Chương 1: TỎNG QUAN TÀI LIỆU ỉ. Giới thiệu về lũ, lụt và tác động của lũ lụt 1. Giới thiệu về lũ, lụt 1. Khái niệm: • Lũ: là hiện tượng mức nước và tốc độ của dòng chảy trên sông, suối vượt quá mức bình thường.
• Lụt: là hiện tượng nước ngập vượt quá mức bình thường, ảnh hưởng đến sản xuất, đời sống và môi trường. Lụt xảy ra khi nước lũ dàng cao tràn qua sông, suôi, hô và đê đập vào các vùng, làm ngập nhà cửa, cây côi, ruộng đông [8]. Nguyên nhân hình thành Lũ là hậu quả của nhiều nguyên nhân, trong đó chủ yếu do các nguyên nhân chính sau [8]: • Mưa lớn kéo dài • Các công trình xây dựng lấp mất ao, hồ. • Đê, đập, hồ kè bị võ • Bão lớn làm nước biển dâng tiến sâu vào đất liền •.
Phân bố: Mùa lũ trên các sông Bắc Bộ đến Nam Trung Bộ cỏ xu hướng xuất hiện muộn dân từ Băc vào Nam [15]: • Bắc Bộ; từ tháng 6 đến tháng 10 • Bắc Trung Bộ (từ Thanh Hóa đến Hà Tĩnh): từ tháng 7 đến tháng 11 • Trung và Nam Trung Bộ (từ Quảng Bình đen Ninh Thuận): từ tháng 9 đen tháng 12 • Bình Thuận, Nam Bộ và Tây Nguyên: từ tháng 6 đến tháng 11 5 1. Tác động của lũ, lụt 1. Tác động đến con người Lũ, lụt gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng, trong đó thiệt hại nghiêm trọng nhất là thiệt hại về người. Lũ, lụt xảy ra có thế làm cho con người bị tử vong hoặc gây chấn thương trực tiếp hay gián tiếp.
Trong một điều tra về tử vong do lũ, lụt tại Úc, trong khoảng 200 năm (từ 1788 đến 1996) đã có 2.213 trường hợp tử vong do tác động của lũ, lụt được thống kê, trong đó phần lớn là nam giới. Theo trung tâm nghiên cứu dịch tễ học chấn thương (CRED)từ năm 1900 đến tháng 5 năm 2004, thế giới đã có hơn 6,8 triệu người chết do lũ, lụt, chiếm khoảng 20% số trường hợp tử vong do các thảm họa thiên nhiên. Trong đó có hơn 98% các ca tử vong xảy ra ở Châu Á (Bảng 1. Số ca tử vong và chấn thương do các loại hình thảm họa Loại hình thảm họa Hạn hán Dịch bệnh Nạn đói Lũ, lụt Vùng SỐ chấn SỐ chấn Số từ Số chấn SỐ chấn Số tử vong thương Số tử vong thương vong thương Số từ vong thương Châu Phi 1.046 0 421 <1 38 0 19 23 Châu Mỹ <1 0 67 80 0 0 96 41 Châu Á 7.000 0 10 22 Châu Đại Dương <1 0 7 0 0 0 <1 <1 Tồng 10.264 (Nguồn: Dựa trên dữ liệu từ EMDAT — thảng 6/2004) Ahem và cộng sự (2005) đã rà soát các nghiên cứu về các thiệt hại về sức khỏe do lụt gây ra ở cả các nước phát triển và đang phát triển.
Những hậu quả sức khỏe này bao gồm: tử vong, chẩn thương, các bệnh lây qua đường phân miệng - đặc biệt ở những khu vực mà cộng đồng không có khả năng tiếp cận với nguồn nước sạch và điều kiện vệ sinh, các bệnh do véc tơ truyền và do gặm nhấm truyền, các bệnh ngoài da, các vấn đề sức khỏe tâm thần (lo lắng, trầm cảm).Sau lụt, nguy cơ mắc các bệnh truyền nhiễm trong cộng đồng bị ảnh hưởng rất lớn, đặc biệt ở những nước đang phát triển, nơi mà khả năng đáp ứng với các tình huống khan cấp còn nhiều khó khăn.Các bệnh thường gặp là bệnh ỉa chảy và bệnh về đường hô hấp.Sau bão lụt, các giếng nước, bể chứa nước, đường ống dẫn nước. thường bị nhiễm bẩn. Đây chính là điều kiện để các bệnh lây qua đường nước như bệnh ỉa chảy bùng phát, đặc biệt là ở các cộng đồng nghèo, thiếu điều kiện và trang thiết bị vệ sinh [17]. Ngoài việc các đường ống dẫn nước bị nhiễm các yếu tố gây bệnh, sau các trận lụt, nước sinh hoạt và ăn uống của con người còn có thể bị nhiễm bẩn bởi các hóa chất nguy hiểm, các kim loại nặng hoặc các chất độc hại khác từ những hóa chất đã tồn tại sẵn trong môi trường [17, 19].
Tác động đến đời sống Ngoài những thiệt hại về người, lũ lụt còn gây ra những thiệt hại đáng kể về kinh tế, xã hội, đời sống của người dân, đặc biệt với người nông dân khi bị mất diện tích đất trồng trọt do bị bồi lấp cát, đá vào đồng ruộng, gia súc gia cầm, các đầm nuôi tôm, cua cá bị cuốn trôi sau trận lũ. Nó làm ngưng trệ các hoạt động của con người, phá hỏng hệ thống cung cấp nước sạch, làm hại các công trình công cộng như bệnh viện, trạm y tế, trường học, đường bộ, đường xe lửa, đường dây điện và đường điện thoại. Một số thiệt hại do các trận lũ, lụt gây ra như trận lũ lịch sử năm 1999 đã nhấn chìm 20 huyện, thị xã miên Trung, làm sụp và trôi 41.846 ngôi nhà, 570 ngôi trường, tổng thiệt hại ước tính gần 3.800 tỷ đồng, tính tại thời điểm 1999. Lũ lụt kinh hoàng kéo dài nhiều ngày khiến nhiều người phải ngồi tránh lũ trên nhừng nóc nhà suốt 3-4 ngày đêm, đói, lạnh và tưởng chừng kiệt sức; nước chảy xiết ở các ngã đường, trâu bò lợn gà, tài sản và cả xác người trôi la liệt trong lũ [10].
Bão Nari năm 2013 đổ bộ vào Việt Nam và tàn phá dừ dội nhiều thành phố miền Trung, làm nhiều tuyến đường bị sạt lở, chia cắt; trong khi tại miền núi, nước ngập tới mái nhà và cô lập nhiều xã, huyện. Lũ lụt khiến giao thông Bắc Nam ách tắc, ảnh hưởng lớn đến cuộc sống dân cư địa phương. Trận lụt còn làm 350 ha lúa và 7 1. 284 ha hoa màu bị ngập và cuốn trôi 104.000 mét khối đất từ khu vực thủy lợi và nhiều tuyến đường bê tòng [10].
Tuy nhiên, có một số nơi như tại đồng bằng sông Cửu Long, lũ cũng đem lại lợi ích về nguồn thủy sản, bổ sung phù sa, bồi đáp và làm cho đất đai thêm màu mỡ, dòng chảy lũ có tác dụng làm vệ sinh đồng ruộng và môi trường nước [8], 2. Cơ cấu tổ chức Quản lý rủi ro thiên tai và những quy định về chuẩn bị sẵn sàng ứng phó với lũ, lụt tại Việt Nam 2. Cơ cấu quản lý rủi ro thiển tai ở Việt Nant Đe chuẩn bị sẵn sàng ứng phó với thiên tai, Việt Nam đã xây dựng, kiện toàn hệ thống mạng lưới tổ chức quản lý phòng chống lụt, bão bao gồm: Ban chỉ đạo phòng chống lụt bão Trung ương; Ban chỉ huy phòng chống lụt bão các Bộ, Ngành; Ban chỉ huy Phòng, chống lụt, bão và Tìm kiếm, cứu nạn địa phương (tình/thành phố, huyện, xã) [14]. • Ban chỉ đạo phòng, chống lụt, bão trung ương do Thù tướng Chính phủ thành lập, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn là cơ quan thường trực của Ban chỉ đạo Phòng, chống lụt, bão Trung ương.
Ban chỉ đạo phòng, chống lụt, bão Trung ương có Văn phòng thường trực do Cục quản lý đê điều và PCLB kiêm nhiệm. • Ban chỉ huy Phòng, chống lụt, bão của các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ do Bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan ngang bộ, thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ thành lập, có nhiệm vụ giúp các Bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ thực hiện công tác phòng, chống lụt bão trong phạm vi quản lý của Bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ. • Ban chỉ huy phòng chống lụt bão và tìm kiếm cứu nạn các cấp ở địa phương do Chủ tịch ủy ban nhân dân các cấp thành lập. có nhiệm vụ giúp ủy ban nhân dân cùng cấp tổ chức thực hiện công tác phòng, chong lụt bão trong phạm vi địa phương.
Những quy định về chuẩn bị sẵn sàng ứng phó lũ, lụt tại Việt Nam Để chuẩn bị tốt cho hoạt động phòng, chống và khắc phục hậu quả lũ, lụt, Ban chỉ đạo Phòng chống lụt bão Trung ương đã phát hành và phổ biến nội dung 8 Áp phích về phòng, chống, khác phục hậu quả lũ, lụt để giúp các cấp chính quyền cùng nhân dân biết cách phòng, chống, khắc phục hậu quả lũ, lụt với mục đích giảm thiểu thiệt hại tính mạng, sức khỏe và tài sản nhân dân, đất nước do lũ, lụt gây ra với nội dung [1]: Hoạt động trước lũ lụt: - Thường xuyên theo dõi thông tin cảnh báo mưa, lũ. - Chuẩn bị thuyền, phao, bè, mảng, vật nổi, gia cố nhà làm gác rừng, lối thoát trên mái nhà để ở tạm, cất giữ đồ đạc để phòng lũ tiếp tục lên cao, - Di chuyển gia súc, gia cầm, đồ đạc lên nơi cao để tránh ngập. - Bảo vệ nguồn nước sạch, dự trữ nước uổng, lương thực, thực phẩm, thuốc men, các vật dụng cần thiết đủ dùng ít nhất trong 7 ngày. - Tranh thủ thu hoạch các sản phầm nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản.
- Chủ động sơ tán khỏi vùng bãi sông, vùng thấp trũng, vùng có nguy cơ sạt lở, lũ quét. - Lưu giữ các số điện thoại và địa chỉ liên lạc trong trường hợp khẩn cấp. - Đề phòng lũ, lụt xảy ra vào ban đêm. Các hoạt động khi xảy ra lũ, lụt - Cat het các nguồn điện sinh hoạt.
- Di chuyển đến nơi cao ráo, an toàn. - Chủ động cho học sinh nghỉ học nếu không đảm bảo an toàn. - Không chơi đùa, bơi lội hoặc đi lại khu vực bị ngập, nước lũ. - Không vớt củi, đồ vật trôi trên sông.
- Không đi vào khu vực nguy hiểm. - Khi di chuyển phải sử dụng áo phao hoặc các đồ vật nổi khác. - Tham gia lực lượng xung kích phòng chống lụt bão, cứu hộ cứu nạn của địa phương - Ăn uống hợp vệ sinh - Hồ trợ nhau theo truyền thống “lá lành đùm lá rách” - Bảo vệ người già, yếu, trẻ em 9 Các hoạt động sau lũ, lụt: - Khẩn trương khắc phục hậu quả, khôi phục sản xuất. - Tham gia dập dịch bệnh và xử lý môi trường.
- Kiểm tra các trang thiết bị trước khi sử dụng để đảm bảo an toàn. - Thống kê thiệt hại, báo cáo kịp thời, đầy đủ, chính xác với chính quyền địa phương. Một số nghiên cứu liên quan 3. Một số nghiên cứu trên thế giới Trên thế giới, các nghiên cứu về sự sẵn sàng đáp ứng với thảm họa lũ, lụt đã được nhiều quốc gia tiến hành nhằm đánh giá nhận thức và thực hành của người dân về vấn đề này.