Chương 1 TỔNG QUAN 1. Khái niệm cơ bản 1. Khái niệm bệnh Tay-Chân-Miệng Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – Bệnh Tay-Chân-Miệng (T.M) là một bệnh truyền nhiễm phổ biến, thường xảy nên ở trẻ em, nhưng cũng có thể xảy nên ở thanh thiếu niên và đôi khi ở cả người lớn. Hiện nay không có thuốc kháng vi-rút hoặc vắc-xin cụ thể chống lại các virus đường ruột gây bệnh T.
Virus gây bệnh Bệnh T.M do các Virus thuộc nhóm Virus đường ruột gây nên. Chủng thường gặp nhất là Coxseckiavirus A16, hoặc có thể do Enterovirus 71 và các Virus đường ruột khác. Khu vực Đông Á và Đông Nam Á xuất hiện những vụ dịch bệnh T.M trong các năm gần đây do Enterovirus 71 gây nên có thể dẫn tới các biến chứng vô cùng nguy hiểm như viêm màng não, viêm não, viêm phổi, viêm cơ tim và có thể dẫn tới tử vong (14). Nguồn truyền nhiễm Ổ chứa là người bệnh, người lành mang Virus trong các dịch tiết từ mũi, hầu, họng, nước bọt, dịch tiết từ các nốt phỏng hoặc phân của bệnh nhân.
Thời kỳ lây truyền: Thời gian lây nhiễm từ vài ngày trước khi khởi phát bệnh cho tới khi hết loét miệng và các phỏng nước, thường dễ lây nhất trong tuần đầu của bệnh. Thời gian ủ bệnh: từ 3 - 7 ngày (14). Đường lây truyền Thông qua đường “phân-miệng” và tiếp xúc trực tiếp, nhưng chủ yếu lây lan khi tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết từ mũi, hầu, họng, dịch tiết từ các nốt phỏng hoặc tiếp xúc với chất tiết và bài tiết của bệnh nhân trên dụng cụ sinh hoạt, đồ chơi, bề mặt trong nhà. Đặc biệt khi tiếp xúc bệnh nhân mắc bệnh đường hô hấp, việc hắt hơi, ho, nói chuyện sẽ tạo điều kiện cho Virus lây lan trực tiếp từ người sang người (14).
5 Tính cảm nhiễm và miễn dịch Mọi người đều có cảm nhiễm với Virus gây bệnh T.M, nhưng không phải tất cả đều có biểu hiện bệnh; bệnh thường gặp ở trẻ em < 5 tuổi, đặc biệt là trẻ em < 3 tuổi có tỉ lệ mắc cao hơn; ít biểu hiện ở người lớn (14). Dịch tễ học bệnh Tay-Chân-Miệng Bệnh T.M là bệnh do Virus đường ruột gây nên, và lây từ người sang người thông qua tiếp xúc với các dịch tiết mũi họng, nước bọt. bệnh được phân bố theo thời gian, theo lứa tuổi, theo giới tính và theo địa dư. Các nghiên cứu đều thể hiện bệnh T.M xuất hiện chủ yếu vào 2 thời điểm chính trong năm là tháng 3 - 5 và tháng 9 - 10 (14-17).M có thể gặp ở hầu hết các lứa tuổi nhưng chủ yếu gặp ở trẻ < 5 tuổi (6, 15, 16, 18).
Tỉ lệ mắc bệnh T.M ở trẻ mang giới tính nam cao hơn nữ, tuy nhiên hầu hết các bằng chứng chưa thực sự rõ ràng (7, 17, 19-21).M xuất hiện nhiều nơi trên thế giới. Tại Việt Nam, bệnh T.M xuất hiện quanh năm ở hầu hết các tỉnh thành trong cả nước (14). Một số giải pháp phòng bệnh Tay-Chân-Miệng Bộ Y tế khuyến cáo để chủ động phòng bệnh T.M, người dân và cộng đồng cần thực hiện các biện pháp sau (14): • Rửa tay thường xuyên với xà phòng hoặc dung dịch khử khuẩn trong ngày (cả người lớn và trẻ em), tại các thời điểm trước khi chế biến thức ăn, trước khi cho trẻ ăn, trước khi bế ẵm trẻ, sau khi đi vệ sinh cá nhân và vệ sinh cho trẻ. • Thực hiện ăn chín, uống nước đun sôi, dụng cụ ăn uống luôn phải bảo đảm được vệ sinh sạch sẽ ngay trước khi sử dụng, đảm bảo sử dụng nước sạch mỗi ngày, không dùng miệng mớm thức ăn cho trẻ, ngăn cản không cho trẻ ăn bốc, thực hiện mút tay, ngậm mút đồ chơi, dùng chung khăn tay, khăn ăn, vật dụng ăn uống như cốc, dĩa, bát, thìa, đồ chơi chưa được làm sạch và khử trùng.
• Thường xuyên vệ sinh và khử trùng các bề mặt, đồ dùng tiếp xúc hàng ngày như đồ chơi, dụng cụ học tập, tay nắm cửa, cầu thang, mặt bàn/ghế, sàn nhà bằng chất tẩy rửa thông thường. • Không cho trẻ tiếp xúc với người mắc bệnh hoặc nghi ngờ mắc bệnh. 6 • Đảm bảo nhà tiêu hợp vệ sinh, xử lý phân và chất thải của người bệnh phải được thu gom và đổ vào nhà tiêu hợp vệ sinh. • Ngay khi phát hiện trẻ có dấu hiệu nghi ngờ mắc bệnh, cần đưa trẻ đi khám hoặc thông báo ngay cho cơ sở y tế gần nhất.
Bệnh Tay-Chân-Miệng ở trẻ dưới 5 tuổi và chăm sóc của cha mẹ trẻ 1. Tình hình mắc bệnh Tay-Chân-Miệng trên thế giới Theo thống kê của WHO, bệnh T.M gặp ở các quốc gia khu vực Tây Thái Bình Dương như: Trung Quốc, Nhật Bản, Ma Cao (Trung Quốc) và thường gặp tại nhiều nước châu Á. Tính tới ngày 29/9/2011, bệnh T.M được ghi nhận tại Trung Quốc, Hồng Kông, Ma Cao, Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore. Một số nước có số ca mắc tăng cao so với năm trước là Nhật Bản (số ca mắc tích lũy tới tháng 9/2011 là 290.227, cao gấp 2,1 lần so với số ca mắc cả năm 2010) và Hàn Quốc (cao gấp 2,3 lần so với năm 2010).
Ngày 23/8/2018, Bộ trưởng Bộ Y tế Malaysia báo cáo từ đầu năm 2018 tới ngày 14/8/2018, Malaysia đã ghi nhận 51.147 ca mắc bệnh T.M, trong đó có 02 ca tử vong. Trong số các ca mắc, có 90% số ca mắc ở trẻ < 6 tuổi. Đã có 701 đơn vị bao gồm trường học, trung tâm chăm sóc trẻ và trường mầm non đã bị đóng cửa do căn bệnh này và một số trường trong số đó cũng đã được mở trở lại theo từng giai đoạn. Bộ Y tế Malaysia đã thực hiện các biện pháp y tế công cộng, bao gồm tăng cường giám sát, tổ chức các chiến dịch truyền thông và tăng cường các biện pháp khử trùng, đặc biệt là đồ chơi, bề mặt sàn, bàn ghế tại các trường học… để ngăn ngừa sự bùng phát của dịch bệnh (22).M có chiều hướng tăng và liên tục ở mức cao tại một số nước trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
Do vậy, cần phải thực hiện nghiên cứu và kịp thời triển khai các công tác liên quan tới bệnh T.M, nhanh chóng đưa nên các biện pháp toàn diện về dự phòng và kiểm soát dịch bệnh. Tình hình mắc bệnh Tay-Chân-Miệng ở Việt Nam Tại Việt Nam, bệnh xuất hiện ở khắp 63 tỉnh, thành phố, thường ghi nhận cao vào tháng 9 tới tháng 11 hàng năm, đặc biệt là mùa đầu năm học mới. Theo báo cáo của hệ thống giám sát bệnh truyền nhiễm, trong 9 tháng đầu năm 2018, cả nước ghi 7 nhận 53.845 ca nhập viện và đã có 06 ca tử vong tại 5 tỉnh, thành phố khu vực phía Nam. So với cùng kỳ năm 2017, số ca mắc cả nước giảm 25,3%, số ca nhập viện giảm 20,1%, tuy nhiên một số tỉnh, thành phố ghi nhận số ca mắc tích lũy cao và gia tăng nhanh trong các tuần gần đây như TP.
Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Bình Dương, Đồng Tháp, Bà Rịa - Vũng Tàu, Long An, Đà Nẵng, Ninh Thuận, Quảng Ngãi, Tây Ninh, Hà Nội. Số ca mắc T.M chủ yếu ghi nhận ở khu vực miền Nam 41.218 ca (chiếm 77%), miền Bắc 5.984 ca (chiếm 11,2%), miền Trung 5. Số ca mắc T.M chủ yếu gặp ở trẻ < 10 tuổi (chiếm 99,5%), trong đó hay gặp ở nhóm từ 1-5 tuổi, tuổi trẻ đi nhà trẻ và mẫu giáo (chiếm 79%) và < 1 tuổi (chiếm 17%) (22). Tại Vĩnh Phúc, năm 2018 ghi nhận 436 ca mắc T.M tăng 12 ca so với cùng kỳ năm 2017.
Trong đó bệnh viện đa khoa tỉnh Vĩnh Phúc tiếp nhận 200 ca T.M, nhiều nhất ở trẻ < 3 tuổi và không có biến chứng. Năm 2020, trong 6 tháng đầu năm, địa bàn tỉnh ghi nhận 238 ca mắc T.M, tăng 183 ca so với cùng kỳ năm 2019 và chưa có trường hợp tử vong. Tính riêng 15 ngày đầu tháng 7, Vĩnh Phúc ghi nhận thêm 140 ca mắc T. Những địa phương có số ca mắc T.M nhiều như: Thành phố Vĩnh Yên 73 ca, huyện Vĩnh Tường 37 ca, huyện Sông Lô 27 ca, huyện Yên Lạc 27 ca… Bệnh viện đa khoa tỉnh Vĩnh Phúc tiếp nhận 96 bệnh nhân tới khám và điều trị bệnh T.M, tăng 152% so với cùng kỳ năm trước, trong đó 85 trường hợp phải nằm viện điều trị nội trú (13).
Thực trạng kiến thức và thực hành phòng bệnh Tay-Chân-Miệng của bà mẹ có con dưới 5 tuổi 1. Trên thế giới Kiến thức và thực hành phòng chống bệnh T.M được coi là một trong những yếu tố có liên quan mật thiết tới dự phòng bệnh T.M, đặc biệt cho đối tượng trẻ nhỏ. Tính tới nay, trên thế giới công bố rất nhiều nghiên cứu về bệnh T.M, tập trung chủ yếu vào dịch tễ học, bệnh học virus; các nghiên cứu kiến thức và thực hành về bệnh T.M còn chưa phổ biến, thực hiện chủ yếu ở Thái Lan, Trung Quốc, 8 Pa-kis-tan. Tổng quan chung các nghiên cứu trên thế giới về kiến thức và thực hành phòng bệnh T.M hầu hết nghiên cứu trên đối tượng là phụ huynh học sinh, giáo viên mầm non và người chăm sóc trẻ (10-12, 17, 18, 23).
• Kiến thức phòng bệnh Tay-Chân-Miệng của bà mẹ có con dưới 5 tuổi: Các nghiên cứu hầu hết chỉ ra kiến thức phòng bệnh T. Nghiên cứu của Chen Yong và cộng sự về kiến thức, thực hành của các phụ huynh có con bị bệnh T.M tại khu vực Từ Châu, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc năm 2013, kết quả nghiên cứu chỉ ra 89,1% đã từng nhận thông tin về bệnh T.M và mang trẻ đi khám bác sĩ ngay khi xuất hiện có dấu hiệu bệnh, nhưng chỉ có 7,49% – 41,98% trong số họ biết tới nguyên nhân gây bệnh, chỉ có 19,66% phụ huynh biết cần thiết phải rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn và ngay sau khi đi vệ sinh, 4,13% hộ gia đình cho rằng cần khử trùng dụng cụ đựng thức ăn (23). Wangnai và cộng sự đã thực hiện nghiên cứu mối quan hệ giữa kiến thức, thái độ và hành vi của 200 bà mẹ phòng bệnh Tay chân miệng cho trẻ nhỏ tại trường Intertots Trilingual School, Muang, Chachoengsao năm 2021, kết quả cho thấy bà mẹ có kiến thức phòng bệnh tốt là 90,5% (24). Một nghiên cứu cắt ngang của Mansor và cộng sự năm 2021 thực hiện trên 345 dân cư của Bandar Puncak Alam, Selangor.
Nghiên cứu cho thấy phần lớn, 87,2% (n = 301) bà mẹ ở Bandar Puncak Alam, Selangor có kiến thức ở mức độ trung bình về bệnh TCM (9). Nghiên cứu về kiến thức, thái độ phòng bệnh T.