linh trưởng đặc hữu Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) đã phục hồi ngoạn mục từ 40 cá thể năm 2010 lên hơn 150 cá thể năm 2019 – một bằng chứng thực nghiệm khẳng định phát triển du lịch sinh thái có trách nhiệm hoàn toàn có thể đảo ngược suy thoái môi trường.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Khẳng định tính tất yếu phải thay thế mô hình kinh tế du lịch "nâu" (thâm dụng tài nguyên thô) bằng mô hình kinh tế du lịch sinh thái tuần hoàn, trong đó an ninh môi trường là một bộ phận hữu cơ cấu thành năng lực cạnh tranh điểm đến.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp bộ công cụ tiếp cận đa chiều để chính quyền cấp tỉnh đánh giá tác động môi trường tích hợp (SEA) trong các đồ án quy hoạch phát triển không gian du lịch.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Đề xuất lộ trình 4 nhóm giải pháp chiến lược cho tỉnh Ninh Bình đến năm 2030:
  1. Đổi mới thể chế và quy hoạch: Tích hợp quy hoạch không gian kinh tế du lịch gắn liền với bản đồ phân vùng an ninh môi trường nghiêm ngặt; kiểm soát chặt chẽ sức chứa tối đa tại Quần thể danh thắng Tràng An và Tam Cốc - Bích Động.
  2. Hoàn thiện công cụ kinh tế: Tăng mức thu phí bảo vệ môi trường đối với các cơ sở kinh doanh lưu trú có lượng xả thải lớn; thực hiện cơ chế trích lập tỷ lệ phần trăm cố định từ doanh thu vé tham quan danh lam thắng cảnh để tái đầu tư trực tiếp cho Quỹ bảo vệ môi trường địa phương.
  3. Chuyển đổi số và công nghệ xanh: Triển khai hệ thống giám sát tự động chất lượng nước và không khí tại các vùng lõi di sản; khuyến khích nhân rộng chứng chỉ du lịch xanh cho các cơ sở lưu trú và lữ hành.
  4. Phát triển nguồn nhân lực và du lịch cộng đồng: Đào tạo kỹ năng quản lý môi trường cho đội ngũ cán bộ quản lý nhà nước; giáo dục nâng cao nhận thức sinh thái cho cộng đồng dân cư làm du lịch và du khách.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số hạn chế khách quan mang tính điều kiện biên:

• Giới hạn dữ liệu chuỗi: Do hạn chế về thống kê môi trường chuyên ngành cấp huyện/xã trong giai đoạn 2010–2019, các chỉ số định lượng về tải lượng ô nhiễm BOD, COD, kim loại nặng tại các nhánh sông du lịch chưa được đo đạc liên tục theo chuỗi thời gian thực hàng ngày mà chủ yếu dựa trên báo cáo định kỳ.
• Phạm vi nghiên cứu: Luận án tập trung chủ yếu vào môi trường tự nhiên (đất, nước, không khí, sinh thái rừng ngập nước và núi đá vôi), chưa đi sâu phân tích toàn diện khía cạnh an ninh môi trường xã hội - nhân văn (như biến đổi văn hóa bản địa, xung đột lối sống đô thị hóa nông thôn).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Ứng dụng mô hình cân bằng tổng thể tính toán (CGE) hoặc phân tích chuỗi giá trị toàn cầu (GVC) để lượng hóa chính xác dòng dịch chuyển giá trị thặng dư sinh thái trong kinh tế du lịch.
2. Thiết lập mô hình mô phỏng động lực hệ thống (System Dynamics) nhằm dự báo ngưỡng sụp đổ sinh thái của Quần thể di sản Tràng An dưới các kịch bản biến đổi khí hậu cực đoan đến năm 2050.
3. Nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia giữa các khu dự trữ sinh quyển thế giới tại Đông Nam Á về cơ chế tài chính chi trả dịch vụ hệ sinh thái (PES) trong du lịch.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án là tài liệu tham khảo nền tảng cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Kinh tế chính trị, Quản lý kinh tế và Kinh tế tài nguyên môi trường trong việc tiếp cận các vấn đề an ninh phi truyền thống. Dự báo công trình sẽ tạo ra nhiều trích dẫn trong các nghiên cứu về kinh tế du lịch bền vững và sinh thái chính trị học tại Việt Nam.
• Chuyển đổi ngành và thực tiễn doanh nghiệp: Định hướng cho các hiệp hội du lịch và doanh nghiệp lữ hành, lưu trú tại Ninh Bình trong việc thiết kế sản phẩm du lịch có trách nhiệm, thúc đẩy chuyển đổi xanh chuỗi cung ứng dịch vụ.
• Tác động chính sách công: Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng phục vụ Tỉnh ủy, Hội đồng Nhân dân, Ủy ban Nhân dân tỉnh Ninh Bình và các sở, ban ngành trong việc xây dựng Nghị quyết phát triển du lịch thành ngành kinh tế mũi nhọn giai đoạn 2021–2030 gắn với mục tiêu bảo tồn Di sản thế giới Tràng An.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả: Tiếp cận một khung lý thuyết kinh tế chính trị hệ thống hóa về an ninh môi trường du lịch, cung cấp các gợi mở khoảng trống nghiên cứu phương pháp luận.
• Cơ quan hoạch định chính sách: Sở Du lịch, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Ninh Bình cùng các địa phương có di sản tương đồng tiếp nhận các đề xuất chính sách cụ thể về công cụ thuế, phí, quy chế kiểm soát sức chứa và quy hoạch vùng đệm.
• Doanh nghiệp du lịch: Nhận diện rõ xu hướng tiêu dùng xanh của khách du lịch trong nước và quốc tế để tái cấu trúc cơ sở vật chất kỹ thuật, cắt giảm chi phí năng lượng và chất thải.
• Cộng đồng dân cư địa phương: Hưởng lợi trực tiếp từ việc cải thiện chất lượng môi trường sống, bảo đảm quyền lợi sinh kế lâu dài, không bị tước đoạt tài nguyên tự nhiên trong quá trình thương mại hóa du lịch.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Luận án đã mở rộng lý thuyết kinh tế chính trị sinh thái Mác-xít trong việc xem xét an ninh môi trường không chỉ là điều kiện ngoại cảnh kỹ thuật, mà là một quan hệ kinh tế nội tại của quá trình tái sản xuất mở rộng ngành kinh tế du lịch. Công trình đã làm rõ bản chất kinh tế chính trị của "vốn tự nhiên" và luận giải cơ chế phân phối lại giá trị thặng dư du lịch cho công tác bảo tồn sinh thái thông qua bàn tay điều tiết của Nhà nước.

2. Đột phá phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây được thể hiện như thế nào?
So với các công trình thuần túy định tính hoặc chỉ phân tích tài chính doanh nghiệp (như Nguyễn Văn Đính, 2006; Robert Lanquar, 1992), luận án đã kết hợp phương pháp trừu tượng hóa khoa học của kinh tế chính trị với phương pháp phân tích chuỗi dữ liệu kinh tế - môi trường liên ngành giai đoạn 10 năm (2010–2019), đặt thực tiễn Ninh Bình trong tương quan so sánh với các điển hình trong nước (Huế, Hội An, Quảng Ninh) và quốc tế (Singapore, Thái Lan).

3. Phát hiện thực tiễn nào có tính bất ngờ và ý nghĩa nhất từ số liệu khảo sát?
Phát hiện về mô hình đồng quản lý bảo tồn tại Khu bảo tồn đất ngập nước Vân Long: khi trao quyền giám sát và chia sẻ lợi ích kinh tế du lịch cho cộng đồng dân cư địa phương, số lượng cá thể loài linh trưởng nguy cấp Voọc mông trắng đã tăng trưởng thần kỳ gần 4 lần (từ 40 cá thể lên hơn 150 cá thể), chứng minh nghịch lý tăng trưởng du lịch gây hại môi trường hoàn toàn có thể hóa giải nếu giải quyết đúng đắn quan hệ lợi ích kinh tế.

4. Khung nghiên cứu của luận án có khả năng lặp lại và nhân rộng không?
Khung phân tích và hệ thống chỉ tiêu đánh giá phát triển kinh tế du lịch gắn với an ninh môi trường cấp tỉnh được chuẩn hóa cao độ, có khả năng áp dụng trực tiếp cho các địa bàn du lịch di sản và sinh thái khác tại Việt Nam như Quảng Bình (Phong Nha - Kẻ Bàng), Quảng Ninh (Vịnh Hạ Long), hay Lâm Đồng (Đà Lạt).

5. Luận án vạch ra chương trình hành động nghiên cứu 10 năm tới ra sao?
Định hình lộ trình đến năm 2030 với trọng tâm là chuyển đổi toàn diện kinh tế du lịch tỉnh Ninh Bình sang mô hình kinh tế tuần hoàn các-bon thấp, hoàn thiện hệ thống thể chế điều tiết công cụ tài chính môi trường, và thiết lập trung tâm dữ liệu lớn quan trắc sức chứa du lịch và an ninh sinh thái theo thời gian thực.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và phát triển toàn diện cơ sở lý luận kinh tế chính trị về phát triển kinh tế du lịch gắn với đảm bảo an ninh môi trường trên địa bàn cấp tỉnh, xác lập luận điểm coi an ninh môi trường là nền tảng sống còn của năng lực cạnh tranh du lịch.
2. Đánh giá khách quan, sâu sắc thực trạng phát triển kinh tế du lịch Ninh Bình giai đoạn 2010–2019, ghi nhận sự bứt phá vượt bậc về doanh thu (3.600 tỷ đồng năm 2019) và giải quyết việc làm (21.500 lao động), song chỉ rõ các nguy cơ suy thoái cục bộ về nguồn nước, rác thải và quá tải sức chứa.
3. Tổng kết thực tiễn thành công của các mô hình kinh tế xanh vi mô (Emeralda Resort, homestay sinh thái) và bài học bảo tồn đa dạng sinh học dựa vào cộng đồng tại Đầm Vân Long (bảo vệ trên 150 cá thể Voọc mông trắng).
4. Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược đồng bộ, khả thi đến năm 2030, kết hợp chặt chẽ giữa quy hoạch không gian sinh thái, công cụ kinh tế môi trường, chuyển đổi số và nâng cao vai trò quản lý nhà nước của chính quyền địa phương.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới về kinh tế tuần hoàn trong du lịch di sản, đóng góp thiết thực vào mục tiêu phát triển bền vững quốc gia và bảo vệ di sản thiên nhiên thế giới cho các thế hệ tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương I, Luật Du lịch Việt Nam, năm 2017, "Phát triển du lịch bền vững là sự phát triển du lịch đáp ứng đồng thời các yêu cầu về kinh tế - xã hội và môi trường, bảo đảm hài hòa lợi ích của các chủ thể tham gia hoạt động du lịch, không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu về du lịch trong tương lai" [87, tr. Theo Tổ chức Du lịch thế giới, PTBV trong du lịch là sự phát triển có thể đáp ứng được những nhu cầu hiện tại mà không ảnh hưởng, tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai. Sự phát triển này quan tâm đến lợi ích kinh tế, xã hội, mang tính lâu dài trong khi vẫn đảm bảo sự đóng góp cho bảo tồn và tôn tạo các nguồn tài nguyên, duy trì được sự toàn vẹn về văn hóa để phát triển hoạt động du lịch trong tương lai; cho công tác BVMT và góp phần nâng cao mức sống cộng đồng địa phương. - Trong cuốn “Nhà nước Việt Nam với vấn đề bảo vệ môi trường trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, nông thôn” của Lê Thị Thanh Hà, tác giả đã chỉ ra vai trò của nhà nước trong việc BVMT: BVMT là nhiệm vụ tất yếu của mọi nhà nước; Những biểu hiện cụ thể về vai trò của nhà nước hiện đại đối 15 với việc BVMT: Nhà nước xây dựng và chỉ đạo thực hiện chiến lược, kế hoạch, quy hoạch BVMT gắn với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn; Nhà nước xây dựng công cụ pháp lý để BVMT; Nhà nước tổ chức bộ máy, xây dựng đội ngũ cán bộ làm nhiệm vụ BVMT; Nhà nước huy động cộng đồng dân cư tự giác tham gia vào việc BVMT và tổ chức giáo dục nâng cao ý thức BVMT trong xã hội [45, tr.

Cuốn “Một số vấn đề bảo vệ tài nguyên và môi trường trong bối cảnh biến đổi khí hậu ở nước ta” của tác giả Nguyễn Danh Sơn [98], đã chỉ ra một số nhận thức mới về BVMT như: tăng trưởng xanh, kinh tế xanh, xã hội cacbon thấp, ANMT, an ninh sinh thái;. định nghĩa về vốn tự nhiên như: đất đai, không khí, nước, các sinh vật sống trong sinh quyển cung cấp cho con người các hàng hóa và dịch vụ hệ sinh thái cần thiết để tồn tại và khẳng định phát triển với tính chất xanh không thế cho PTBV mà là một cách thức thực hiện PTBV trong đó nhấn mạnh nhiều đến khía cạnh tài nguyên và môi trường. Theo tác giả Trần Văn Chử trong cuốn “Tài nguyên thiên nhiên môi trường với tăng trưởng và phát triển bền vững ở Việt Nam” [26] nội dung cuốn sách tập trung vào trình bày: Mối quan hệ môi trường tự nhiên, con người và quá trình sản xuất xã hội; Nêu một số điều kiện khai thác, sử dụng tài nguyên thiên nhiên, môi trường với PTBV, đó là: sự nhận thức của nhà nước và cư dân, hệ thống chính sách kinh tế của nhà nước; Nguyên tắc kết hợp khai thác, sử dụng tài nguyên, môi trường và PTBV như: tôn trọng và quan tâm đến cuộc sống cộng đồng, cải thiện chất lượng cuộc sống, quản lý chặt chẽ nguồn tài nguyên không tái tạo. Các công trình nghiên cứu về nội dung PTKTDL gắn với ĐBANMT Theo Inskeep E, “Tourism planning: An Integrated and Sustaible Development Approach” - Xây dựng kế hoạch du lịch: Cách tiếp cận dưới góc độ phát triển toàn diện và bền vững [145] tác giả cho rằng, để PTDL bền vững cần phải: Tối ưu hóa các lợi ích KT-XH; Bảo tồn môi trường và tài nguyên thiên nhiên, văn hóa, xã hội và khai thác tốt các giá trị này; Bảo đảm chia sẻ lợi ích kinh tế một cách công bằng cho cộng đồng dân cư và sự tham gia của cộng đồng địa phương trong hoạt động du lịch.

16 Theo tác giả Bùi Thị Hải Yến trong cuốn “Quy hoạch du lịch” [143], đã làm rõ các dẫn luận quy hoạch du lịch, như: lịch sử phát triển, khái niệm, nguyên tắc, tiềm năng và các điều kiện quy hoạch. Thực trạng kinh doanh du lịch và cơ sở khoa học của việc xây dựng bản đồ trong quy hoạch du lịch. Dự báo nhu cầu PTDL và các định hướng chiến lược PTDL. Tổ chức thực hiện và đánh giá tác động từ các dự án quy hoạch PTDL đến tài nguyên và môi trường.

Kinh nghiệm của thế giới về quy hoạch ở vùng biển, vùng núi, các vùng nông thôn và ven đô. Bên cạnh đó, tác giả còn đưa ra những khuyến nghị về quy hoạch du lịch vùng nông thôn và ven đô ở Việt Nam, khẳng định PTDL gắn với việc bảo vệ, tôn tạo tài nguyên môi trường đảm bảo sự PTBV; cần có kế hoạch và cơ chế quản lý phù hợp để khai thác có hiệu quả các lợi thế về vị trí, tiềm năng, đẩy mạnh PTDL góp phần vào phát triển KT-XH mà vẫn bảo tồn được giá trị về tự nhiên, văn hóa, xã hội. Bàn về nguyên tắc PTBV đã được một số công trình đi sâu phân tích: [51], [33] và cho rằng nguyên tắc đó là: Khai thác, sử dụng tài nguyên hạn chế sử dụng tài nguyên và giảm thiểu chất thải ra môi trường; Phát triển gắn liền với nỗ lực bảo đảm tính dạng sinh thái; PTDL phù hợp với quy hoạch chiến lược đề ra; Đảm bảo việc chia sẻ lợi ích với cộng đồng địa phương; Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng địa phương, thường xuyên tham khảo ý kiến cộng đồng địa phương, nâng cao nhận thức cộng đồng về BVMT trong PTDL; Tăng cường trách nhiệm trong hoạt động xúc tiến quảng cáo. Còn theo Hens L, Tourism and Environment - Du lịch và môi trường [144]; Mowforth M and I.Munt, Tourism and Sustainability: New Tourism in the Third World - Du lịch và bền vững: Du lịch mới trong thế giới thứ ba [150]; Inskeep E, National and Regional Tourism planning: Metholodogies and Case Studies - Xây dựng kế hoạch quốc gia và khu vực: các phương pháp luận và nghiên cứu tình huống [146]; cùng chỉ ra nguyên tắc PTDL bền vững thường được dùng trong du lịch gồm: bền vững sinh thái, bền vững văn hóa, bền vững kinh tế, có tính giáo dục, sự tham gia của cộng đồng.

Theo TS Đoàn Mạnh Cương trong bài “Bảo vệ môi trường dưới góc nhìn sức chứa điểm đến du lịch - Bài học từ một số điểm đến du lịch” [27], tác giả đã đề cập đến bốn nội dung: Đưa ra quan niệm về sức chứa của điểm đến: Sức chứa 17 điểm đến du lịch có thể được hiểu là khả năng đáp ứng một cách hiệu quả nhất nhu cầu tối đa của một lượng khách tham quan nhất định, trong giới hạn nguồn tài nguyên và dịch vụ cho phép tại nơi khách đến; Sức chứa điểm đến du lịch và mối quan hệ với môi trường sinh thái: Sức chứa tối đa là số lượng du khách cho phép đến các khu du lịch, điểm đến du lịch trong một thời gian, không gian nhất định, được bao nhiêu thì sẽ không ảnh hưởng đến cảnh quan, các cơ sở hạ tầng du lịch không bị quá tải. Nếu mỗi địa điểm du lịch vượt qua sức chứa tối đa sẽ dẫn đến các mâu thuẫn, xung đột, điển hình như hệ thống xử lý nước thải, rác thải tại chỗ sẽ không xử lý kịp, ảnh hưởng đến môi trường. Do đó, khi xây dựng quy hoạch PTDL đều phải tính đến sức chứa tối đa trong các đề án, dự án quy hoạch PTDL. Đặc biệt, vấn đề này càng có ý nghĩa hơn đối với những quốc gia điểm đến có ngành du lịch ở giai đoạn đầu hay đang trên đà PTDL.

Quản trị tốt vấn đề sức chứa, sẽ mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho các nhà quản lý điểm đến và các cơ sở dịch vụ du lịch từ khâu định hình được hướng phát triển một cách phù hợp ngay từ ban đầu, cho tới việc lập và triển khai hiệu quả quy hoạch, xây dựng, vận hành, quảng bá xúc tiến.; từ đó phát huy được tối đa những lợi ích kinh tế, xã hội do hoạt động du lịch mang lại, đồng thời tránh và giảm thiểu các tác động tiêu cực trong sản xuất kinh doanh. Với nguyên lý cơ bản mang tính định hướng trên, vận dụng tốt, chắc chắn sẽ là cơ sở quan trọng để góp phần thúc đẩy ngành du lịch phát triển chất lượng, bền vững, có trách nhiệm; Chỉ ra phát triển DLST - xu hướng tất yếu để BVM; Bài học từ một số điểm đến du lịch. Những công trình nghiên cứu thực tiễn về phát triển kinh tế du lịch gắn với đảm bảo an ninh môi trường 1. Các công trình nghiên cứu về kinh nghiệm phát triển kinh tế du lịch gắn với đảm bảo an ninh môi trường Ở hướng nghiên cứu này, từ thực tiễn PTKTDL gắn với ĐBANMT của một số nước trên thế giới và của Việt Nam, các công trình nghiên cứu đã chỉ ra, PTKTDL gắn với ĐBANMT cần phải PTDL xanh, tiết kiệm năng lượng,.

tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này, có thể kể đến như: Khi nghiên cứu kinh nghiệm của Singapore, tác giả Duy An trong bài viết “Khách sạn xanh hơn để hút khách” [2] đã chỉ ra cách thức để làm cho khách 18 sạn xanh nhằm thu hút du khách như: Trồng cây trên sân thượng khách sạn; Sử dụng công nghệ Cobiax (hệ thống hạn chế dùng bê tông và thay thế bằng nhựa tái chế; Cải thiện nguồn thực phẩm. Với Thái Lan, khi viết về kinh nghiệm PTDL xanh được tác giả Chiến Thắng đưa ra trong bài “Nghiên cứu trao đổi về du lịch xanh tại Việt Nam hiện nay - Bài học kinh nghiệm của Thái Lan và triển vọng trong tương lại” [108], dựa trên 7 khái niệm: Tâm xanh; Vận chuyển xanh; Điểm đến xanh; Cộng đồng xanh; Hoạt động xanh; Dịch vụ xanh; Phương pháp tiếp cận xanh vượt trội. Bên cạnh đó, sự thành công trong việc xây dựng mô hình du lịch cộng đồng cũng đã được tác giả Chiến Thắng nêu ra trong bài viết “Kinh nghiệm quốc tế trong phát triển du lịch cộng đồng hướng tới phát triển du lịch bền vững - Bài học cho vùng tây Bắc mở rộng” [109]. Tác giả chỉ ra nguyên nhân dẫn đến sự thành công của các mô hình du lịch cộng đồng được dựa trên tiêu chí cùng sáng lập, phương pháp tiếp cận có sự tham gia, và tiếp cận từ dưới lên.

Trong bài viết của tác giả Thế Anh “Huế: Tiếp nhận 20 thùng rác thông minh , biết nói lời “cảm ơn” [5].