Chương 1: HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ - BỘ PHẬN CỐT LÕI TRONG KIẾN TRÚC THƯỢNG TẦNG VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ ĐỐI VỚI CƠ SỞ HẠ TẦNG CỦA XÃ HỘI 1. KHÁI NIỆM HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ Trước đây, các nhà kinh điển Mác, Angghen, Lênin chưa dùng khái niệm hệ thống chính trị. Các ông có nhiều cách nói như: hình thức chính trị, thể chế chính trị và xã hội, cơ cấu chính trị, cơ cấu chính quyền, kết cấu chính trị của xã hội. Trong sách báo mác xít ở các nước xã hội chủ nghĩa trong nhiều chục năm cũng chưa hể có khái niệm này, mà khái niệm được sử dụng khá phổ biến lúc đó là hệ thống chuyên chính vô sản.
Cho đến những năm đầu thập niên 80 của thế kỷ XX, ở Liên Xô, trong các sách báo pháp lý, các nhà luật học Xô Viết mới dùng khái niệm hệ thống chính trị. Ở Việt Nam, tại hội nghị Trung ương lần thứ sáu (khoá VI) của Đảng Cộng sản Việt Nam, khi nêu ra sáu nguyên tắc cơ bản cần nấm vững trong quá trình đổi mới thì khái niệm hệ thống chính trị \dn đầu tiên mới được xuất hiện. Văn kiện đã dùng khái niệm “hệ thống chính trị " trong nguyên tắc thứ ba, đó là: " Đổi mới tổ chức và phương thức hoạt động của hệ thống chính trị nhằm tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng, hiệu lực quản lý của Nhà nước, phát huy quyển làm chủ của nhân dân, có nghĩa là tăng cường sức mạnh và hiệu lực của chuyên chính vô sản, làm cho các tổ chức trong hệ thống chính trị hoạt động năng động và có hiệu quả". Khái niệm đó tiếp tục được sử dụng, phát triển trong các văn kiện của Đại hội lần thứ VII, trong Cương lĩnh xây SVTH: Hồ Thị Hương Giang Trang 7 KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: TS.Nguyễn Chương Nhiếp dựng chủ nghĩa xã hội và các văn kiện của Đảng sau này.
Hệ thống chính trị là một khái niệm mới mẻ và phức tạp. Cho đến nay, đã có rất nhiều định nghĩa khác nhau: Hệ thống chính trị nói chung "là một phạm trù dùng để chỉ một chỉnh thể bao gồm Nhà nước, các Đảng chính trị hợp pháp, các tổ chức chính trị - xã hội hợp pháp, nhưng ưu thế cơ bản và vai trò chủ đạo thuộc về các thiết chế của giai cấp cẩm quyén để tác động vào các quá trình kinh tế - xã hội nhằm củng cố, duy trì và phát triển chế độ xã hội đương thời " (2,8). Hoặc định nghĩa theo cách: "/! thống chính trị là một cơ chế chính trị của một chế độ xã hội, bao gôm các tổ chức, các thiết chế chính trị - xã hội có những mối liên hệ lẫn nhau, bảo đảm thực hiện có kết quả quyển lực thống trị của giai cấp thống trị trong quan hệ với các giai cấp, tang láp và nhóm xã hội khác, nhằm tác động vào quá trình kinh tế - xã hội để duy trì và phát triển xã hội đương thời" (19,57). Mặc dù có nhiều cách tiếp cận, nhiễu định nghĩa khác nhau nhưng nói chung, một quan niệm đúng về hệ thống chính trị phải đạt được hai yêu cầu: Một là, phục vụ cho mục đích nhận thức về hệ thống các tổ chức, thiết chế có vai trò thực tế và được thừa nhận trong việc thực hiện quyền lực chính trị hoặc tham gia quyền lực chính trị một cách thường xuyên.
Hai là, phải đủ tính khái quát để không chỉ phần ánh hiện thực chính trị ở một hay một nhóm nước mà còn phản ánh hiện thực chính trị ở nhiều quốc gia có chế độ chính trị - xã hội khác nhau. Từ những yêu cầu trên, có thể định nghĩa về hệ thống chính trị như sau: "Hệ thống chính trị là một bộ phận của cấu trúc thượng tầng xã hội, bao gồm các tổ chức. các thiết chế hợp pháp, có quan hệ về mục đích, chức năng thực hiện hoặc tham gia thực hiện quyên lực chính trị" (5,9). SVTH: Hồ Thị Hương Giang Trang 8 KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: TS.Nguyễn Chương Nhiếp Hệ thống chính trị bao gồm các tổ chức, các thiết chế hợp pháp, nghĩa là hệ thống chính trị tổn tại dưới hình thức vật chất, có bộ máy, chứ không phải là ý thức, tư tưởng.
Do đó, hệ thống chính trị chỉ là một bộ phận của kiến trúc thượng tầng xã hội, chứ không phải là toàn bộ, không trùng với kiến trúc thượng tang xã hội. Tính hợp pháp được để cập đến ở đây là khái niệm rộng hơn tính hiến định, pháp định. Diéu đó có nghĩa là có những tổ chức dù không được Hiến định, Pháp định chấp nhận song được xã hội công nhận, và không đối lập với chế độ nhà nước - pháp luật hiện hành vẫn có thể tham gia vào hệ thống chính trị. Ngược lại, nếu đối lập với chế độ nhà nước - pháp luật hiện hành, đấu tranh đòi lật đổ, tiêu diệt chế độ hiện hành thì không thể là thành phan của hệ thống chính trị.
Các tổ chức, các thiết chế hợp pháp trong cấu trúc của hệ thống chính trị phải "có mục đích, có chức năng thực hiện hoặc tham gia thực hiện quyền lực chính tri", nghĩa là đang thường xuyên thực hiện hoặc tham gia vào sự lãnh đạo, điểu hành đất nước. Đây là điểm để phân biệt hệ thống chính trị với những tổ chức, thiết chế mang tính xã hội, kinh tế, văn hoá. Hệ thống chính trị là một phạm trù lịch sử, nó chỉ ra đời khi xã hội xuất hiện giai cấp và mâu thuẫn đối kháng. Hệ thống đó luôn luôn được hoàn thiện và sẽ tự tiêu vong cùng với giai cấp và Nhà nước.
Lịch sử đã chứng minh ở mỗi chế độ xã hội có giai cấp thì có hệ thống chính trị tương ứng. Chẳng hạn như chế độ xã hội tư bản chủ nghĩa có hệ thống chính trị tư bản chủ nghĩa, chế độ xã hội xã hội chủ nghĩa có hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa. Hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa : "Đó là hệ thống các tổ chức chính trị căn bản, có quy mô quốc gia, có ý nghĩa chiến lược đối với sự tổn tại, ổn định và phát triển của một nước xã hội chủ nghĩa; được hình thành và hoạt động trong khuôn khổ pháp luật chung, phù hợp với vai trò, nhiệm vụ, chức năng của mỗi tổ chức và mối quan hệ giữa các tổ chức đó. Toàn bộ hệ thống SVTH: Hồ Thị Hương Giang Trang 9 KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: TS.Nguyễn Chương Nhiếp tổ chức này hoạt động là sự thể hiện trên thực tế của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội " (17,160).
Quan niệm về hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa là sự kế thừa và phát triển từ quan niệm “hệ thống chuyên chính vô sản” của các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác-Lênin, đặc biệt là Lênin khi bàn về hệ thống chuyên chính vô sản đã nêu cụ thể rằng: “Trong hệ thống chuyên chính vô sản gồm các Đảng, Nhà nước, Công đoàn, và một số tổ chức khác như "những bánh xe răng cưa “tao ra” mối liên hệ giữa đội tiên phong với quần chúng "(20, 250). Như vậy, so với hệ thống chuyên chính vô sản, kết cấu của hệ thống chính trị rộng hơn. Từ những cách hiểu nêu trên, chúng ta có thể hiểu khái niệm hệ thống chính trị ở Việt Nam hiện nay là một chỉnh thể bao gồm Đẳng Cộng sản Việt Nam , Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam , Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể chính trị - xã hội hợp pháp, hoạt động theo cơ chế nhất định nhằm từng bước hoàn thiện nền dan chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm mọi quyền lực thuộc về nhân dân và thực hiện mục tiêu dân giầu, nước mạnh, xã hội công bằng, đân chủ và văn minh. Hệ thống chính trị Việt Nam lấy chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tang tư tưởng, nhất nguyên về chính trị, đặt dưới sự lãnh đạo duy nhất của Đảng Cộng sản Việt Nam, tổ chức và vận hành theo nguyên tắc tập trung dân chủ, thống nhất giữa bản chất giai cấp công nhân với tính nhân dân và tính dân tộc rộng rãi.
Các bộ phận trong hệ thống chính trị có mối quan hệ bình đẳng, hợp tác để cùng nhau thực thi trách nhiệm chung và riêng của mình. Đảng Cộng sản Việt Nam đóng vai trò lãnh đạo, trung tâm, song không đứng ngoài hệ thống chính trị. Đảng lãnh đạo hệ thống chính trị bằng đường lối, chính sách, thông qua đẳng viên và các tổ chức của Đảng, thông qua Nhà nước và các tổ chức quân chúng xã hội. Các thành viên khác cũng có tác động tích cực, chủ động gắn bó với Đảng và với các thành viên để SVTH: Hồ Thị Hương Giang Trang 10 KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: TS.Nguyễn Chương Nhiếp cùng nhau hoàn thành nhiệm vụ.
CẤU TRÚC CUA HỆ THỐNG CHÍNH TR} Bất kỳ một hệ thống chính trị nào cũng có mặt vật chất và mặt tinh than của nó. Các yếu tố vật chất tạo thành cơ cấu tổ chức của hệ thống chính trị bao gồm nhà nước, các đẳng phái chính trị, các đoàn thể, các tổ chức chính trị - xã hội, tổn tại và hoạt động trong khuôn khổ pháp luật hiện hành được chế định theo tư tưởng của giai cấp cầm quyển nhằm tác động vào quá trình kinh tế - xã hội, với mục đích duy trì và phát triển xã hội. Như vậy, trong cơ cấu tổ chức của hệ thống chính trị, cơ bản nhất là các đẳng phái chính trị của giai cấp cẩm quyển - lực lượng chủ yếu quyết định phương hướng phát triển của quốc gia. Phương diện tỉnh thần của hệ thống chính trị là các quan điểm lý luận chính trị, các chuẩn mực chính trị và pháp lý, các động lực tỉnh thần của hoạt đông chính tri.
Ở đây, quan điểm chính trị của giai cấp cắm quyền chiếm vị trí chi phối đời sống tinh thần của hệ thống chính trị. Xét về cơ cấu tổ chức, hệ thống chính trị ở nước ta hiện nay bao gồm bao bộ phận lớn: - Đảng Cộng sản Việt Nam vừa là thành viên của hệ thống chính trị, vừa là lực lượng lãnh đạo hệ thống chính trị và toàn xã hội. - Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là trụ cột, là trung tâm của hệ thống chính trị. - Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức thành viên và các đoàn thể nhân dân là cơ sở chính trị của nhà nước và xã hội.
Các hội hợp pháp của quần chúng có tính chính trị - xã hội đều nằm trong hệ thống chính trị. Riêng các hội nhân đạo, nghề nghiệp đơn thuần như Hội khuyến học, Hội làm vườn.