Luận án tiến sĩ: Kiểm soát ô nhiễm môi trường nước theo pháp luật ở Việt Nam hiện nay - Hồ Anh Tuấn

Luận án tiến sĩ nghiên cứu kiểm soát ô nhiễm môi trường nước theo pháp luật ở việt nam hiện nay, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực luật học tại

• Tác giả: Hồ Anh Tuấn
• Người hướng dẫn: Đặng Minh Đức
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Kiểm soát ô nhiễm môi trường nước theo pháp luật ở Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án
• 1.1.1. Nhóm các công trình nghiên cứu liên quan đến những vấn đề lý luận về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước
• 1.1.2. Nhóm các công trình nghiên cứu thực trạng pháp luật và thực tiễn pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước
• 1.1.3. Nhóm các công trình nghiên cứu liên quan đến định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước ở Việt Nam
• 1.2. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án
• 1.2.1. Những thành tựu trong nghiên cứu mà luận án kế thừa và tiếp tục phát triển
• 1.2.2. Các vấn đề cần tiếp tục bổ sung nghiên cứu
• 1.3. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu của luận án
• 1.3.1. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu của luận án
• 1.3.2. Lý thuyết nghiên cứu của Luận án
• 1.4. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG NƯỚC
• 2.1. Lý luận về ô nhiễm môi trường nước và kiểm soát ô nhiễm môi trường nước
• 2.1.1. Khái niệm và đặc điểm của môi trường nước
• 2.1.2. Khái niệm và đặc điểm của ô nhiễm môi trường nước
• 2.1.3. Khái niệm và đặc điểm của kiểm soát ô nhiễm môi trường nước
• 2.1.4. Đặc điểm của kiểm soát ô nhiễm môi trường nước
• 2.2. Lý luận về pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước
• 2.2.1. Khái niệm pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước
• 2.2.2. Yêu cầu đối với pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước
• 2.2.3. Cơ cấu nội dung của pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước
• 2.2.4. Nguồn của pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước
• 2.3. Các yếu tố tác động đến pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước
• 2.3.1. Yếu tố chính trị
• 2.3.2. Yếu tố kinh tế
• 2.3.3. Yếu tố quốc tế
• 2.3.4. Ý thức pháp luật
• 2.4. Pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước ở một số quốc gia và gợi mở cho Việt Nam
• 2.4.1. Pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước tại Hoa Kỳ
• 2.4.2. Pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước ở Nhật Bản
• 2.4.3. Pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước ở Trung Quốc
• 2.4.4. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2.5. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT KIỂM SOÁT Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG NƯỚC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Thực trạng các quy định về điều tra cơ bản tài nguyên nước, quy hoạch tài nguyên nước, kế hoạch quản lý chất lượng môi trường nước mặt
• 3.1.1. Điều tra cơ bản tài nguyên nước
• 3.1.2. Quy hoạch tài nguyên nước
• 3.1.3. Kế hoạch quản lý chất lượng môi trường nước mặt
• 3.2. Thực trạng các quy định về quản lý nguồn thải vào môi trường nước
• 3.2.1. Giấy phép môi trường
• 3.2.2. Quy định về thu gom, xử lý nước thải
• 3.3. Thực trạng các quy định về quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước thải và chất lượng nước
• 3.4. Thực trạng các quy định về thông tin môi trường nước
• 3.4.1. Thông tin, cơ sở dữ liệu về môi trường nước
• 3.5. Thực trạng các quy định về quan trắc môi trường nước
• 3.6. Thực trạng các quy định về thanh tra, kiểm tra trong kiểm soát ô nhiễm môi trường nước
• 3.7. Thực trạng các quy định về xử lý vi phạm pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước
• 3.7.1. Xử lý vi phạm hành chính
• 3.7.2. Xử lý hình sự
• 3.7.3. Xử lý dân sự
• 3.8. Kết luận Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG NƯỚC Ở VIỆT NAM
• 4.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước ở Việt Nam
• 4.1.1. Hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước cần đảm bảo đồng bộ, thống nhất trong hệ thống pháp luật bảo vệ môi trường
• 4.1.2. Hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước phải góp phần bảo đảm phát triển bền vững
• 4.1.3. Hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước cần đảm bảo quyền được sống trong môi trường trong lành của con người
• 4.1.4. Hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước cần chú trọng giai đoạn phòng ngừa ô nhiễm
• 4.1.5. Hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước cần phù hợp với quy định của pháp luật quốc tế và điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên
• 4.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước ở Việt Nam
• 4.2.1. Hoàn thiện các quy định về quy hoạch bảo vệ môi trường nước, kế hoạch quản lý chất lượng môi trường nước mặt
• 4.2.2. Hoàn thiện các quy định về quản lý nguồn thải vào môi trường nước
• 4.2.3. Hoàn thiện các quy định về quy chuẩn kỹ thuật môi trường nước
• 4.2.4. Hoàn thiện các quy định về thông tin môi trường nước
• 4.2.5. Hoàn thiện các quy định về quan trắc môi trường nước
• 4.2.6. Hoàn thiện các quy định về thanh tra, kiểm tra trong lĩnh vực kiểm soát ô nhiễm môi trường nước
• 4.2.7. Hoàn thiện các quy định về xử lý vi phạm pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước
• 4.2.8. Hoàn thiện hệ thống pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước
• 4.2.9. Nghiên cứu xây dựng và ban hành Luật Kiểm soát ô nhiễm môi trường nước
• 4.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước ở Việt Nam
• 4.3.1. Nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ quan quản lý nhà nước về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước
• 4.3.2. Nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước của cộng đồng
• 4.4. Kết luận Chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết nghiên cứu

Chương này tổng hợp các công trình nghiên cứu liên quan đến kiểm soát ô nhiễm môi trường nước và pháp luật Việt Nam. Các nghiên cứu được chia thành ba nhóm chính: lý luận về ô nhiễm nước, thực trạng pháp luật, và giải pháp hoàn thiện. Các công trình trước đây tập trung vào khái niệm ô nhiễm nước, đặc điểm của môi trường nước, và các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý nguồn nước. Tuy nhiên, vẫn còn khoảng trống trong việc nghiên cứu chuyên sâu về pháp lý môi trường và hệ thống pháp luật liên quan đến kiểm soát ô nhiễm nước.

1.1. Nhóm các công trình nghiên cứu liên quan đến lý luận về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước

Các nghiên cứu này tập trung vào khái niệm ô nhiễm nước, đặc điểm của môi trường nước, và các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý nguồn nước. Một số công trình tiêu biểu như Hiến chương châu Âu về nước năm 1968 và giáo trình 'Bảo vệ và sử dụng nguồn nước' năm 2000. Các nghiên cứu này đã đặt nền tảng lý luận cho việc hiểu rõ hơn về ô nhiễm nước và bảo vệ môi trường nước.

1.2. Nhóm các công trình nghiên cứu thực trạng pháp luật và thực tiễn

Các nghiên cứu này phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam về kiểm soát ô nhiễm nước, chỉ ra những bất cập trong quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng. Các vụ việc như ô nhiễm sông Thị Vải và Formosa được nhắc đến như những bài học đắt giá về sự thiếu hiệu quả trong quản lý môi trường.

1.3. Nhóm các công trình nghiên cứu định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật

Các nghiên cứu này đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật môi trường, bao gồm việc xây dựng Luật Kiểm soát ô nhiễm môi trường nước và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật. Các giải pháp tập trung vào quản lý nguồn thải, quy chuẩn kỹ thuật, và thanh tra, kiểm tra.

II. Những vấn đề lý luận về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước và pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước

Chương này làm rõ các khái niệm cơ bản về ô nhiễm nước, kiểm soát ô nhiễm, và pháp luật môi trường. Các yếu tố ảnh hưởng đến pháp luật kiểm soát ô nhiễm nước bao gồm yếu tố chính trị, kinh tế, quốc tế, và ý thức pháp luật. Ngoài ra, chương cũng phân tích pháp luật kiểm soát ô nhiễm nước tại một số quốc gia như Hoa Kỳ, Nhật Bản, và Trung Quốc, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.

2.1. Lý luận về ô nhiễm môi trường nước và kiểm soát ô nhiễm

Phần này định nghĩa ô nhiễm nước là sự biến đổi chất lượng nước do con người gây ra, ảnh hưởng đến sức khỏe và môi trường. Kiểm soát ô nhiễm nước được hiểu là các biện pháp phòng ngừa, ngăn chặn, và xử lý ô nhiễm. Các đặc điểm của kiểm soát ô nhiễm nước bao gồm tính phức tạp, đa ngành, và liên quan đến nhiều yếu tố kinh tế - xã hội.

2.2. Lý luận về pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước

Phần này phân tích khái niệm pháp luật kiểm soát ô nhiễm nước, yêu cầu đối với pháp luật môi trường, và cơ cấu nội dung của hệ thống pháp luật. Các yếu tố tác động đến pháp luật kiểm soát ô nhiễm nước bao gồm yếu tố chính trị, kinh tế, quốc tế, và ý thức pháp luật.

2.3. Pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước ở một số quốc gia

Phần này so sánh pháp luật kiểm soát ô nhiễm nước tại Hoa Kỳ, Nhật Bản, và Trung Quốc. Các quốc gia này có hệ thống pháp luật chặt chẽ, tập trung vào quản lý nguồn thải, quy chuẩn kỹ thuật, và thanh tra, kiểm tra. Những bài học kinh nghiệm này có thể áp dụng để hoàn thiện pháp luật Việt Nam.

III. Thực trạng pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước ở Việt Nam hiện nay

Chương này phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam về kiểm soát ô nhiễm nước, bao gồm các quy định về quản lý nguồn thải, quy chuẩn kỹ thuật, và thanh tra, kiểm tra. Các bất cập chính được chỉ ra bao gồm sự thiếu đồng bộ trong hệ thống pháp luật, thiếu hiệu quả trong thực thi, và sự chồng chéo giữa các quy định. Các vụ việc ô nhiễm nghiêm trọng như Formosa và sông Thị Vải được nhắc đến như những ví dụ điển hình.

3.1. Thực trạng các quy định về quản lý nguồn thải

Phần này phân tích các quy định về giấy phép môi trường, thu gom, xử lý nước thải, và quy chuẩn kỹ thuật. Các quy định này còn nhiều bất cập, dẫn đến tình trạng ô nhiễm nước vẫn tiếp diễn.

3.2. Thực trạng các quy định về thanh tra kiểm tra

Phần này đánh giá hiệu quả của các quy định về thanh tra, kiểm tra trong kiểm soát ô nhiễm nước. Các quy định này chưa được thực thi nghiêm túc, dẫn đến nhiều vi phạm không được phát hiện và xử lý kịp thời.

3.3. Thực trạng các quy định về xử lý vi phạm

Phần này phân tích các quy định về xử lý vi phạm hành chính, hình sự, và dân sự. Các quy định này còn nhiều hạn chế, dẫn đến việc xử lý vi phạm không đủ sức răn đe.

IV. Hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước ở Việt Nam

Chương này đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật Việt Nam về kiểm soát ô nhiễm nước, bao gồm việc xây dựng Luật Kiểm soát ô nhiễm môi trường nước, hoàn thiện các quy định về quản lý nguồn thải, quy chuẩn kỹ thuật, và thanh tra, kiểm tra. Các giải pháp tập trung vào việc nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật, tăng cường ý thức tuân thủ pháp luật của cộng đồng, và đảm bảo sự đồng bộ trong hệ thống pháp luật.

4.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật

Phần này đề xuất các định hướng hoàn thiện pháp luật kiểm soát ô nhiễm nước, bao gồm việc đảm bảo sự đồng bộ trong hệ thống pháp luật, phù hợp với phát triển bền vững, và tuân thủ các quy định quốc tế.

4.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật

Phần này đề xuất các giải pháp cụ thể như hoàn thiện các quy định về quản lý nguồn thải, quy chuẩn kỹ thuật, và thanh tra, kiểm tra. Các giải pháp này nhằm nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật và đảm bảo sự đồng bộ trong hệ thống pháp luật.

4.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật

Phần này đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật, bao gồm việc tăng cường hoạt động của các cơ quan quản lý nhà nước, nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật của cộng đồng, và đảm bảo sự đồng bộ trong hệ thống pháp luật.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình “Kiểm soát ô nhiễm môi trường nước theo pháp luật ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Hồ Anh Tuấn là luận án tiến sĩ thuộc chuyên ngành Luật Kinh tế (mã số 9380107), được bảo vệ năm 2022 tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đặng Minh Đức và TS. Phạm Thị Thúy Nga.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả trình bày nước là yếu tố cốt lõi của sự sống và phát triển bền vững. Tuy nhiên, cùng với tốc độ phát triển kinh tế, chất lượng nước mặt tại Việt Nam đang suy thoái nghiêm trọng, mức độ ô nhiễm gia tăng diện rộng nhưng các biện pháp phòng ngừa và chế tài xử lý vi phạm pháp luật chưa đạt hiệu quả cao. Thực tiễn ghi nhận nhiều sự cố ô nhiễm nghiêm trọng gây bức xúc dư luận, điển hình như vụ Công ty Vedan xả nước thải chưa xử lý ra sông Thị Vải năm 2008, sự cố môi trường biển tại Khu công nghiệp Vũng Áng - Formosa năm 2016, hay sự cố nguồn nước sinh hoạt của Công ty Cổ phần Đầu tư Nước sạch Sông Đà năm 2019 ảnh hưởng tới hàng chục vạn hộ dân Hà Nội. Bên cạnh đó, quá trình hội nhập quốc tế thông qua việc gia nhập Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC), Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Hiệp định CPTPP và tham gia các điều ước quốc tế về môi trường (Công ước khung về biến đổi khí hậu 1992, Nghị định thư Kyoto 1997, Thỏa thuận Paris 2015, Hiệp ước khí hậu Glasgow 2021 tại COP26) đặt ra yêu cầu phải hoàn thiện pháp luật quốc gia. Luận án xác định khoảng trống nghiên cứu: trước thời điểm tác giả thực hiện đề tài, chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện và có hệ thống về pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước tại Việt Nam.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ các vấn đề lý luận và thực tiễn về pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi tại Việt Nam. Để đạt được mục đích này, luận án thực hiện 4 nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Nghiên cứu làm rõ cơ sở lý luận về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước; xác định khái niệm, vai trò và các yếu tố ảnh hưởng của pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước;
2. Phân tích, làm rõ nội dung điều chỉnh của pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước ở Việt Nam;
3. Phân tích, đánh giá thực trạng các quy định pháp luật Việt Nam về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước kết hợp khảo cứu thực tiễn áp dụng; nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế để chỉ ra nhu cầu hoàn thiện pháp luật;
4. Đề xuất các định hướng và nhóm giải pháp cụ thể góp phần hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước ở Việt Nam.

Đối tượng nghiên cứu của luận án bao gồm:

• Hệ thống các luận điểm, quan điểm lý luận về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước và pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước;
• Quy định pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước tại một số quốc gia (Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc);
• Các quy định pháp luật thực định của Việt Nam về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước và thực tiễn thi hành.

Phạm vi nghiên cứu được giới hạn cụ thể như sau:

• Về nội dung: Tập trung vào 7 nhóm quy định pháp lý cơ bản gồm: điều tra cơ bản tài nguyên nước; quy hoạch tài nguyên nước; kế hoạch quản lý chất lượng môi trường nước mặt; quản lý nguồn thải vào môi trường nước; quy chuẩn kỹ thuật môi trường nước; thanh tra, kiểm tra; xử lý vi phạm pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước.
• Về không gian: Giới hạn trong phạm vi môi trường nước mặt lục địa (sông, suối, kênh, rạch, ao, hồ); không đề cập đến kiểm soát ô nhiễm nước ngầm và kiểm soát ô nhiễm biển.
• Về thời gian: Khảo cứu từ thời điểm Luật Tài nguyên nước năm 2012 có hiệu lực đến năm 2022.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả rà soát và hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo 3 nhóm chủ đề:

Nhóm chủ đề	Tác giả, công trình và năm công bố	Nội dung chính được điểm lại trong văn bản
1. Lý luận về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước và pháp luật kiểm soát ô nhiễm	Hiến chương châu Âu về nước (1968); Trần Hữu Uyển, Trần Việt Nga (2000); Marcos von Sterling (2007); F.D Owa (2013); Viện Nghiên cứu Quốc gia về Khoa học Môi trường và Sức khỏe Hoa Kỳ (NIEHS); Lê Hồng Hạnh, Vũ Thu Hạnh (2019); Từ điển Britannica Online; Lưu Ngọc Tố Tâm (2012); Bùi Đức Hiển (2016); Ulrich Beyerlin (2008); Eloise Scotford (2017); Philippe Sands, Jacquelin Peel (2018); Sumudu A. Atapattu (2006); Mizan R. Khan (2015); Hasan, Gazi Saiful (2013); Đặng Công Cường (2020).	Làm rõ khái niệm ô nhiễm nước, kiểm soát ô nhiễm môi trường dưới góc độ kỹ thuật và pháp lý; phân tích trách nhiệm của các chủ thể; xác lập các nguyên tắc luật môi trường quốc tế như: phòng ngừa, người gây ô nhiễm phải trả tiền, phát triển bền vững, cẩn trọng, quyền được sống trong môi trường trong lành.
2. Thực trạng quy định và thực tiễn thực hiện pháp luật kiểm soát ô nhiễm nước	Yao Qui, Xinzhou (2009); Nguyễn Thị Phương Loan (2012, 2013); Phạm Văn Lợi, Nguyễn Thị Ngọc Ánh, Nguyễn Hoàng Mai (2014); Lê Anh Tuấn (2015); Lê Kim Nguyệt (2015); Doãn Hồng Nhung (2017); Nguyễn Ngọc Lý (2018); Lê Hoàng Lan (2016); Phan Thị Thu Thủy (2020); Aki Nakauchi (2012); Thu Cúc (2022); Lê Minh Ánh (2014); Nguyễn Trần Điện (2012).	Phân tích khung pháp lý ngành nước Việt Nam qua các thời kỳ (Luật Tài nguyên nước 1998, 2012; Luật Bảo vệ môi trường 2014, 2020); chỉ ra sự phân tán, chồng chéo của văn bản quy phạm pháp luật; đánh giá hệ thống quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN 40:2011/BTNMT, QCVN 28:2010/BTNMT, QCVN 38:2011/BTNMT, QCVN 39:2011/BTNMT); phân tích kinh nghiệm quản lý nguồn thải của Trung Quốc, Nhật Bản.
3. Định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật kiểm soát ô nhiễm nước	Đặng Ngọc Dinh (2014); Nguyễn Ngọc Lý (2014); Nguyễn Thị Ái Phương (2014); Nguyễn Việt Anh (2015); Bùi Đức Hiển (2016); Nguyễn Thị Việt Hồng, Nguyễn Thu Phương (2019); Đỗ Thị Hường (2020); Phan Mai Linh, Nguyễn Đình Tùng (2021); Weixin Yang, Lingguang Li (2017); Areej Arif cùng các cộng sự (2020).	Đề xuất sự cần thiết ban hành văn bản luật chuyên biệt về kiểm soát ô nhiễm nước; áp dụng kinh nghiệm Đạo luật Nước sạch 1972 của Hoa Kỳ; hoàn thiện cơ sở dữ liệu nguồn thải; phân định thẩm quyền của lực lượng thanh tra môi trường và cảnh sát môi trường; hoàn thiện cơ chế tái sử dụng nước thải và chế tài xử lý vi phạm.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết:

1. Các công trình trước chưa phân biệt rõ ràng giữa khái niệm “môi trường nước”, “nguồn nước” và “tài nguyên nước”; chưa xác định đầy đủ nội hàm và đặc điểm của kiểm soát ô nhiễm môi trường nước;
2. Chưa có công trình làm rõ khái niệm pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước, các yêu cầu, vai trò, yếu tố tác động và cơ cấu nội dung của phân ngành pháp luật này;
3. Các nghiên cứu trước chỉ đánh giá thực trạng quy định đơn lẻ trong tổng thể pháp luật bảo vệ môi trường, chưa rà soát có hệ thống theo tiến trình kiểm soát: giai đoạn phòng ngừa/dự báo; giai đoạn phát hiện/ngăn chặn/ứng phó/xử lý; giai đoạn thanh tra/kiểm tra/xử lý vi phạm;
4. Chưa xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ kết hợp giữa hoàn thiện quy định pháp luật thực định và giải pháp tổ chức thực hiện, đặc biệt là đề xuất xây dựng đạo luật chuyên ngành: Luật Kiểm soát ô nhiễm môi trường nước.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

Luận án vận dụng 4 lý thuyết nền tảng:

• Lý thuyết về bảo đảm con người được sống trong môi trường trong lành: Dựa trên nền tảng quyền con người được ghi nhận tại Tuyên bố Stockholm 1972 và Tuyên bố Rio de Janeiro 1992, khẳng định quyền được sống trong môi trường đạt chất lượng là cơ sở xây dựng các chuẩn mực pháp lý bảo vệ nguồn nước.
• Lý thuyết phát triển bền vững: Căn cứ theo Nguyên tắc 3 và Nguyên tắc 4 của Tuyên bố Rio de Janeiro 1992, làm cơ sở cân bằng giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế của chủ nguồn thải với việc duy trì chất lượng hệ sinh thái nước cho thế hệ hiện tại và tương lai.
• Lý thuyết về vai trò của pháp luật trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa: Xác định pháp luật là công cụ quản lý nhà nước, tạo lập hành lang pháp lý minh bạch, bình đẳng, có tính dự đoán trước và phù hợp với các cam kết hội nhập quốc tế.
• Lý thuyết tiếp cận hệ thống: Vận dụng luận điểm của L. Bertalanffy, xem xét pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước như một phân hệ hữu cơ trong tổng thể hệ thống pháp luật môi trường, đòi hỏi sự phối hợp liên ngành, đa lĩnh vực và bảo đảm tính đồng bộ.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, kết hợp các phương pháp nghiên cứu luật học chuyên ngành:

• Chương 1: Phương pháp phân tích - tổng hợp và phương pháp so sánh dùng để tổng quan tài liệu, chỉ ra khoảng trống nghiên cứu và xác lập các câu hỏi nghiên cứu.
• Chương 2: Phương pháp phân tích, tổng hợp, phương pháp so sánh và phương pháp giải thích, bình luận pháp luật dùng để xây dựng các khái niệm, phân tích các yếu tố tác động và khảo cứu pháp luật Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc.
• Chương 3: Phương pháp lịch sử dùng để khái quát tiến trình phát triển pháp luật kiểm soát ô nhiễm nước tại Việt Nam; phương pháp phân tích quy phạm và bình luận pháp luật dùng để đánh giá thực trạng các quy định hiện hành và hạn chế trong áp dụng thực tiễn.
• Chương 4: Phương pháp phân tích, tổng hợp và phương pháp so sánh dùng để xây dựng hệ thống định hướng, nhóm giải pháp hoàn thiện quy định và đề xuất cơ cấu dự thảo Luật Kiểm soát ô nhiễm môi trường nước.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam: Luật Tài nguyên nước năm 2012, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, các nghị định quy định xử phạt vi phạm hành chính, hệ thống quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN 40:2011/BTNMT, QCVN 28:2010/BTNMT, QCVN 38:2011/BTNMT, QCVN 39:2011/BTNMT,...);
• Văn bản pháp lý quốc tế và luật chuyên ngành nước ngoài: Hiến chương châu Âu về nước 1968, Đạo luật Nước sạch Hoa Kỳ 1972, Luật Môi trường cơ bản Nhật Bản, Luật Phòng ngừa và Kiểm soát ô nhiễm nước Trung Quốc, Luật Kiểm soát ô nhiễm nước Đài Loan;
• Báo cáo hiện trạng môi trường quốc gia và dữ liệu thực tế từ các vụ việc vi phạm pháp luật môi trường tại Việt Nam (Vedan, Formosa, Sông Đà).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết nghiên cứu

Chương 1 tổng quan toàn diện các công trình nghiên cứu lý luận, thực trạng và giải pháp kiểm soát ô nhiễm môi trường nước trong và ngoài nước. Tác giả phân tích những kết quả nghiên cứu kế thừa được và xác định các hạn chế cần bổ sung. Chương này thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu và xây dựng khung lý thuyết gồm 4 trụ cột: bảo đảm quyền con người được sống trong môi trường trong lành, phát triển bền vững, vai trò pháp luật trong kinh tế thị trường và tiếp cận hệ thống.

Chương 2: Những vấn đề lý luận về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước và pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước

Chương 2 phân tích các khái niệm nền tảng:

• Môi trường nước: Toàn bộ các yếu tố vật lý, hóa học, sinh học có nguồn gốc tự nhiên hoặc nhân tạo, có mối liên hệ chặt chẽ trong nguồn nước mà trong đó con người, sinh vật tương tác và phụ thuộc vào nước.
• Ô nhiễm môi trường nước: Sự biến đổi của thành phần môi trường nước không phù hợp với tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật gây ảnh hưởng tiêu cực đến con người và sinh vật.
• Kiểm soát ô nhiễm môi trường nước: Quá trình trong đó cơ quan nhà nước, tổ chức, cá nhân thực hiện các hoạt động nhằm phòng ngừa, dự báo ô nhiễm; phát hiện, ngăn chặn, phục hồi hiện trạng môi trường nước; xử lý các hành vi gây ô nhiễm.
• Phân loại ô nhiễm: Tác giả dẫn chiếu phân loại của Cục Bảo vệ môi sinh Hoa Kỳ (USEPA) gồm: nguồn ô nhiễm điểm (point source - xả thải xác định tại vị trí cụ thể) và nguồn ô nhiễm diện (nonpoint source - ô nhiễm phân tán qua nước mưa chảy tràn mang hóa chất nông nghiệp, đô thị).
• Yếu tố tác động: Luận giải 4 yếu tố tác động đến pháp luật gồm yếu tố chính trị, kinh tế, quốc tế và ý thức pháp luật.
• Kinh nghiệm quốc tế: Khảo cứu pháp luật của Hoa Kỳ (quản lý theo giấy phép xả thải quốc gia NPDES và tiêu chuẩn công nghệ), Nhật Bản (tiêu chuẩn tổng lượng phát thải và sự tham gia của tổ chức xã hội), Trung Quốc (chính sách "ba đồng thời", hạn ngạch xả thải và xử phạt nghiêm) để rút ra bài học cho Việt Nam.

Chương 3: Thực trạng pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước ở Việt Nam hiện nay

Chương 3 đi sâu phân tích hệ thống quy định thực định và chỉ ra các tồn tại trong thực tiễn thực hiện trên 7 khía cạnh:

1. Điều tra cơ bản và quy hoạch tài nguyên nước, kế hoạch quản lý chất lượng nước mặt: Quy định còn phân tán giữa cơ quan quản lý tài nguyên nước và môi trường; việc lập kế hoạch quản lý chất lượng nước mặt theo lưu vực sông còn chậm triển khai.
2. Quản lý nguồn thải: Phân tích cơ chế Giấy phép môi trường theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2020; thực trạng hệ thống thu gom, xử lý nước thải tại các khu công nghiệp, cụm công nghiệp, đô thị và làng nghề còn thiếu đồng bộ.
3. Quy chuẩn kỹ thuật môi trường nước: Các quy chuẩn (QCVN) về nước thải công nghiệp, nước thải y tế chủ yếu tiếp cận theo lưu lượng nguồn tiếp nhận, chưa phân bổ chi tiết theo khả năng chịu tải và sức chịu tải của từng đoạn lưu vực sông cụ thể.
4. Thông tin, cơ sở dữ liệu môi trường nước: Hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về nguồn thải chưa hoàn chỉnh, thiếu cơ chế liên thông chia sẻ thông tin.
5. Quan trắc môi trường nước: Mạng lưới trạm quan trắc tự động liên tục chưa phủ kín các nguồn xả thải lớn; xã hội hóa hoạt động quan trắc còn hạn chế.
6. Thanh tra, kiểm tra: Sự chồng chéo về chức năng, thẩm quyền giữa lực lượng Thanh tra chuyên ngành Tài nguyên và Môi trường với Cảnh sát phòng chống tội phạm về môi trường; chế độ thanh tra đột xuất còn ràng buộc nhiều thủ tục.
7. Xử lý vi phạm: Đánh giá các chế tài hành chính, hình sự (Tội gây ô nhiễm môi trường theo Bộ luật Hình sự) và dân sự (bồi thường thiệt hại do ô nhiễm môi trường); chỉ ra khó khăn trong việc xác định hành vi vi phạm, chứng minh mối quan hệ nhân quả và định lượng thiệt hại thực tế.

Chương 4: Hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước ở Việt Nam

Chương 4 đề xuất các định hướng và giải pháp cụ thể:

• 5 định hướng hoàn thiện:
  1. Bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất trong hệ thống pháp luật bảo vệ môi trường;
  2. Góp phần bảo đảm phát triển bền vững;
  3. Bảo đảm quyền được sống trong môi trường trong lành của con người;
  4. Chú trọng giai đoạn phòng ngừa ô nhiễm;
  5. Phù hợp với pháp luật quốc tế và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.
• Hệ thống giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật:
  • Hoàn thiện quy định về quy hoạch bảo vệ môi trường nước, kế hoạch quản lý chất lượng nước mặt;
  • Hoàn thiện quy định quản lý nguồn thải, tiêu chuẩn cấp giấy phép môi trường;
  • Sửa đổi, bổ sung hệ thống quy chuẩn kỹ thuật theo hướng tiếp cận sức chịu tải của lưu vực sông;
  • Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa quốc gia về nguồn thải;
  • Mở rộng mạng lưới quan trắc tự động và quy định trách nhiệm lắp đặt thiết bị truyền dữ liệu trực tiếp;
  • Hoàn thiện quy định thanh tra, phân định rõ thẩm quyền kiểm tra giữa các cơ quan;
  • Tăng mức xử phạt hành chính, cụ thể hóa các cấu thành tội phạm môi trường và hoàn thiện cơ chế tố tụng đòi bồi thường thiệt hại dân sự;
  • Kiến nghị xây dựng và ban hành Luật Kiểm soát ô nhiễm môi trường nước làm đạo luật chuyên ngành thống nhất.
• Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện: Nâng cao năng lực bộ máy quản lý nhà nước; tăng cường đầu tư trang thiết bị kỹ thuật; đẩy mạnh tuyên truyền nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp và phát huy vai trò giám sát của cộng đồng dân cư.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định 5 đóng góp mới về mặt khoa học:

1. Làm rõ các khái niệm kiểm soát ô nhiễm môi trường nước và pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước; luận giải đặc điểm, vai trò và 4 nhóm yếu tố tác động đến pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước;
2. Phân định cơ cấu nội dung của pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trường nước theo tiến trình: nhóm quy định phòng ngừa, dự báo; nhóm quy định phát hiện, ngăn chặn, ứng phó, khắc phục; nhóm quy định thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm;
3. Khảo cứu và phân tích kinh nghiệm pháp luật kiểm soát ô nhiễm nước tại Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc, rút ra các bài học cụ thể cho Việt Nam;
4. Đánh giá khách quan, toàn diện thực trạng quy định pháp luật thực định gắn liền với thực tiễn thực thi; chỉ ra các khoảng trống và điểm chồng chéo trong các công cụ quản lý nguồn thải, quy chuẩn kỹ thuật và xử lý vi phạm;
5. Xác lập 5 định hướng lớn và hệ thống giải pháp đồng bộ; đề xuất luận cứ khoa học cho việc nghiên cứu xây dựng và ban hành Luật Kiểm soát ô nhiễm môi trường nước tại Việt Nam.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Căn cứ vào phạm vi nghiên cứu được tác giả công bố trong văn bản, luận án có các giới hạn sau:

• Giới hạn không gian: Luận án chỉ tập trung nghiên cứu ô nhiễm nước mặt lục địa, không nghiên cứu kiểm soát ô nhiễm nước dưới đất (nước ngầm) và ô nhiễm môi trường biển.
• Giới hạn thời gian: Khảo cứu dữ liệu và văn bản pháp luật trong giai đoạn 2012 - 2022.
• Giới hạn công cụ: Luận án tập trung sâu vào 7 nhóm công cụ pháp lý (điều tra, quy hoạch, kế hoạch nước mặt, nguồn thải, QCVN, thông tin, thanh tra và xử phạt), chưa đi sâu vào toàn bộ các công cụ kinh tế như thị trường hạn ngạch phát thải nước thải hay tín dụng xanh.

Hướng nghiên cứu tiếp xuất phát từ các giới hạn này bao gồm: mở rộng nghiên cứu cơ chế pháp lý kiểm soát ô nhiễm nước ngầm và môi trường biển; nghiên cứu cơ chế bồi thường thiệt hại ô nhiễm nước xuyên biên giới; đánh giá thực tiễn thi hành Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 sau giai đoạn 2022.

---

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo cho các nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để rà soát, sửa đổi Luật Tài nguyên nước, hoàn thiện các nghị định, thông tư hướng dẫn Luật Bảo vệ môi trường và làm tài liệu tham khảo cho việc xây dựng luật chuyên ngành trong tương lai.
• Cơ quan thực thi pháp luật (Thanh tra, Cảnh sát môi trường, Tòa án): Cung cấp phân tích pháp lý về căn cứ xác định hành vi vi phạm, phân định thẩm quyền xử phạt và cơ chế xác định thiệt hại môi trường nước.
• Cơ sở nghiên cứu và đào tạo: Là tài liệu tham khảo chuyên khảo cho giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Luật Kinh tế, Luật Môi trường, Quản lý tài nguyên và Khoa học môi trường.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa thế nào về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước?
Trả lời: Luận án định nghĩa: Kiểm soát ô nhiễm môi trường nước là một quá trình trong đó cơ quan nhà nước, tổ chức, cá nhân và các chủ thể khác thực hiện các hoạt động nhằm phòng ngừa, dự báo ô nhiễm môi trường nước; phát hiện, ngăn chặn ô nhiễm, phục hồi hiện trạng môi trường nước; xử lý các hành vi gây ô nhiễm môi trường nước.

2. Sự khác biệt giữa ô nhiễm nguồn điểm và ô nhiễm nguồn diện được luận án phân tích ra sao?
Trả lời: Luận án dẫn chiếu định nghĩa của USEPA: Nguồn ô nhiễm điểm (point source) là nguồn xác định được tại vị trí cụ thể như miệng cống xả thải, nhà máy xử lý nước thải, xử lý chủ yếu bằng công nghệ kết hợp quan trắc. Nguồn ô nhiễm diện (nonpoint source) là nguồn phân tán không xác định được vị trí cụ thể (như nước mưa chảy tràn mang theo phân bón, thuốc trừ sâu, dầu mỡ đô thị), xử lý chủ yếu dựa trên biện pháp quản lý sử dụng hóa chất và kho bãi để ngăn ngừa tiếp cận nguồn nước.

3. Bốn khung lý thuyết nền tảng mà luận án vận dụng là gì?
Trả lời: Luận án vận dụng 4 lý thuyết gồm: (1) Lý thuyết về đảm bảo con người được sống trong môi trường trong lành (Tuyên bố Stockholm 1972, Tuyên bố Rio 1992); (2) Lý thuyết phát triển bền vững (Tuyên bố Rio 1992); (3) Lý thuyết về vai trò của pháp luật trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; (4) Lý thuyết tiếp cận hệ thống của L. Bertalanffy.

4. Đề xuất lập pháp mang tính dài hạn nổi bật nhất của luận án là gì?
Trả lời: Tác giả đề xuất nghiên cứu, xây dựng và ban hành Luật Kiểm soát ô nhiễm môi trường nước như một đạo luật chuyên ngành độc lập nhằm khắc phục tình trạng quy định phân tán, chồng chéo giữa pháp luật bảo vệ môi trường và pháp luật tài nguyên nước hiện nay.

5. Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu về không gian và thời gian như thế nào?
Trả lời: Về không gian, luận án chỉ tập trung vào kiểm soát ô nhiễm nước mặt lục địa, không nghiên cứu nước ngầm và môi trường biển. Về thời gian, luận án khảo cứu các quy định và thực tiễn từ khi Luật Tài nguyên nước năm 2012 có hiệu lực đến năm 2022.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ “Kiểm soát ô nhiễm môi trường nước theo pháp luật ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Hồ Anh Tuấn là công trình nghiên cứu hệ thống dưới góc độ chuyên ngành Luật Kinh tế. Luận án đã xây dựng khung lý luận về kiểm soát ô nhiễm môi trường nước, đánh giá thực trạng 7 nhóm quy định pháp lý gắn với thực tiễn thực thi và khảo cứu kinh nghiệm quốc tế tại Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc. Trên cơ sở đó, tác giả xác lập 5 định hướng và hệ thống giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật, nâng cao năng lực thực thi và đề xuất xây dựng Luật Kiểm soát ô nhiễm môi trường nước tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Nƣớc là nguồn gốc của mọi sự sống trên trái đất, là cốt lõi của sự phát triển bền vững ở mỗi quốc gia. Với ý nghĩa và giá trị cực kỳ quan trọng của nƣớc nhƣ vậy, vấn đề bảo vệ, giữ gìn nguồn nƣớc sạch phải trở thành một trong những chính sách quan trọng hàng đầu của mỗi quốc gia, đặc biệt là với những nƣớc đang phát triển nhƣ Việt Nam. Trong lĩnh vực bảo vệ môi trƣờng, bảo vệ môi trƣờng nƣớc mang tính chiến lƣợc quan trọng cốt lõi trong đó vấn đề kiểm soát ô nhiễm nƣớc có ý nghĩa và đóng vai trò quyết định.

Nhận thức sâu sắc về tầm quan trọng của môi trƣờng nƣớc, Đảng và Nhà nƣớc luôn quan tâm đến vấn đề xây dựng và thực thi pháp luật bảo vệ môi trƣờng nói chung, kiểm soát ô nhiễm môi trƣờng nƣớc nói riêng. Tuy nhiên, trong giai đoạn phát triển kinh tế những năm vừa qua của đất nƣớc ta, chất lƣợng nƣớc mặt ở Việt Nam đang trên đà suy thoái nghiêm trọng. Đó là do tình trạng ô nhiễm nƣớc ở các địa phƣơng đang ngày càng lan rộng, mức độ ô nhiễm nƣớc mặt ngày càng nặng nề hơn. Việc phòng ngừa, ngăn chặn ô nhiễm và kiểm soát môi trƣờng nƣớc tỏ ra thiếu hiệu quả.

Việc xử lý các hành vi gây ô nhiễm nƣớc, vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trƣờng nƣớc chƣa nghiêm. Tình trạng nƣớc mặt bị ô nhiễm đã gây tác hại không nhỏ cho sản xuất, kinh tế, là nguồn gốc của nhiều bệnh tật làm ảnh hƣởng lớn tới sức khỏe của ngƣời dân. Một loạt các vụ việc gây ô nhiễm nƣớc nghiêm trọng nhƣ việc công ty Vedan xả nƣớc thải chƣa xử lý gây ô nhiễm sông Thị Vải năm 2008, vụ việc ô nhiễm môi trƣờng biển tại khu công nghiệp Vũng Áng-Formosa năm 2016 hay ô nhiễm nguồn nƣớc sinh hoạt do công ty nƣớc sạch Sông Đà cung cấp làm ảnh hƣởng đến hàng chục vạn hộ dân Hà Nội năm 2019 đã gây bức xúc trong dƣ luận, làm xói mòn niềm tin vào tính nghiêm minh của pháp luật và đặt ra câu hỏi về sự chặt chẽ trong quy định pháp luật. Đó là những hồi chuông báo động cảnh tỉnh và là những bài học vô cùng đắt giá đối với các cơ quan nhà nƣớc trong bảo vệ môi trƣờng, kiểm soát ô nhiễm môi trƣờng nƣớc.

Thực tiễn đó cũng cho thấy rằng, hiện đang có những bất cập, khiếm khuyết lớn không chỉ trong chấp hành 1 thực thi pháp luật mà còn biểu hiện trong hệ thống văn bản pháp luật về bảo vệ môi trƣờng nói chung, bảo vệ môi trƣờng nƣớc nói riêng. Hơn nữa, trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu, Việt Nam đã, đang và sẽ tham gia vào các sân chơi chung của khu vực và thế giới nhƣ: Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC), Tổ chức Thƣơng mại thế giới WTO, Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dƣơng (CPTPP), … Việc tham gia vào các sân chơi chung này đòi hỏi Việt Nam phải hoàn thiện các quy định pháp luật trong nƣớc phù hợp với luật chơi chung của thế giới. Bên cạnh đó, Việt Nam đã tham gia một số điều ƣớc quốc tế về bảo vệ môi trƣờng, ứng phó với biến đổi khí hậu, nhƣ: Công ƣớc khung về ứng phó với biến đổi khí hậu của Liên hợp quốc năm 1992, Nghị định thƣ Kyoto năm 1997 về ứng phó với biến đổi khí hậu, Thỏa thuận Paris về biến đổi khí hậu năm 2015, Hiệp ƣớc khí hậu Glasgow năm 2021 (COP 26),. Bởi vậy, trong bối cảnh hiện nay, nghiên cứu nhằm xây dựng cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trƣờng nƣớc là một đòi hỏi cấp thiết.

Qua rà soát, đánh giá, tác giả nhận thấy chƣa có công trình nghiên cứu chuyên sâu về pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trƣờng nƣớc. Do vậy, tác giả lựa chọn chủ đề “Kiểm soát ô nhiễm môi trường nước theo pháp luật ở Việt Nam hiện nay” là đề tài luận án tiến sĩ của mình. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trƣờng nƣớc, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật kiểm soát ô nhiễm môi trƣờng nƣớc ở Việt Nam trong thời gian tới.

Nhiệm vụ nghiên cứu Để thực hiện đƣợc mục đích nghiên cứu trên, luận án có các nhiệm vụ cụ thể nhƣ sau: - Nghiên cứu làm rõ cơ sở lý luận về KSONMTN; khái niệm, vai trò và các yếu tố ảnh hƣởng của pháp luật KSONMTN; 2 - Phân tích làm rõ nội dung điều chỉnh của pháp luật KSONMTN ở Việt Nam. - Phân tích, đánh giá thực trạng các quy định pháp luật Việt Nam về KSONMTN; nghiên cứu quy định pháp luật về KSONMTN của một số quốc gia từ đó chỉ ra nhu cầu hoàn thiện pháp luật Việt Nam về vấn đề này. - Đề xuất các định hƣớng và nhóm giải pháp cụ thể góp phần hoàn thiện pháp luật về KSONMTN ở Việt Nam hiện nay. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3.

Đối tượng nghiên cứu Vấn đề KSONMTN là đối tƣợng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học nhƣ khoa học môi trƣờng, phát triển bền vững, kinh tế học, luật học, chính sách công,… Tuy nhiên, trong khuôn khổ của Luận án, tác giả chỉ nghiên cứu dƣới góc độ luật học. Vì vậy, đối tƣợng nghiên cứu của Luận án nhƣ sau: Một là, hệ thống các luận điểm, quan điểm về KSONMTN và pháp luật KSONMTN. Hai là, quy định về pháp luật KSONMTN tại một số quốc gia làm căn cứ hoàn thiện pháp luật KSONMTN tại Việt Nam Ba là, các quy định pháp luật Việt Nam hiện hành về KSONMTN và thực tiễn thực hiện pháp luật KSONMTN ở Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu - Về mặt nội dung: pháp luật KSONMTN ở Việt Nam quy định nhiều biện pháp, công cụ khác nhau để KSONMTN nhƣ biện pháp kinh tế, biện pháp tuyên truyền giáo dục, biện pháp khoa học - kỹ thuật,….

Có thể liệt kê một số công cụ chủ yếu trong KSONMTN nhƣ quy hoạch BVMT; quy hoạch TNN; quản lý nguồn thải; quy chuẩn kỹ thuật về môi trƣờng nƣớc; đăng ký môi trƣờng, đánh giá môi trƣờng chiến lƣợc; đánh giá tác động môi trƣờng; quan trắc môi trƣờng; thông tin môi trƣờng; các công cụ kinh tế nhƣ thuế, phí BVMT, tín dụng xanh; quỹ môi trƣờng; các chế tài xử lý vi phạm pháp luật,…. Nhƣ vậy, vấn đề KSONMTN theo pháp luật là một vấn đề rất rộng, trong khuôn khổ luận án, tác giả chỉ giới hạn nghiên cứu các nội dung sau: Điều tra cơ bản TNN, Quy hoạch TNN; Thông tin môi trƣờng nƣớc; Quản lý nguồn thải vào môi trƣờng 3 nƣớc; Quy chuẩn kĩ thuật môi trƣờng nƣớc; Thanh tra, kiểm tra trong KSONMTN; Xử lý vi phạm pháp luật KSONMTN. Từ đó đƣa ra kiến nghị hoàn thiện các quy định của pháp luật KSONMTN ở Việt Nam. - Về mặt không gian: vấn đề ONMTN ở Việt Nam diễn biến rất phức tạp, tuy nhiên vấn đề ô nhiễm nƣớc mặt là vấn đề cấp bách hiện nay và ảnh hƣởng trực tiếp đến chất lƣợng cuộc sống của ngƣời dân, phần lớn các vụ việc ô nhiễm nƣớc gây bức xúc dƣ luận đều là ô nhiễm nƣớc mặt.

Vì vậy, luận án sẽ không đề cập đến kiểm soát ô nhiễm nƣớc ngầm và ô nhiễm biển. - Về mặt thời gian: Nghiên cứu đƣợc thực hiện kể từ khi Luật Tài nguyên nƣớc năm 2012 có hiệu lực đến nay (năm 2022). Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu của luận án Đề tài nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tƣ tƣởng Hồ Chí Minh, quan điểm đƣờng lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng nhà nƣớc pháp quyền dựa trên nền tảng kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa. Cụ thể, tác giả vận dụng phép duy vật biện chứng để đánh giá hệ thống pháp luật KSONMTN trong mối liên hệ chặt chẽ với pháp luật BVMT, quy định pháp luật KSONMTN phải tiếp tục đƣợc bổ sung, hoàn thiện để phù hợp với điều kiện kinh tế-xã hội và nhu cầu hoàn thiện pháp luật, xây dựng nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Trên cơ sở phƣơng pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin, đề tài sử dụng tổng hợp các phƣơng pháp nghiên cứu khác nhau để giải quyết các vấn đề cụ thể trong nội dung nghiên cứu nhằm đạt đƣợc mục đích nghiên cứu: - Chƣơng 1, tác giả sử dụng phƣơng pháp phân tích-tổng hợp để tổng quan các công trình nghiên cứu lý luận và thực tiễn về KSONMTN và pháp luật KSONMTN; phƣơng pháp so sánh để đánh giá những vấn đề lý luận đã đƣợc giải quyết, những kết quả nghiên cứu đƣợc luận án kế thừa, từ đó chỉ ra khoảng trống nghiên cứu cần đƣợc giải quyết. - Chƣơng 2, tác giả sử dụng phƣơng pháp phân tích, tổng hợp, để đánh giá các nghiên cứu về khái niệm, đặc điểm của pháp luật về KSONMTN, nội dung pháp luật KSONMTN; phƣơng pháp so sánh để đánh giá các quan điểm khác 4 nhau về KSONMTN, pháp luật KSONMTN từ đó đƣa ra các nhận định, khái niệm của tác giả; phƣơng pháp giải thích, bình luận pháp luật để nghiên cứu quy định KSONMTN của một số quốc gia, từ đó đƣa ra một số gợi mở hoàn thiện cho pháp luật KSONMTN ở Việt Nam. - Chƣơng 3, tác giả sử dụng phƣơng pháp lịch sử để khái quát quá trình hình thành và phát triển của pháp luật KSONMTN ở Việt Nam; phƣơng pháp giải thích, bình luận pháp luật để đánh giá những quy định pháp luật hiện hành về KSONMTN, chỉ ra những bất cập, hạn chế, thiếu sót trong quy định và thực tiễn áp dụng pháp luật về vấn đề này. - Chƣơng 4, tác giả sử dụng phƣơng pháp phân tích, tổng hợp để đƣa ra định hƣớng, giải pháp hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ô nhiễm môi trƣờng nƣớc ở Việt Nam; phƣơng pháp so sánh để đề xuất xây dựng Luật Kiểm soát ô nhiễm môi trƣờng nƣớc.

Đóng góp mới về khoa học của luận án Luận án có những điểm mới nhƣ sau: Thứ nhất, Luận án đã làm rõ các khái niệm KSONMTN và pháp luật KSONMTN; chỉ ra đặc điểm, vai trò và các yếu tố ảnh hƣởng đến pháp luật KSONMTN.