Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về HIV/AIDS 1. Định nghĩa HIV/AIDS HIV: Tên viết tắt tiếng anh là Human Immunodeficience Virus (virus gây suy giảm miễn dịch ở người). Virus khi xâm nhập cơ thể người sẽ tấn công hệ thống miễn dịch, làm cơ thể giảm sức đề kháng và dễ mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội và ung thư [6].
AIDS: Tên viết tắt tiếng anh là Acquired Immuno Deficiency Syndrome là giai đoạn cuối của quá trình nhiễm HIV. Đây là hội chứng mắc phải do HIV tấn công trực tiếp lên hệ thống miễn dịch, không phải là bệnh suy giảm miễn dịch bẩm sinh và không do các nguyên nhân khác [6]. Cho tới nay chưa có thuốc điều trị đặc hiệu khỏi bệnh và cũng chưa có văcxin phòng bệnh hữu hiệu [7]. Các đường lây nhiễm và không lây nhiễm HIV/AIDS Các đường lây nhiễm HIV/AIDS Tất cả mọi người đều có thể bị lây nhiễm HIV/AIDS.
Khi cơ thể người bị nhiễm HIV thì nó có nhiều trong máu (từ 1000 - 10.000 virus/1ml máu), sau đó là trong tinh dịch và dịch tiết âm đạo, virus có trong sữa mẹ bị nhiễm HIV/ AIDS có số lượng thấp hơn. Ngoài ra, trong một số dịch khác của cơ thể cũng tìm thấy virus HIV tuy nhiên số lượng rất ít, không đủ lây nhiễm [8]. Cho đến nay, khoa học đã chứng minh có 3 phương thức lây truyền HIV [7][9] Luan van 5 Ba con đường có thể lây truyền HIV/AIDS được xác định là: - Đường máu: Nguy cơ lây truyền HIV theo đường máu có tỷ lệ rất cao, trên 90%. HIV cũng có thể truyền qua việc sử dụng BKT bị nhiễm HIV mà không tiệt trùng cẩn thận, ngay cả khi chỉ có một lượng máu nhỏ còn sót lại trong BKT và được tiêm vào máy cũng làm lây truyền HIV.
Ngoài ra, HIV còn lây truyền trong chăm sóc y tế, lây truyền từ nhân viên y tế sang bệnh nhân và ngược lại. Máu toàn phần, hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu, huyết tương. có thể chứa HIV khi bị lây nhiễm. Do đó HIV có thể lây truyền theo đường máu khi tiêm, truyền các loại sản phẩm này.
HIV có thể lây truyền khi sử dụng chung bơm kim tiêm với người nhiễm HIV chưa được khử diệt HIV, các dụng cụ phẫu thuật, thủ thuật châm, chích, xăm, rạch, chọc.cho người nhiễm HIV chưa được khử diệt virus này. Đặc biệt, HIV còn có thể lây truyền sang CBCS Công an trong đấu tranh phòng, chống tội phạm nghiện chích ma túy nhiễm HIV. - Đường tình dục: Đây là phương thức lây truyền quan trọng và phổ biến nhất thế giới. Khi HIV xâm nhập vào tinh trùng sẽ gắn vào tinh trùng và tồn tại dưới dạng DNA virus.
Sinh hoạt tình dục có thể cùng giới hoặc khác giới theo đường tự nhiên giữa nam với nữ (dương vật - âm đạo) hoặc đường trái với tự nhiên ở những người cùng giới hoặc khác giới (dương vật - hậu môn. Nguy cơ lây nhiễm HIV qua một lần giao hợp với người nhiễm HIV/AIDS từ 1- 10%. Nhiễm HIV có mỗi quan hệ mật thiết với STDs. Những bệnh này làm tăng cảm nhiễm với HIV và làm tăng nguy cơ lây nhiễm HIV có thể lên gấp 20 lần (14-DL005).
STDs có thể làm tăng tiến triển của Luan van 6 nhiễm HIV thành AIDS. Nhìn chung nam truyền HIV cho nữ nhiều hơn gấp 2 lần trong QHTD. Người nhận tinh dịch có nguy cơ bị lây nhiễm cao hơn người cho tinh dịch. Khả năng lây nhiễm từ nam sang nữ lớn hơn khả năng lây nhiễm từ nữ sang nam.
Quan hệ tình dục trong thời kỳ hành kinh, sau khi mãn kinh, quan hệ tình dục đầu tiên, nam giới bao quy đầu hẹp nguy cơ lây nhiễm cao hơn bình thường. Trường hợp sinh hoạt tình dục bằng đường trái với tự nhiên thì nam nhận tinh dịch qua đường hậu môn có nguy cơ lớn hơn nữ vì niêm mạc hậu môn mỏng, dễ bị tổn thương và có nhiều mạch máu nhỏ hơn. Phương thức sịnh hoạt tình dục bằng đường miệng - bộ phận sinh dục cũng vậy. - Lây truyền từ mẹ sang con: Nguy cơ lây truyền từ mẹ sang con khác nhau tùy từng nước, từ 13% đến 22% ở các nước công nghiệp phát triển, 25% đến 48% ở các nước đang và chậm phát triển [10].
Ở nước ta, trong những năm gần đây có một tỷ lệ đáng kể người hành nghề mại dâm đang nhiễm HIV do thiếu hiểu biết nên vẫn mang thai, khi bị bắt vào trung tâm giáo dục lao động xã hội và cơ sở giam giữ đã sinh những đứa trẻ nhiễm HIV. Các đường không lây nhiễm HIV/AIDS - HIV không lây qua đường hô hấp như ho, hắt hơi. - HIV không lây qua tiếp xúc sinh hoạt thông thường ở nơi công cộng như:trường học, nơi làm việc, rạp hát, bể bơi. - HIV không lây qua việc bắt tay, ôm hôn, sử dụng điện thoại nơi công cộng hoặc mặc chung quần áo, dùng chung dụng cụ ăn uống.
- Muỗi đốt không làm lây truyền HIV. Luan van 7 Do đó khi sống chung với người nhiễm HIV sẽ không bị lây nếu không tiếp xúc với 3 đường lây đã nêu ở trên. Các giai đoạn của dịch HIV/AIDS Có thể phân thành 3 giai đoạn của dịch HIV/AIDS dựa trên 2 tiêu chí chính: Thứ nhất, mức độ lây nhiễm HIV trong nhóm người bị coi là có hành vi nguy cơ cao Thứ hai, sự lây nhiễm có lan tràn sang những nhóm người được coi là có nguy cơ thấp hơn [11][12][13]. Giai đoạn sơ khai: Tỷ lệ hiện nhiễm HIV dưới 5% trong tất cả các nhóm dân cư bị coi là có nguy cao mà thông tin được thu nhập đầy đủ Giai đoạn tập trung: Tỷ lệ hiện nhiễm HIV vượt 5% trong một hoặc nhiều nhóm dân sư bị coi là có nguy cơ cao, nhưng tỷ lệ hiện nhiễm trong số phụ nữ đi khám ơ các nhà hộ sinh khu vực đô thị vẫn ở mức dưới 5%.
Giai đoạn lan rộng: HIV lan truyền vượt ra ngoài nhóm dân cư bị coi là có nguy cơ cao mà hiện đã bị nhiễm bệnh nặng nề. Tỷ lệ hiện nhiễm trong số phụ nữ dến khám tại các nhà hộ sinh khu vực đô thị từ 5% trở lên [14] 1. Tình hình dịch tễ học HIV/AIDS 1. Tình hình dịch tễ học HIV/AIDS tại Việt Nam Ở Việt Nam, virus gây suy giảm miễn dịch ở người lần đầu tiên được phát hiện năm 1990 và nhanh chóng lây truyền ra cả nước, HIV/AIDS vẫn đangdiễn biến phức tạp, số nhiễm tại Việt Nam phát hiện ngày một nhiều, liên tục gia tăng qua các năm.
Theo báo cáo 9 tháng đầu năm 2017 của Bộ Y tế, cả nước xét nghiệm phát hiện mới 6.883 trường hợp nhiễm HIV, số bệnh nhân chuyển sang giai đoạn AIDS là 3.484, số bệnh nhân tử vong là Luan van 8 1.260 trường hợp. Ước tính năm 2017 sẽ phát hiện mới khoảng 9.800 người nhiễm và khoảng 1.800 người nhiễm HIV tử vong. Sự lan tràn này là hiểm họa lớn cho Việt Nam trong những năm tới nếu không có biện pháp phòng chống hợp lý và có hiệu quả [15][16]. Trong số những người được báo cáo xét nghiệm mới phát hiện nhiễm HIV trong 9 tháng đầu năm 2017, nữ giới chiếm 22% và nam giới chiếm 78%, lây truyền qua đường tình dục chiếm 58%, lây truyền qua đường máu chiếm 32%, mẹ truyền sang con chiếm 2,6%, không rõ chiếm 8%.
Về phân bố theo nhóm tuổi, 40% người nhiễm HIV mới phát hiện trong năm 2017 trong độ tuổi từ 30 đến 39 tuổi, 30% trong độ tuổi từ 20 đến 29 tuổi, 19% trong độ tuổi từ 40 đến 49 tuổi, trên 50 tuổi chiếm 6%, nhóm tuổi từ 14 đến 19 tuổi chiếm 3% và nhóm trẻ em từ 0 đến 13 tuổi chiếm 2%. Phân bố người nhiễm HIV theo giới, tuổi không có khác biệt so với năm 2016, lây truyền qua đường tình dục tiếp tục chiếm tỷ trọng cao trong những năm trở lại đây. So sánh số liệu nhiễm HIV/AIDS, tử vong báo cáo năm 2016, số trường hợp nhiễm HIV phát hiện mới giảm 1,1%, số bệnh nhân AIDS giảm 39% và người nhiễm HIV tử vong giảm 15%. Nói chung số liệu dịch HIV phát hiện năm 2017 có xu hướng giảm so với cùng kỳ năm 2016, tuy nhiên số liệu phát hiện tùy thuộc và khả năng triển khai công tác tư vấn xét nghiệm, trong khi kinh phí quốc tế cắt giảm, ngân sách quốc gia không có cho hoạt động xét nghiệm phát hiện người nhiễm HIV, các tỉnh được đầu tư công tác xét nghiệm phát hiện HIV vẫn phát hiện được người nhiễm HIV ở mức cao, các tỉnh khác phần lớn người nhiễm HIV được phát hiện tình cờ từ hệ thống bệnh viện trong đó chủ yếu các bệnh nhân giai đoạn AIDS, mắc Luan van 9 các bệnh liên quan đến suy giảm miễn dịch, các bệnh Lao, bệnh nhiễm khuẩn đường tình dục hoặc xét nghiệm sàng lọc HIV cho phụ nữ mang thai, một số tỉnh có tỷ lệ người nhiễm HIV là phụ nữ mang thai cao trên 10% là do triển khai xét nghiệm phát hiện nhiễm HIV hạn chế.
Về nguy cơ lây truyền HIV, lây truyền qua đường tình dục ngày càng chiếm tỷ trọng chính trong lây truyền HIV, trong đó tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm MSM, đặc biệt nhóm tuổi trẻ là cảnh báo quan trọng về nguy cơ lây truyền HIV trong nhóm này sẽ chiếm tỷ trọng chính trong tương lai [1]. Dịch HIV/AIDS vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ trong cộng đồng, những nơi được đầu tư mạnh của các tổ chức quốc tế vẫn còn có thể phát hiện thêm nhiều người nhiễm HIV. Dự báo vẫn còn nhiều người nhiễm HIV không thuộc nhóm nguy cơ cao do đó rất khó phát hiện sớm, các trường hợp này thường chẩn đoán muộn giai đoạn AIDS. Tính đến ngày 30/08/2006, lũy tích số người nhiễm HIV/AIDS của Hà Nội là 11.018 người, trong đó 2.939 người chuyển sang giai đoạn AIDS, tử vong 1.458 trường hợp.
Trong tháng 08/2006, phát hiện 199 người nhiễm HIV mới. sô người nhiễm HIV mới phát hiện cao nhất ở quận Đống Đa 33 người, tiếp đến là quận Hai Bà Trưng 26 người, quận Hoàn Kiếm 24 người… Riêng quận Hai Bà Trưng số mới phát hiện tăng 2 lần so với tháng 7. Tỷ lệ người nhiễm mới ở Hà Nội phân theo nhóm đối tượng là [17]: NCMT: 113 người 56,78% Bệnh nhân lao: 56 người 28,14% QHTD: 22 người 11,06% Phụ nữ có thai: 3 người 1,51% Khác: 5 người 2,51% Luan van 10 1. Tình hình dịch tễ học HIV/AIDS trên thế giới Theo báo cáo của UNAIDS, đến hết năm 2016 số người hiện mắc HIV/ AIDS trên toàn thế giới là 36,7 triệu người (30,8 - 42,9 triệu người), trong đó có 17,8 triệu phụ nữ trên 15 tuổi và 2,1 triệu trẻ em dưới 15 tuổi.