Luận Án Tiến Sĩ Luật Học: Kiểm Soát Ô Nhiễm Môi Trường Nước Theo Pháp Luật Việt Nam Hiện Nay

Luận án tiến sĩ nghiên cứu kiểm soát ô nhiễm môi trường nước theo pháp luật ở việt nam hiện nay, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực luật học tại

• Tác giả: Hồ Anh Tuấn
• Người hướng dẫn: Đặng Minh Đức
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Kiểm soát ô nhiễm môi trường nước theo pháp luật ở Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết nghiên cứu

Chương này tổng hợp các công trình nghiên cứu liên quan đến kiểm soát ô nhiễm môi trường nước và pháp luật Việt Nam. Các nghiên cứu được chia thành ba nhóm chính: lý luận về ô nhiễm nước, thực trạng pháp luật, và giải pháp hoàn thiện. Các công trình trước đây tập trung vào khái niệm ô nhiễm nước, đặc điểm của môi trường nước, và các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý nguồn nước. Tuy nhiên, vẫn còn khoảng trống trong việc nghiên cứu chuyên sâu về pháp lý môi trường và hệ thống pháp luật liên quan đến kiểm soát ô nhiễm nước.

1.1. Nhóm các công trình nghiên cứu liên quan đến lý luận về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước

Các nghiên cứu này tập trung vào khái niệm ô nhiễm nước, đặc điểm của môi trường nước, và các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý nguồn nước. Một số công trình tiêu biểu như Hiến chương châu Âu về nước năm 1968 và giáo trình 'Bảo vệ và sử dụng nguồn nước' năm 2000. Các nghiên cứu này đã đặt nền tảng lý luận cho việc hiểu rõ hơn về ô nhiễm nước và bảo vệ môi trường nước.

1.2. Nhóm các công trình nghiên cứu thực trạng pháp luật và thực tiễn

Các nghiên cứu này phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam về kiểm soát ô nhiễm nước, chỉ ra những bất cập trong quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng. Các vụ việc như ô nhiễm sông Thị Vải và Formosa được nhắc đến như những bài học đắt giá về sự thiếu hiệu quả trong quản lý môi trường.

1.3. Nhóm các công trình nghiên cứu định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật

Các nghiên cứu này đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật môi trường, bao gồm việc xây dựng Luật Kiểm soát ô nhiễm môi trường nước và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật. Các giải pháp tập trung vào quản lý nguồn thải, quy chuẩn kỹ thuật, và thanh tra, kiểm tra.

II. Những vấn đề lý luận về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước và pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước

Chương này làm rõ các khái niệm cơ bản về ô nhiễm nước, kiểm soát ô nhiễm, và pháp luật môi trường. Các yếu tố ảnh hưởng đến pháp luật kiểm soát ô nhiễm nước bao gồm yếu tố chính trị, kinh tế, quốc tế, và ý thức pháp luật. Ngoài ra, chương cũng phân tích pháp luật kiểm soát ô nhiễm nước tại một số quốc gia như Hoa Kỳ, Nhật Bản, và Trung Quốc, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.

2.1. Lý luận về ô nhiễm môi trường nước và kiểm soát ô nhiễm

Phần này định nghĩa ô nhiễm nước là sự biến đổi chất lượng nước do con người gây ra, ảnh hưởng đến sức khỏe và môi trường. Kiểm soát ô nhiễm nước được hiểu là các biện pháp phòng ngừa, ngăn chặn, và xử lý ô nhiễm. Các đặc điểm của kiểm soát ô nhiễm nước bao gồm tính phức tạp, đa ngành, và liên quan đến nhiều yếu tố kinh tế - xã hội.

2.2. Lý luận về pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước

Phần này phân tích khái niệm pháp luật kiểm soát ô nhiễm nước, yêu cầu đối với pháp luật môi trường, và cơ cấu nội dung của hệ thống pháp luật. Các yếu tố tác động đến pháp luật kiểm soát ô nhiễm nước bao gồm yếu tố chính trị, kinh tế, quốc tế, và ý thức pháp luật.

2.3. Pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước ở một số quốc gia

Phần này so sánh pháp luật kiểm soát ô nhiễm nước tại Hoa Kỳ, Nhật Bản, và Trung Quốc. Các quốc gia này có hệ thống pháp luật chặt chẽ, tập trung vào quản lý nguồn thải, quy chuẩn kỹ thuật, và thanh tra, kiểm tra. Những bài học kinh nghiệm này có thể áp dụng để hoàn thiện pháp luật Việt Nam.

III. Thực trạng pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước ở Việt Nam hiện nay

Chương này phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam về kiểm soát ô nhiễm nước, bao gồm các quy định về quản lý nguồn thải, quy chuẩn kỹ thuật, và thanh tra, kiểm tra. Các bất cập chính được chỉ ra bao gồm sự thiếu đồng bộ trong hệ thống pháp luật, thiếu hiệu quả trong thực thi, và sự chồng chéo giữa các quy định. Các vụ việc ô nhiễm nghiêm trọng như Formosa và sông Thị Vải được nhắc đến như những ví dụ điển hình.

3.1. Thực trạng các quy định về quản lý nguồn thải

Phần này phân tích các quy định về giấy phép môi trường, thu gom, xử lý nước thải, và quy chuẩn kỹ thuật. Các quy định này còn nhiều bất cập, dẫn đến tình trạng ô nhiễm nước vẫn tiếp diễn.

3.2. Thực trạng các quy định về thanh tra kiểm tra

Phần này đánh giá hiệu quả của các quy định về thanh tra, kiểm tra trong kiểm soát ô nhiễm nước. Các quy định này chưa được thực thi nghiêm túc, dẫn đến nhiều vi phạm không được phát hiện và xử lý kịp thời.

3.3. Thực trạng các quy định về xử lý vi phạm

Phần này phân tích các quy định về xử lý vi phạm hành chính, hình sự, và dân sự. Các quy định này còn nhiều hạn chế, dẫn đến việc xử lý vi phạm không đủ sức răn đe.

IV. Hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước ở Việt Nam

Chương này đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật Việt Nam về kiểm soát ô nhiễm nước, bao gồm việc xây dựng Luật Kiểm soát ô nhiễm môi trường nước, hoàn thiện các quy định về quản lý nguồn thải, quy chuẩn kỹ thuật, và thanh tra, kiểm tra. Các giải pháp tập trung vào việc nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật, tăng cường ý thức tuân thủ pháp luật của cộng đồng, và đảm bảo sự đồng bộ trong hệ thống pháp luật.

4.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật

Phần này đề xuất các định hướng hoàn thiện pháp luật kiểm soát ô nhiễm nước, bao gồm việc đảm bảo sự đồng bộ trong hệ thống pháp luật, phù hợp với phát triển bền vững, và tuân thủ các quy định quốc tế.

4.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật

Phần này đề xuất các giải pháp cụ thể như hoàn thiện các quy định về quản lý nguồn thải, quy chuẩn kỹ thuật, và thanh tra, kiểm tra. Các giải pháp này nhằm nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật và đảm bảo sự đồng bộ trong hệ thống pháp luật.

4.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật

Phần này đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật, bao gồm việc tăng cường hoạt động của các cơ quan quản lý nhà nước, nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật của cộng đồng, và đảm bảo sự đồng bộ trong hệ thống pháp luật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Nƣớc là nguồn gốc của mọi sự sống trên trái đất, là cốt lõi của sự phát triển bền vững ở mỗi quốc gia. Với ý nghĩa và giá trị cực kỳ quan trọng của nƣớc nhƣ vậy, vấn đề bảo vệ, giữ gìn nguồn nƣớc sạch phải trở thành một trong những chính sách quan trọng hàng đầu của mỗi quốc gia, đặc biệt là với những nƣớc đang phát triển nhƣ Việt Nam. Trong lĩnh vực bảo vệ môi trƣờng, bảo vệ môi trƣờng nƣớc mang tính chiến lƣợc quan trọng cốt lõi trong đó vấn đề kiểm soát ô nhiễm nƣớc có ý nghĩa và đóng vai trò quyết định.

Nhận thức sâu sắc về tầm quan trọng của môi trƣờng nƣớc, Đảng và Nhà nƣớc luôn quan tâm đến vấn đề xây dựng và thực thi pháp luật bảo vệ môi trƣờng nói chung, kiểm soát ô nhiễm môi trƣờng nƣớc nói riêng. Tuy nhiên, trong giai đoạn phát triển kinh tế những năm vừa qua của đất nƣớc ta, chất lƣợng nƣớc mặt ở Việt Nam đang trên đà suy thoái nghiêm trọng. Đó là do tình trạng ô nhiễm nƣớc ở các địa phƣơng đang ngày càng lan rộng, mức độ ô nhiễm nƣớc mặt ngày càng nặng nề hơn. Việc phòng ngừa, ngăn chặn ô nhiễm và kiểm soát môi trƣờng nƣớc tỏ ra thiếu hiệu quả.

Việc xử lý các hành vi gây ô nhiễm nƣớc, vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trƣờng nƣớc chƣa nghiêm. Tình trạng nƣớc mặt bị ô nhiễm đã gây tác hại không nhỏ cho sản xuất, kinh tế, là nguồn gốc của nhiều bệnh tật làm ảnh hƣởng lớn tới sức khỏe của ngƣời dân. Một loạt các vụ việc gây ô nhiễm nƣớc nghiêm trọng nhƣ việc công ty Vedan xả nƣớc thải chƣa xử lý gây ô nhiễm sông Thị Vải năm 2008, vụ việc ô nhiễm môi trƣờng biển tại khu công nghiệp Vũng Áng-Formosa năm 2016 hay ô nhiễm nguồn nƣớc sinh hoạt do công ty nƣớc sạch Sông Đà cung cấp làm ảnh hƣởng đến hàng chục vạn hộ dân Hà Nội năm 2019 đã gây bức xúc trong dƣ luận, làm xói mòn niềm tin vào tính nghiêm minh của pháp luật và đặt ra câu hỏi về sự chặt chẽ trong quy định pháp luật. Đó là những hồi chuông báo động cảnh tỉnh và là những bài học vô cùng đắt giá đối với các cơ quan nhà nƣớc trong bảo vệ môi trƣờng, kiểm soát ô nhiễm môi trƣờng nƣớc.

Thực tiễn đó cũng cho thấy rằng, hiện đang có những bất cập, khiếm khuyết lớn không chỉ trong chấp hành 1 thực thi pháp luật mà còn biểu hiện trong hệ thống văn bản pháp luật về bảo vệ môi trƣờng nói chung, bảo vệ môi trƣờng nƣớc nói riêng. Hơn nữa, trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu, Việt Nam đã, đang và sẽ tham gia vào các sân chơi chung của khu vực và thế giới nhƣ: Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC), Tổ chức Thƣơng mại thế giới WTO, Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dƣơng (CPTPP), … Việc tham gia vào các sân chơi chung này đòi hỏi Việt Nam phải hoàn thiện các quy định pháp luật trong nƣớc phù hợp với luật chơi chung của thế giới. Bên cạnh đó, Việt Nam đã tham gia một số điều ƣớc quốc tế về bảo vệ môi trƣờng, ứng phó với biến đổi khí hậu, nhƣ: Công ƣớc khung về ứng phó với biến đổi khí hậu của Liên hợp quốc năm 1992, Nghị định thƣ Kyoto năm 1997 về ứng phó với biến đổi khí hậu, Thỏa thuận Paris về biến đổi khí hậu năm 2015, Hiệp ƣớc khí hậu Glasgow năm 2021 (COP 26),. Bởi vậy, trong bối cảnh hiện nay, nghiên cứu nhằm xây dựng cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trƣờng nƣớc là một đòi hỏi cấp thiết.

Qua rà soát, đánh giá, tác giả nhận thấy chƣa có công trình nghiên cứu chuyên sâu về pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trƣờng nƣớc. Do vậy, tác giả lựa chọn chủ đề “Kiểm soát ô nhiễm môi trường nước theo pháp luật ở Việt Nam hiện nay” là đề tài luận án tiến sĩ của mình. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trƣờng nƣớc, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trƣờng nƣớc ở Việt Nam trong thời gian tới.

Nhiệm vụ nghiên cứu Để thực hiện đƣợc mục đích nghiên cứu trên, luận án có các nhiệm vụ cụ thể nhƣ sau: - Nghiên cứu làm rõ cơ sở lý luận về KSONMTN; khái niệm, vai trò và các yếu tố ảnh hƣởng của pháp luật KSONMTN; 2 - Phân tích làm rõ nội dung điều chỉnh của pháp luật KSONMTN ở Việt Nam. - Phân tích, đánh giá thực trạng các quy định pháp luật Việt Nam về KSONMTN; nghiên cứu quy định pháp luật về KSONMTN của một số quốc gia từ đó chỉ ra nhu cầu hoàn thiện pháp luật Việt Nam về vấn đề này. - Đề xuất các định hƣớng và nhóm giải pháp cụ thể góp phần hoàn thiện pháp luật về KSONMTN ở Việt Nam hiện nay. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3.

Đối tượng nghiên cứu Vấn đề KSONMTN là đối tƣợng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học nhƣ khoa học môi trƣờng, phát triển bền vững, kinh tế học, luật học, chính sách công,… Tuy nhiên, trong khuôn khổ của Luận án, tác giả chỉ nghiên cứu dƣới góc độ luật học. Vì vậy, đối tƣợng nghiên cứu của Luận án nhƣ sau: Một là, hệ thống các luận điểm, quan điểm về KSONMTN và pháp luật KSONMTN. Hai là, quy định về pháp luật KSONMTN tại một số quốc gia làm căn cứ hoàn thiện pháp luật KSONMTN tại Việt Nam Ba là, các quy định pháp luật Việt Nam hiện hành về KSONMTN và thực tiễn thực hiện pháp luật KSONMTN ở Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu - Về mặt nội dung: pháp luật KSONMTN ở Việt Nam quy định nhiều biện pháp, công cụ khác nhau để KSONMTN nhƣ biện pháp kinh tế, biện pháp tuyên truyền giáo dục, biện pháp khoa học - kỹ thuật,….

Có thể liệt kê một số công cụ chủ yếu trong KSONMTN nhƣ quy hoạch BVMT; quy hoạch TNN; quản lý nguồn thải; quy chuẩn kỹ thuật về môi trƣờng nƣớc; đăng ký môi trƣờng, đánh giá môi trƣờng chiến lƣợc; đánh giá tác động môi trƣờng; quan trắc môi trƣờng; thông tin môi trƣờng; các công cụ kinh tế nhƣ thuế, phí BVMT, tín dụng xanh; quỹ môi trƣờng; các chế tài xử lý vi phạm pháp luật,…. Nhƣ vậy, vấn đề KSONMTN theo pháp luật là một vấn đề rất rộng, trong khuôn khổ luận án, tác giả chỉ giới hạn nghiên cứu các nội dung sau: Điều tra cơ bản TNN, Quy hoạch TNN; Thông tin môi trƣờng nƣớc; Quản lý nguồn thải vào môi trƣờng 3 nƣớc; Quy chuẩn kĩ thuật môi trƣờng nƣớc; Thanh tra, kiểm tra trong KSONMTN; Xử lý vi phạm pháp luật KSONMTN. Từ đó đƣa ra kiến nghị hoàn thiện các quy định của pháp luật KSONMTN ở Việt Nam. - Về mặt không gian: vấn đề ONMTN ở Việt Nam diễn biến rất phức tạp, tuy nhiên vấn đề ô nhiễm nƣớc mặt là vấn đề cấp bách hiện nay và ảnh hƣởng trực tiếp đến chất lƣợng cuộc sống của ngƣời dân, phần lớn các vụ việc ô nhiễm nƣớc gây bức xúc dƣ luận đều là ô nhiễm nƣớc mặt.

Vì vậy, luận án sẽ không đề cập đến kiểm soát ô nhiễm nƣớc ngầm và ô nhiễm biển. - Về mặt thời gian: Nghiên cứu đƣợc thực hiện kể từ khi Luật Tài nguyên nƣớc năm 2012 có hiệu lực đến nay (năm 2022). Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu của luận án Đề tài nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tƣ tƣởng Hồ Chí Minh, quan điểm đƣờng lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng nhà nƣớc pháp quyền dựa trên nền tảng kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa. Cụ thể, tác giả vận dụng phép duy vật biện chứng để đánh giá hệ thống pháp luật KSONMTN trong mối liên hệ chặt chẽ với pháp luật BVMT, quy định pháp luật KSONMTN phải tiếp tục đƣợc bổ sung, hoàn thiện để phù hợp với điều kiện kinh tế-xã hội và nhu cầu hoàn thiện pháp luật, xây dựng nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Trên cơ sở phƣơng pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin, đề tài sử dụng tổng hợp các phƣơng pháp nghiên cứu khác nhau để giải quyết các vấn đề cụ thể trong nội dung nghiên cứu nhằm đạt đƣợc mục đích nghiên cứu: - Chƣơng 1, tác giả sử dụng phƣơng pháp phân tích-tổng hợp để tổng quan các công trình nghiên cứu lý luận và thực tiễn về KSONMTN và pháp luật KSONMTN; phƣơng pháp so sánh để đánh giá những vấn đề lý luận đã đƣợc giải quyết, những kết quả nghiên cứu đƣợc luận án kế thừa, từ đó chỉ ra khoảng trống nghiên cứu cần đƣợc giải quyết. - Chƣơng 2, tác giả sử dụng phƣơng pháp phân tích, tổng hợp, để đánh giá các nghiên cứu về khái niệm, đặc điểm của pháp luật về KSONMTN, nội dung pháp luật KSONMTN; phƣơng pháp so sánh để đánh giá các quan điểm khác 4 nhau về KSONMTN, pháp luật KSONMTN từ đó đƣa ra các nhận định, khái niệm của tác giả; phƣơng pháp giải thích, bình luận pháp luật để nghiên cứu quy định KSONMTN của một số quốc gia, từ đó đƣa ra một số gợi mở hoàn thiện cho pháp luật KSONMTN ở Việt Nam. - Chƣơng 3, tác giả sử dụng phƣơng pháp lịch sử để khái quát quá trình hình thành và phát triển của pháp luật KSONMTN ở Việt Nam; phƣơng pháp giải thích, bình luận pháp luật để đánh giá những quy định pháp luật hiện hành về KSONMTN, chỉ ra những bất cập, hạn chế, thiếu sót trong quy định và thực tiễn áp dụng pháp luật về vấn đề này. - Chƣơng 4, tác giả sử dụng phƣơng pháp phân tích, tổng hợp để đƣa ra định hƣớng, giải pháp hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trƣờng nƣớc ở Việt Nam; phƣơng pháp so sánh để đề xuất xây dựng Luật Kiểm soát ô nhiễm môi trƣờng nƣớc.

Đóng góp mới về khoa học của luận án Luận án có những điểm mới nhƣ sau: Thứ nhất, Luận án đã làm rõ các khái niệm KSONMTN và pháp luật KSONMTN; chỉ ra đặc điểm, vai trò và các yếu tố ảnh hƣởng đến pháp luật KSONMTN.