CHƯƠNG 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VE NGUYÊN TÁC TỰ DO HỢP BONG 1. Học thuyết tự do ý chí — cơ sở của nguyên tắc tự do hợp đồng Cơ sở của nguyên tắc tự do hợp đông là học thuyét tư do ý chí. Hợp đồng là một sự thỏa thuận/sự thông nhất ý chí giữa các chủ thé, nhằm làm phát sinh, thay doi hoặc cham đứt quyên và nghĩa vụ dân sự! Hop dong chỉ hình thành khi có sự gấp gỡ ý chi giữa các bên về việc thực hiện công việc hoặc trao đôi lợi ich với nhau”. Trong khi đó, với quan niệm ý chi con người là tối thương và tự chủ, học thuyết tự do ý chí cho rang cơn người chỉ chịu ràng buộc bởi chinhý chi của họ.
Vi vậy, áp dụng tư do ý chi vào lĩnh vực hop đông, học thuyết nay cho phép các chủ thể toàn quyền ty do sắp xếp các môi quan hệ của mình với chủ thé khác thông qua hợp đông, hợp đồng là kết qua của sự thống nhất ý chi tự nguyên từ đó làm phát sinh quyên và nghĩa vụ có giá trị bat buộc nhw các quy dinh pháp luật trong quan hệ giữa các bên ký kết. Dù ở hệ thông pháp luật nào, người ta cũng thừa nhận. rang nên tảng của luật hop đông là tự do ý chỉ. Hoc thuyết tự do ý chi là sự phát triển cao hơn của quan niệm về tự do của con người trong trảo lưu triệt học Khai sáng ở châu Âu vào thé ky XVIII.
Theo triệt gia Montesquieu: “Không có một từ nào lại có nhiều cách đình nghĩa theo những. lối suy nglit khác nhan như từ tự do. Tư do, vớiý nghĩa triết học, là được thé hiệný chi của mình hoặc it ra là được nói lên quan niém về thực hiện ý chi a3. Quan niém nay gin liên “tự do” với “ý chi”, và vi thé có thé nhận định rằng đây chính la cách nhin nhận về “tự do ý chi” theo Montesquieu.
Ngô Huy Cương tự do ý chí thường được các học giả được xem xét thông qua 03 phương diện triết học, dao đức và kinh tê. V ê mat triết học, nên. tảng của tự do ý chỉ là tự do cá nhân, theo đó không ai có thể bị ép budc lam hoặc không làm một việc ngoài ý muốn của họ. V ê mặt đạo đức, học thuyết tự do ý chí ` Trần Kiên và Nguyễn Khắc Thu (2019), “Khainsimhop đồng và những nguyên tắc cơ bin của hệ thông phip ật hợp đồng Việt Num”, Zap chi Nghiên cứu Lập pháp, số 2+3(378+379),t 50 2 Trường Daihoc Luật Hi Nội (2022), Giáo minh Luật Dân sự Việt Nam, Tập 2,Nxd.
Drphip, Hi Nội,tr. 161 ` Monts squieu (2010), đảm về tinh than pháp ludt (Ben dich tổng Việt của Hoàng Thanh Dam), Nxb. Lý tận, chính tri, Hà Nội, tr. dua trên quan niêm không ai có thé bị ép buộc làm hoặc không làm một việc mà không xuất phát từ lợi ich của ho, vì vậy hop dong được xem 14 sẵn phêm của ý chí được hình thành từ lợi ích các bên giao kết.
V ê mất kinh tê, học thuyết tự do ý chi căn cứ quan điểm của kinh tế học cô điền về việc lợi ích cá nhân là đông lực thúc day các hoạt động kinh tê, do đó tự do ý chí phải được dé cao, dé con người vì lợi ích của chính minh trong xã hội tự do cạnh tranh mang lại những lợi ich chung’ Theo luật gia Vii Van Mẫu, nguyên tắc tư do ý chi trong luật hop dong là mét sản phẩm lịch sử của các lý thuyết triết học khai sáng về tự do, ảnh hưởng manh mé đến các BLDS của Pháp và Dire’. Học thuyết tu do ý chí phát triển mạnh mẽ ở Pháp vào thê ky XVIII, hướng tới mục tiêu công bằng giữa các cá nhân thông qua tư do thương thuyét va sự thính vượng về kính tê thông qua tu do canh tranh (1aiser faire, lasser passes). Học thuyét tự do ý chí cho rằng chỉ các hành vi xuat phát từ ý chí cá nhân tự chủ của một người mới có hiệu lực ràng buộc với người đó. Ý chi đó phải xuất phát từ động cơ và lợi ích của họ, chứ không phụ thuộc vào các yêu tó khách quan như ý chi của chủ thé khác hay sự điều chỉnh của pháp luậtẾ.
Do vậy học thuyết tự do ý chí quan niêm hop dong là một nguôn gốc quan trọng của ngiấa vụ, tức là đề cao nghĩa vụ dân sự thay vi nghiia vụ pháp định, vì nó đến từ chínhý chí của chủ thé bi rang buộc. Một khi các bên chủ thé đã thỏa thuận về ngiấa vụ, thì thỏa thuận ay đương nhiên làm phát sinh hiệu lực của ng†ĩa vụ mà không cân có tác động khác từ bên ngoài. Ngày nay, khi xem xét lại về học thuyết tự do ý chí cô điển, tư tưởng nay được hiểu như một chế đô tự do không giới hạn, tại đó sự công bằng là kết quả tư nhiên có được thông qua luật nghĩa vụ thích hợp được xây dung trên nên tang sư bình đẳng thích hop’. Hoc thuyết tự do ý chí với tinh than ủng hộ sư tự do ý chí không giới han đã ảnh Tưởng sâu sắc đến các lý thuyết và luật tư nói chung và luật hợp đồng nói riêng trong thé ky XIX.
Từ đó, các quy pham về nghĩa vu và hop đông trong các BLDS kinh điển * Ngô Huy Cương (2013), Giáo minh Luật Hop đồng. Phin chang (Ding cho đào tao sau dea học), Nx. ĐHQG Hà Nội, Hà Noi,tr.24 - * Vũ Vin Miu (1963), Việt Nam Dân tude lược khảo, Ouyễn IT- Nghia vụ và khế wie, Bộ Quốc gia giáo đục xb. : : ; 2 Pham Hoàng Giang (2007), “Quyén trdo hop đồng trong hoạt động thương nai Việt Nam- Những vin đ) ý Mân và thực tit’? Lau án điển sf Laut học, Trường Đạihọc Luật Hà Nội, tr20 Ngô Huy Cương (2013),tđd 3, 20 10 của Pháp (1804) và Đức (1900) đều được xây đựng với sự ảnh hưởng sâu sắc của học thuyết tư do ý chí Ngày nay, các điều kiện của hợp đồng đều được giải thích căn bản dựa trên cơ sở tự do ý chi trong hợp dong, hay tự do hợp đông Boris Starck có đưa ra kết luận.
rang ý chí là tư do, và ý chí của các bên là yêu tô duy nhật hình thành hợp đồng và lam phát sinh các hậu quả pháp lý. Nguyên tắc tu do hợp đồng đã trở thành nguyên tắc phô quát trong pháp luật hợp đông, được ghi nhận trong cả luật hợp đông các quốc. gia cũng nÏư các bộ nguyên tac quốc tế. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của xã hội, tự do hợp đông đã bi pháp luật hạn chê trên mét số phương diện, không còn ở mức độ tự do không giới han như tư tưởng nguyên góc.
V ân đề này sẽ được đề cập sâu hơn trong phân 1. Khái niệm nguyên tắc tự do hợp đồng Các công trình nghiên cứu trước đây về nguyên tắc tự do hợp đông có dua ra một số khái niém khác nhau đối với nguyên tắc nay. Theo các tác giả Konrad Zweigert và Hein Kotz, tự do hop đông (freedom of contract) có thé được xem xét trên nên tảng tu do cá nhan(individual autonomy) hoặc loi ích công? Tixnén tảng tự do cá nhân, tự do hợp đồng thé hiên tư do ý chí, con từ nên tảng lợi ích công, có thể xem xét nhiệm vụ tiên quyết của hệ thông pháp luật là bảo vệ tu do cá nhân và quyền tự định đoạt của cá nhân, Theo phân tích này, tự do hop dong là một sự thể hiện của tự do ý chi trong pháp luật hop đông. Trân Kiên và Nguyén Khắc Thu đồng tinh với quan điểm này và cũng đưa ra góc nhìn về nguyên tắc tự do hợp đông từ cơ sở là nguyên tắc tự do ý chi, theo đó “Nguyễn tắc tự do ý chi trong pháp luật hop đồng được hiểu là các bên được tự do giao kết hop đồng hay thỏa thuận về việc xác lập quyên và nghiia vụ đâm sự theo ý chí của mình miễn là nó không trái với trật tự công công “22 ` Ngô Huy Cương (2013), Giáo minh Luật Hợp déng Phin chung (Dùng cho đào tạo san deg học), Nx.
ĐHQG Ha Nội, Ha Nội,tr23 * em thêm: UNIDROIT (2016), UMIDROIT Principles of International Commercial Contract (PICC) 2016, s/âvt7 vudroït orghyp-contentAmploads/202 1/06 /Unidroit-Principles-2016-English-blpef, truy cập gin nhất ngày 28/3/2024 ‘© Konrad Zwweigertvà Hen Kotz (1999) ,.6ì batroduction to Comparative Lan, Clarendon Press, Oxford,tr.327 '' Konrad Ziveigert vi Hein Kotz (1998), thid 9, 326-327 © Trin Kiln vi Nguyễn Khắc Thu (2019), tUda Ì,t S1 11 Trong khi đó, mét số nhà nghiên cứu khác lại đưa ra khái niém về nguyên tắc tự do hop đông trên cơ sở trả lời câu hỏi: Tự do hợp đồng là gì? Theo Từ điền Luật hoc Black (2004), tư do hop đồng là nguyên tắc mà theo đó, cơn người có quyền tư rang buộc mình một cách hợp pháp, đồng thời là mét khái niém pháp ly ma theo đó các hợp đồng dua trên su thỏa thuận chung và tự do lựa chon, không bị tác động bởi những thé lực bên ngoài như sự can thiệp của nhà nước 3, PGS. Ngô Huy Cương (2008) đưa ra khát tiệm: “Tự đo hợp đồng là mốt hr tưởng mà theo đó các cá nhân được quyén tự do thỏa thuận giữa họ với nhau về các đều liện của hợp đồng. không có sự can thiệp của chính quyền °14. Hoang Trung Hiểu (2016) trình bày: “Nguyễn tắc tr do giao kết hợp đồng là những tư tưởng pháp lý mang tinh chất chi dao, định hướng cho pháp các chủ thé (cá nhân, tổ chức) được quyền thé hiệný chí của minh trong việc giao kết hợp đồng đâm sự “l5 Như vậy, có thê thay rằng các khái niém về nguyên tắc tự do hợp dong được đưa ra đều có liên quan dén ý chi và sự thỏa thuận.
Điều này thể biên sự liên hệ chat chế giữa nguyên tắc tư do hợp đông với cơ sở lý luận là nguyên tắc tự do ý chí. Tổng hop các quan điểm đã đưa ra, tác giả xin đưa ra khái niém nguyên tắc tudo hop đẳng theo quan điểm cá nhân như sau "Nguyễn tắc tự do hợp đồng là tư tưỡng pháp lý: mang tính chất đình hướng chi phối toàn bộ các guy đình của luật hợp đồng cho phép các bên giao kết hop đồng được tự do thé hiểný chi của minh trong việc thôa thuận các quyền và ngÌữa vụ dân sự thông qua hop đồng mà không chịu sự can thiệp của các chit thé khác. Đặc điểm của nguyên tắc tự do hợp đồng 1.