Khóa luận: Phương pháp dạy học Địa lý 6 thí điểm phát triển tư duy - Nguyễn Thị Thủy

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu tốt nghiệp địa lý phương pháp dạy học địa lý lớp 6 thí điểm hệ thống câu hỏi bài tập theo hướng rèn, vận dụng lý thuyết vào thực tế, đề xuất giải

• Đề tài: Khóa Luận Tốt Nghiệp Địa Lý Phương Pháp Dạy Học Địa Lý Lớp 6 Thí Điểm Hệ Thống Câu Hỏi Bài Tập Theo Hướng Rèn Luyện Kỹ Năng Và Phát Triển Tư Duy Học Sinh
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu của đề tài
• 1.3. Giới hạn đề tài
• 1.4. Lịch sử nghiên cứu đề tài
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5.1. Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
• 1.5.1.1. Phương pháp phân tích hệ thống
• 1.5.1.2. Phương pháp phân loại
• 1.5.1.3. Phương pháp so sánh
• 1.5.1.4. Phương pháp nghiên cứu tài liệu
• 1.5.2. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn
• 1.5.2.1. Phương pháp đi thực tế trường phổ thông
• 1.5.2.2. Thực nghiệm sư phạm
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 2.1. Chủ nghĩa duy vật biện chứng
• 2.2. Lý luận dạy học địa lý đại cương
• 2.2.1. Giữa khoa học địa lý và môn địa lý trong nhà trường phổ thông có những điểm tương đồng và khác biệt
• 2.2.1.1. Những điểm tương đồng
• 2.2.1.2. Những điểm khác biệt
• 2.2.2. Các nguyên tắc dạy học địa lý
• 2.2.2.1. Nguyên tắc đảm bảo tính khoa học và tính vừa sức
• 2.2.2.2. Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống và thực tiễn
• 2.2.2.3. Nguyên tắc đảm bảo tính giáo dục
• 2.2.2.4. Nguyên tắc đảm bảo tính tự lực và sự phát triển tư duy cho học sinh
• 2.2.3. Một số phương pháp dạy học trên cơ sở lấy học sinh làm trung tâm
• 2.2.3.1. Phương pháp hình thành các kĩ năng khai thác tri thức địa lý cho học sinh
• 2.2.3.2. Phương pháp hướng dẫn học sinh sử dụng SGK địa lý
• 2.2.3.3. Phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác trí thức địa lý qua băng hình
• 2.2.3.4. Phương pháp sử dụng mô hình tranh ảnh trong dạy học địa lý
• 2.2.3.5. Phương pháp đàm thoại nêu vấn đề
• 2.2.4. Tâm lý lứa tuổi học sinh THCS
• 3. CHƯƠNG 3: NỘI DUNG
• 3.1. Phần I: Nhận xét chung về SGK thí điểm
• 3.1.1. So sánh giữa CTDL6 TD và CTDL6HH
• 3.1.1.1. Hình thức SGKTD
• 3.1.1.2. Chương trình thí điểm có thay đổi và giảm tải so với chương trình hiện hành
• 3.1.1.3. SGKTD cải thiện vấn đề học lý thuyết nhiều hơn thực hành
• 3.1.1.4. SGKTD góp phần đổi mới phương pháp dạy học, phát huy tính tích cực hoạt động của học sinh
• 3.1.2. Một số ý kiến về nội dung SGKTĐ
• 3.1.2.1. Bảng đính chính của SGK thí điểm
• 3.1.2.2. Ý kiến về nội dung của SGKTĐ
• 3.2. Phần II: Phương pháp dạy học địa lý 6 thí điểm
• 3.2.1. Thực trạng trường phổ thông
• 3.2.2. Phương pháp dạy học địa lý 6 thí điểm
• 3.2.2.1. Sử dụng các phương tiện trực quan giúp học sinh hình thành biểu tượng địa lý một cách dễ dàng và khắc sâu
• 3.2.2.2. Hình thức tổ chức học tập cá nhân hoặc nhóm với phiếu học tập giúp cho học sinh học tập có hiệu quả
• 3.2.2.3. Sử dụng văn học trong giảng dạy địa lý 6
• 3.2.2.4. Giáo viên hướng dẫn học sinh tự bổ sung kiến thức
• 3.2.2.5. Tổ chức các hoạt động đố vui, đi thực tế
• 3.2.3. Một số giáo án cụ thể
• 3.2.4. Thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Phần III: Hệ thống câu hỏi bài tập địa lý
• 3.3.1. Cách biên soạn câu hỏi bài tập địa lý
• 3.3.2. Một số câu hỏi bài tập địa lý 6
• 3.3.2.1. Câu hỏi bài tập sử dụng trong giờ học
• 3.3.2.2. Câu hỏi, bài tập về nhà
• PHỤ LỤC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan khóa luận phương pháp dạy học địa lý lớp 6 mới

Khóa luận tốt nghiệp về phương pháp dạy học địa lý lớp 6 thí điểm là một công trình nghiên cứu tiên phong, đặt nền móng cho việc đổi mới phương pháp dạy học địa lý trong bối cảnh chuyển đổi chương trình giáo dục. Trọng tâm của nghiên cứu này là xây dựng một hệ thống câu hỏi bài tập theo hướng rèn luyện kỹ năng và phát triển tư duy học sinh, thoát ly khỏi lối mòn truyền thụ kiến thức một chiều. Mục tiêu cốt lõi là biến học sinh từ vị thế thụ động sang chủ động, tự mình khám phá tri thức thông qua các hoạt động học tập có định hướng. Nghiên cứu này không chỉ phân tích những điểm ưu việt và hạn chế của sách giáo khoa thí điểm so với chương trình hiện hành mà còn đề xuất các giải pháp sư phạm cụ thể. Các giải pháp này tập trung vào việc sử dụng hiệu quả phương tiện trực quan, tổ chức hoạt động nhóm, và thiết kế bài tập đa dạng. Việc này đặc biệt quan trọng đối với học sinh lớp 6, lứa tuổi bắt đầu chuyển từ tư duy cụ thể sang tư duy trừu tượng, đòi hỏi phương pháp giảng dạy phải linh hoạt và hấp dẫn. Khóa luận cung cấp một cơ sở lý luận vững chắc và những kinh nghiệm thực tiễn quý báu, làm tài liệu tham khảo giá trị cho giáo viên, sinh viên sư phạm và các nhà quản lý giáo dục trong việc triển khai dạy học địa lý theo định hướng phát triển năng lực.

1.1. Lý do chọn đề tài và mục tiêu cốt lõi của khóa luận

Đề tài được lựa chọn xuất phát từ thực trạng học sinh còn thụ động, chương trình học nặng về lý thuyết và phương pháp giảng dạy chậm đổi mới. Khóa luận đặt ra mục tiêu rõ ràng: sử dụng các phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm để giảng dạy chương trình Địa lý 6 thí điểm một cách hiệu quả. Trọng tâm là xây dựng một hệ thống câu hỏi bài tập địa lý có tác dụng bổ trợ, giúp học sinh tự tìm tòi và khắc sâu kiến thức. Qua đó, đề tài hướng đến việc rèn luyện kỹ năng địa lý cốt lõi và hình thành năng lực tư duy địa lý cho học sinh ngay từ bậc THCS. Đây là một mục tiêu mang tính chiến lược, phù hợp với xu hướng đổi mới giáo dục toàn cầu.

1.2. Giới hạn nghiên cứu và các phương pháp được sử dụng

Phạm vi của khóa luận tập trung vào việc đề xuất và vận dụng một số phương pháp dạy học cụ thể cho chương trình Địa lý 6 thí điểm, không bao quát toàn bộ các phương pháp. Hệ thống câu hỏi bài tập chủ yếu phục vụ cho giờ học trên lớp và yêu cầu về nhà. Đề tài sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu. Về lý thuyết, các phương pháp như phân tích hệ thống, phân loại, so sánh được áp dụng để làm rõ cơ sở khoa học. Về thực tiễn, phương pháp quan sát thực tế tại trường phổ thông và đặc biệt là thực nghiệm sư phạm được tiến hành để kiểm chứng tính hiệu quả của các giải pháp đề xuất, tạo nên một công trình nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng địa lý có giá trị.

II. Thực trạng thách thức trong dạy học địa lý lớp 6 hiện nay

Thực trạng dạy và học Địa lý ở trường phổ thông, đặc biệt là lớp 6, đối mặt với nhiều thách thức cố hữu. Học sinh thường học tập một cách thụ động, chủ yếu là ghi nhớ kiến thức do giáo viên truyền đạt mà thiếu đi khả năng vận dụng vào thực tiễn. Chương trình học, dù đã được cải cách, đôi khi vẫn còn mang tính hàn lâm, nặng về lý thuyết, trong khi thời lượng thực hành lại hạn chế. Một trong những khó khăn lớn nhất là việc giảng dạy các khái niệm địa lý đại cương trừu tượng (như chuyển động của Trái Đất, các thành phần tự nhiên) cho học sinh lớp 6, lứa tuổi có khả năng tư duy logic còn hạn chế. Phương tiện dạy học thiếu thốn và chưa được khai thác hiệu quả cũng là một rào cản. Mặc dù sách giáo khoa mới như sách giáo khoa địa lý 6 kết nối tri thức hay sách giáo khoa địa lý 6 cánh diều đã có nhiều cải tiến, việc đổi mới phương pháp dạy học địa lý vẫn chưa đồng bộ. Nhiều giáo viên vẫn giữ thói quen dạy học truyền thống, chưa mạnh dạn áp dụng các phương pháp dạy học tích cực môn địa lý, dẫn đến việc chưa phát huy hết tiềm năng của học sinh.

2.1. Sự khác biệt giữa chương trình cũ và chương trình thí điểm

Khóa luận đã tiến hành so sánh chi tiết giữa chương trình Địa lý 6 hiện hành (CTHH) và chương trình thí điểm (CTTD). Chương trình mới đã có sự giảm tải đáng kể về số tiết và số chương, điều chỉnh một số nội dung cho phù hợp hơn với nhận thức của học sinh. Đáng chú ý, số bài thực hành tăng lên, thể hiện rõ định hướng giảm lý thuyết, tăng thực hành. CTTĐ được biên soạn theo hướng mở, tạo điều kiện cho giáo viên tổ chức các hoạt động học tập, kích thích học sinh tìm tòi thay vì chỉ cung cấp kiến thức sẵn có. Tuy nhiên, một số bài trong CTTĐ vẫn còn chứa lượng kiến thức lớn, gây áp lực về thời gian trong một tiết học.

2.2. Phân tích tâm lý lứa tuổi và khả năng nhận thức của học sinh

Học sinh lớp 6 (11-12 tuổi) đang trong giai đoạn chuyển tiếp quan trọng về tâm sinh lý. Tư duy trừu tượng bắt đầu phát triển nhưng tư duy cụ thể, hình tượng vẫn đóng vai trò chủ đạo. Các em có khả năng ghi nhớ logic tốt hơn nhưng sự tập trung chú ý chưa cao. Do đó, phương pháp giảng dạy cần kết hợp hài hòa giữa việc phát huy tư duy trừu tượng và sử dụng các phương tiện trực quan sinh động. Việc tổ chức các hoạt động học tập đa dạng, gây hứng thú là yếu tố then chốt để duy trì sự tập trung và tạo động lực học tập, giúp các em vượt qua rào cản khi tiếp cận các kiến thức địa lý đại cương vốn khô khan và phức tạp.

III. Bí quyết xây dựng hệ thống câu hỏi bài tập địa lý hiệu quả

Xây dựng một ngân hàng câu hỏi địa lý lớp 6 hiệu quả là chìa khóa để hiện thực hóa mục tiêu dạy học địa lý theo định hướng phát triển năng lực. Thay vì chỉ kiểm tra sự ghi nhớ, hệ thống câu hỏi phải được thiết kế để dẫn dắt học sinh tư duy, phân tích, so sánh và vận dụng kiến thức. Quá trình biên soạn cần dựa trên nhiều cơ sở: từ kiến thức nền tảng học sinh đã có, mối liên hệ giữa các sự vật hiện tượng, kênh hình và kênh chữ trong sách giáo khoa, đến các mô hình trực quan và tình huống thực tiễn. Một hệ thống câu hỏi tốt không chỉ giúp củng cố kiến thức mà còn là công cụ để rèn luyện kỹ năng đọc bản đồ, lược đồ, phân tích số liệu và giải quyết vấn đề. Điều này đòi hỏi người giáo viên phải xác định rõ mục tiêu của từng câu hỏi: dùng để gợi mở vấn đề, củng cố bài học, hay đánh giá năng lực học sinh môn địa lý. Việc đa dạng hóa các loại câu hỏi, từ tái hiện kiến thức đến giải thích, vận dụng và sáng tạo, sẽ góp phần phát triển tư duy phản biện cho học sinh, giúp các em học sâu và nhớ lâu hơn.

3.1. Phân loại câu hỏi bài tập theo mục tiêu dạy học cụ thể

Câu hỏi và bài tập cần được phân loại rõ ràng theo mục đích sử dụng. Thứ nhất là nhóm câu hỏi dùng ngay trong giờ học, có tác dụng gợi mở, dẫn dắt học sinh khám phá kiến thức mới. Thứ hai là nhóm câu hỏi, bài tập về nhà, nhằm củng cố kiến thức đã học và rèn luyện kỹ năng tự học. Thứ ba là nhóm câu hỏi phục vụ cho việc đánh giá, kiểm tra, đòi hỏi sự tổng hợp và vận dụng kiến thức cao hơn. Việc xác định rõ mục tiêu giúp giáo viên thiết kế câu hỏi với mức độ yêu cầu phù hợp, tránh tình trạng quá tải hoặc quá dễ, đảm bảo tính hiệu quả trong từng hoạt động dạy học.

3.2. Các dạng câu hỏi bài tập giúp phát triển tư duy sáng tạo

Để phát triển tư duy học sinh, cần ưu tiên các dạng câu hỏi và bài tập đòi hỏi thao tác tư duy bậc cao. Ví dụ, bài tập yêu cầu học sinh hoàn thiện hoặc tự vẽ sơ đồ tư duy để hệ thống hóa kiến thức. Dạng bài tập cung cấp dữ liệu (số liệu, biểu đồ, hình ảnh) và yêu cầu học sinh phân tích, rút ra nhận xét, kết luận. Đặc biệt, các câu hỏi mở, câu hỏi "Vì sao?", "Nếu... thì sao?" có tác dụng kích thích tư duy phản biện và kỹ năng giải quyết vấn đề trong môn địa lý. Thay vì chỉ hỏi "Đồng bằng là gì?", có thể hỏi "So sánh sự khác biệt giữa đồng bằng và cao nguyên, dạng địa hình nào thuận lợi hơn cho nông nghiệp? Vì sao?". Những câu hỏi như vậy buộc học sinh phải huy động kiến thức tổng hợp và suy luận logic để trả lời.

IV. Top 5 phương pháp dạy học địa lý rèn luyện kỹ năng tư duy

Để hệ thống câu hỏi bài tập phát huy tối đa hiệu quả, cần kết hợp với các phương pháp dạy học tích cực môn địa lý. Khóa luận đã đề xuất và phân tích sâu một số phương pháp tiêu biểu, có tính ứng dụng cao. Phương pháp sử dụng phương tiện trực quan (mô hình, tranh ảnh, video) giúp học sinh dễ dàng hình thành các biểu tượng, khái niệm địa lý trừu tượng. Thay vì chỉ minh họa, các phương tiện này được sử dụng như một nguồn tri thức để học sinh khai thác. Dạy học dự án môn địa lý và hoạt động nhóm tạo môi trường cho học sinh hợp tác, thảo luận, cùng nhau giải quyết một vấn đề học tập. Việc vận dụng kiến thức liên môn trong dạy học địa lý, chẳng hạn như sử dụng các đoạn văn, thơ ca để minh họa hoặc đặt vấn đề, làm cho bài học trở nên sinh động và gần gũi hơn. Bên cạnh đó, việc hướng dẫn học sinh kỹ năng tự học, tự bổ sung kiến thức từ sách báo, tài liệu tham khảo là nền tảng để hình thành năng lực học tập suốt đời. Cuối cùng, tổ chức các hoạt động ngoại khóa, trò chơi, đi thực tế giúp học sinh ứng dụng kiến thức vào đời sống, tạo sự hứng thú và say mê với môn học.

4.1. Khai thác hiệu quả phương tiện trực quan và công nghệ

Phương pháp này nhấn mạnh việc sử dụng mô hình (chuyển động Trái Đất), băng hình, tranh ảnh không chỉ để minh họa mà còn là nguồn tri thức. Giáo viên cần thiết kế các câu hỏi, phiếu học tập để hướng dẫn học sinh khai thác thông tin từ những phương tiện này. Ví dụ, khi quan sát mô hình Trái Đất quay quanh Mặt Trời, học sinh phải trả lời các câu hỏi về hướng, thời gian, độ nghiêng của trục để tự rút ra kết luận về hiện tượng các mùa. Đây là cách trực quan hóa kiến thức, giúp học sinh nắm vững các khái niệm khó một cách dễ dàng và khắc sâu.

4.2. Tổ chức hoạt động nhóm và học tập cá nhân với phiếu học tập

Hình thức tổ chức học tập đa dạng là một yếu tố quan trọng. Hoạt động nhóm cho phép học sinh thảo luận, chia sẻ ý tưởng để giải quyết các nhiệm vụ phức tạp, qua đó phát triển kỹ năng giao tiếp và hợp tác. Song song đó, hình thức học tập cá nhân với phiếu học tập (worksheet) giúp giáo viên kiểm soát được quá trình học của tất cả học sinh, kể cả những em thụ động. Phiếu học tập được thiết kế với các câu hỏi dẫn dắt, bài tập điền khuyết, so sánh... giúp học sinh làm việc một cách tự chủ và có hệ thống, khắc phục tình trạng ghi chép máy móc.

4.3. Sử dụng văn học và các hoạt động ngoại khóa thực tế

Tích hợp văn học vào giảng dạy địa lý là một phương pháp sáng tạo. Những câu ca dao, câu thơ về thời tiết, hay một đoạn văn mô tả cảnh quan có thể được dùng làm ngữ liệu để học sinh phân tích, rút ra kiến thức địa lý. Ngoài ra, việc tổ chức các hoạt động như thi đố vui, thực hành xác định phương hướng ngoài trời, hay tham quan trạm khí tượng, các dạng địa hình đặc trưng... giúp bài học vượt ra khỏi không gian lớp học. Những hoạt động này không chỉ củng cố kiến thức mà còn nuôi dưỡng tình yêu thiên nhiên và quê hương, đất nước cho học sinh.

V. Hướng dẫn áp dụng và đánh giá năng lực học sinh môn địa lý

Việc áp dụng các phương pháp mới đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng từ giáo viên và sự thay đổi trong cách thức đánh giá. Khóa luận đã tiến hành thực nghiệm sư phạm tại trường THCS Lê Quý Đôn để chứng minh tính hiệu quả của phương pháp đề xuất. Kết quả cho thấy lớp học được tổ chức hoạt động tích cực có mức độ tiếp thu bài và điểm số cao hơn rõ rệt so với lớp đối chứng dạy theo phương pháp truyền thống. Điều này khẳng định rằng việc đổi mới phương pháp dạy học địa lý là hướng đi đúng đắn. Để đánh giá chính xác, cần chuyển từ việc chỉ kiểm tra khả năng tái hiện kiến thức sang đánh giá năng lực học sinh môn địa lý một cách toàn diện. Các bài kiểm tra cần có cơ cấu câu hỏi đa dạng, bao gồm cả câu hỏi yêu cầu giải thích, phân tích số liệu, xử lý tình huống và vận dụng kiến thức thực tế. Việc đánh giá quá trình thông qua quan sát hoạt động nhóm, chấm phiếu học tập, sản phẩm dự án... cũng cần được chú trọng bên cạnh các bài kiểm tra định kỳ.

5.1. Quy trình thực nghiệm sư phạm và kết quả đạt được

Thực nghiệm được tiến hành với bài "Khí hậu" trên các cặp lớp có trình độ tương đương. Lớp thực nghiệm được áp dụng phương pháp dạy học tích cực, sử dụng phiếu học tập, hoạt động nhóm và hệ thống câu hỏi gợi mở. Lớp đối chứng học theo phương pháp truyền thống. Kết quả bài kiểm tra nhanh 5 phút cuối giờ cho thấy tỉ lệ học sinh đạt điểm khá, giỏi ở lớp thực nghiệm (6A2, 6A12) cao hơn hẳn. Cụ thể, số học sinh đạt từ 8 điểm trở lên ở các lớp này chiếm đa số, chứng tỏ mức độ hiểu bài và nắm vững kiến thức tốt hơn. Đây là minh chứng thuyết phục về hiệu quả của việc dạy học theo hướng phát triển tư duy.

5.2. Đề xuất đổi mới trong kiểm tra và đánh giá kết quả học tập

Dựa trên kết quả nghiên cứu, khóa luận đề xuất cần đổi mới mạnh mẽ trong khâu kiểm tra, đánh giá. Các đề kiểm tra nên tích hợp nhiều dạng câu hỏi: trắc nghiệm khách quan để kiểm tra kiến thức nền và tự luận để đánh giá năng lực tư duy, lập luận. Cần tăng cường các câu hỏi yêu cầu kỹ năng thực hành như phân tích biểu đồ, nhận xét bảng số liệu, đọc bản đồ. Hình thức đánh giá cũng cần đa dạng hóa, không chỉ dựa vào điểm số mà còn qua sản phẩm học tập, thái độ hợp tác, khả năng trình bày... Điều này phù hợp với yêu cầu của chương trình giáo dục phổ thông 2018 môn địa lý.

VI. Kết luận xu hướng đổi mới phương pháp dạy học địa lý

Khóa luận tốt nghiệp về phương pháp dạy học địa lý lớp 6 thí điểm đã khẳng định vai trò then chốt của việc đổi mới phương pháp và xây dựng hệ thống câu hỏi bài tập trong việc nâng cao chất lượng giáo dục. Những đề xuất của đề tài, dù ra đời từ năm 2001, vẫn còn nguyên giá trị và cho thấy sự tương đồng đáng kinh ngạc với định hướng của chương trình giáo dục phổ thông 2018 môn địa lý. Đó là xu hướng chuyển từ dạy học cung cấp kiến thức sang phát triển phẩm chất và năng lực người học. Tương lai của việc dạy học địa lý sẽ tiếp tục gắn liền với việc ứng dụng công nghệ thông tin, các phương pháp dạy học hiện đại như học tập qua dự án, học tập trải nghiệm. Việc xây dựng hệ thống bài tập địa lý không chỉ dừng lại ở sách giáo khoa mà cần mở rộng trên các nền tảng số, tạo ra một môi trường học tập tương tác và cá nhân hóa. Tóm lại, tinh thần cốt lõi của khóa luận là một lời khẳng định mạnh mẽ: để học sinh yêu thích và học tốt môn Địa lý, người giáo viên phải là người tổ chức, dẫn dắt, khơi gợi và trao cho các em công cụ để tự mình chinh phục tri thức.

6.1. Tổng kết những đóng góp chính và hạn chế của đề tài

Đóng góp lớn nhất của đề tài là đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và đề xuất các biện pháp sư phạm cụ thể, khả thi để đổi mới việc dạy học Địa lý 6. Đề tài đã biên soạn được một số phiếu học tập, dạng bài tập mẫu có giá trị tham khảo cao. Tuy nhiên, do hạn chế về thời gian và kinh nghiệm, phạm vi thực nghiệm còn hẹp, hệ thống câu hỏi bài tập chưa thực sự đầy đủ và toàn diện. Đây là những điểm có thể được tiếp tục nghiên cứu và phát triển trong các công trình sau này như các luận văn thạc sĩ phương pháp dạy học địa lý.

6.2. Kiến nghị và định hướng phát triển trong tương lai

Khóa luận đưa ra nhiều kiến nghị xác đáng: cần trang bị đầy đủ hơn các phương tiện, mô hình dạy học; đổi mới cách nhìn nhận về vị trí môn Địa lý; và quan trọng nhất là bản thân mỗi giáo viên phải không ngừng tự học, đầu tư biên soạn bài tập, áp dụng linh hoạt các phương pháp dạy học. Trong tương lai, định hướng phát triển cần tập trung vào việc số hóa học liệu, xây dựng các ngân hàng câu hỏi địa lý lớp 6 trực tuyến, và tăng cường các hoạt động dạy học theo chủ đề môn địa lý 6 để giúp học sinh thấy rõ mối liên hệ giữa kiến thức và thực tiễn cuộc sống.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Phương pháp dạy học Địa lý 6 thí điểm - Hệ thống câu hỏi bài tập theo hướng rèn luyện kỹ năng và phát triển tư duy học sinh" được thực hiện bởi sinh viên Nguyễn Thị Thủy, dưới sự hướng dẫn của cô Nguyễn Thị Kim Liên tại Khoa Địa lý, Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh (khóa học 1997 - 2001, hoàn thành tháng 5 năm 2001).

Bối cảnh thực tiễn của đề tài gắn liền với giai đoạn đầu thực hiện đổi mới giáo dục phổ thông của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Năm học 2000 - 2001 là năm đầu tiên Sách giáo khoa (SGK) Địa lý 6 mới được đưa vào giảng dạy thí điểm trước khi triển khai đại trà trên toàn quốc. Thực trạng dạy học tại thời điểm đó bộc lộ nhiều bất cập: học sinh còn thụ động, nặng về tiếp thu lý thuyết hơn thực hành, khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn còn hạn chế; chương trình cũ mang tính hàn lâm, nặng nề; phương tiện dạy học thiếu thốn và phương pháp dạy học chậm đổi mới.

Về mặt đặc thù bộ môn, Địa lý lớp 6 mở đầu bằng phần kiến thức đại cương về Trái Đất và các thành phần tự nhiên của Trái Đất. Đây là nền tảng cốt lõi cho toàn bộ chương trình Địa lý các lớp trên, nhưng lại chứa đựng nhiều khái niệm trừu tượng trong khi khả năng tư duy và vốn sống thực tế của học sinh đầu cấp Trung học cơ sở (THCS) còn hạn chế.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài được xác định cụ thể:

1. Đánh giá, nhận xét chương trình và SGK Địa lý 6 thí điểm (SGKTĐ), chỉ ra những ưu điểm, hạn chế và đề xuất điều chỉnh nội dung.
2. Vận dụng các phương pháp dạy học theo định hướng lấy học sinh làm trung tâm vào việc giảng dạy chương trình Địa lý 6 thí điểm.
3. Biên soạn hệ thống câu hỏi, bài tập và phiếu học tập nhằm hỗ trợ học sinh tự chiếm lĩnh tri thức, rèn luyện kỹ năng bộ môn và phát triển tư duy.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Phương pháp dạy học Địa lý 6 thí điểm và hệ thống câu hỏi, bài tập theo hướng rèn luyện kỹ năng, phát triển tư duy học sinh.
• Phạm vi không gian: Khảo sát thực trạng dự giờ tại một số trường THCS trên địa bàn Quận 3, TP. Hồ Chí Minh (THCS Lê Quý Đôn, THCS Thăng Long, THCS Đoàn Thị Điểm) và tiến hành dạy thực nghiệm sư phạm tại Trường THCS Lê Quý Đôn.
• Phạm vi thời gian: Năm học thí điểm 2000 - 2001.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào các bài học thuộc phần Địa lý tự nhiên đại cương của lớp 6, phương pháp sử dụng phương tiện trực quan, phiếu học tập và câu hỏi bài tập phục vụ giờ học trên lớp và bài tập về nhà.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận dựa trên hệ thống cơ sở lý luận giáo dục học, lý luận dạy học bộ môn và tâm lý học lứa tuổi:

• Cơ sở triết học: Thế giới quan và phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng (các quy luật mâu thuẫn, lượng - chất, phủ định của phủ định và các cặp phạm trù cơ bản) định hướng nhận thức về sự vận động của tự nhiên, xã hội và tư duy.
• Lý luận dạy học địa lý đại cương: Xác định rõ sự khác biệt giữa khoa học địa lý (hướng tới chân lý khoa học) và môn học Địa lý trong nhà trường (hướng tới mục tiêu giáo dục, chọn lọc kiến thức cơ bản phù hợp lứa tuổi).
• Bốn nguyên tắc dạy học Địa lý:
  1. Nguyên tắc đảm bảo tính khoa học và vừa sức: Lựa chọn kiến thức cơ bản, cập nhật sự kiện mới, trang bị phương pháp tự học mà không quá tải hoặc đơn giản hóa quá mức.
  2. Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống và thực tiễn: Sắp xếp kiến thức, kỹ năng logic và luôn liên hệ với thực tiễn đời sống.
  3. Nguyên tắc đảm bảo tính giáo dục: Hình thành thế giới quan khoa học, phẩm chất đạo đức công dân và ý thức bảo vệ môi trường.
  4. Nguyên tắc đảm bảo tính tự lực và phát triển tư duy: Tổ chức cho học sinh tự lập kế hoạch, tự đánh giá và thực hiện các thao tác tư duy logic.
• Phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm: Hình thành kỹ năng địa lý (kỹ năng bản đồ, biểu đồ, số liệu) qua 3 phương thức (bài thực hành, làm theo mẫu của giáo viên, bài tập về nhà); phương pháp khai thác kênh chữ và kênh hình trong SGK; khai thác tri thức qua băng hình, mô hình, tranh ảnh; phương pháp đàm thoại nêu vấn đề.
• Tâm lý lứa tuổi học sinh THCS (11 - 14 tuổi): Giai đoạn chuyển tiếp nhân cách; hoạt động tự học bắt đầu hình thành nhưng cần nhiệm vụ cụ thể; ghi nhớ logic dần thay thế ghi nhớ máy móc; khả năng tập trung chú ý chưa bền vững; tư duy trừu tượng phát triển mạnh nhưng tư duy hình tượng, cụ thể vẫn giữ vai trò quan trọng.

Phương pháp nghiên cứu thực tế đã sử dụng trong khóa luận gồm:

• Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết:
  • Phương pháp phân tích hệ thống: Phân tích cấu trúc chương trình Địa lý 6 và các mạch kiến thức tích hợp từ cấp Tiểu học (lớp 3, 4, 5).
  • Phương pháp phân loại: Phân loại kỹ năng, kiểu hoạt động nhận thức, kiểu bài lên lớp và dạng bài tập.
  • Phương pháp so sánh: Đối chiếu giữa chương trình, sách giáo khoa hiện hành (SGKHH) và sách giáo khoa thí điểm (SGKTĐ).
  • Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Tổng hợp các văn bản chỉ đạo, sách giáo khoa, sách giáo viên, tài liệu bồi dưỡng giáo viên và sách chuyên khảo.
• Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
  • Phương pháp đi thực tế trường phổ thông: Dự giờ, quan sát tiết dạy, nghiên cứu giáo án, trao đổi chuyên môn với giáo viên dạy lớp 6 thí điểm tại Quận 3, TP. Hồ Chí Minh.
  • Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Dạy thực nghiệm bài 21 ("Khí hậu") tại Trường THCS Lê Quý Đôn trên hai nhóm lớp có trình độ tương đương (lớp thực nghiệm 6A2, 6A12 và lớp đối chứng) để kiểm chứng hiệu quả tiếp thu bài học.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Đặt vấn đề

Chương này trình bày lý do chọn đề tài xuất phát từ yêu cầu giảm tải, đổi mới phương pháp dạy học khi thực hiện thí điểm SGK mới năm học 2000 - 2001. Tác giả tổng quan lịch sử nghiên cứu, điểm qua các tài liệu phương pháp dạy học Địa lý trước đó như Kinh nghiệm giảng dạy địa lý tự nhiên ở trường phổ thông (Trần Trọng Hà - Trịnh Văn Ngân, 1978), Đổi mới phương pháp dạy học ở trường THCS (Viện Khoa học Giáo dục, 1998) và Tập bản đồ địa lý 6. Tác giả chỉ ra rằng các tài liệu trước đây chỉ nêu phương pháp chung, chưa có công trình nào đi sâu vận dụng cụ thể phương pháp lấy học sinh làm trung tâm cho chương trình Địa lý 6 thí điểm. Cuối chương, tác giả xác định mục tiêu, giới hạn đề tài và hệ thống phương pháp nghiên cứu lý luận và thực tiễn.

Chương II: Cơ sở lý luận

Tác giả hệ thống hóa các luận điểm của Chủ nghĩa duy vật biện chứng làm cơ sở phương pháp luận. Nội dung chương phân tích sâu lý luận dạy học Địa lý đại cương: đối chiếu sự tương đồng và khác biệt giữa khoa học địa lý và môn Địa lý phổ thông; luận giải 4 nguyên tắc dạy học cốt lõi; giới thiệu các phương pháp dạy học tích cực (hình thành kỹ năng, khai thác SGK hai kênh, sử dụng mô hình, băng hình, tranh ảnh, đàm thoại nêu vấn đề). Đồng thời, chương II phân tích chi tiết đặc điểm tâm - sinh lý của học sinh lứa tuổi 11 - 14, nhấn mạnh việc kết hợp hài hòa giữa tư duy trừu tượng và tư duy hình tượng cụ thể để thiết kế hoạt động học tập phù hợp.

Chương III: Nội dung

Chương III là trọng tâm của khóa luận, được chia thành 4 phần chuyên đề:

Phần 1: Nhận xét chung về Sách giáo khoa Địa lý 6 thí điểm

Tác giả thực hiện so sánh đối chiếu toàn diện giữa Chương trình Địa lý 6 thí điểm (CTDL6TĐ) và Chương trình Địa lý 6 hiện hành (CTDL6HH):

Tiêu chí so sánh	Chương trình hiện hành (CTDL6HH)	Chương trình thí điểm (CTDL6TĐ)
Thời lượng tổng thể	66 tiết (2 tiết/tuần)	33 tiết (1 tiết/tuần)
Cấu trúc số chương	8 chương	3 chương
Số bài thực hành	5 bài (tỉ lệ 5/59 tiết lý thuyết)	6 bài (tỉ lệ 6/25 tiết lý thuyết)
Hình thức trình bày	Khổ nhỏ, in chữ nghiêng ít nổi bật	Khổ giấy lớn, giấy láng, bìa in màu, đề mục và câu hỏi in nghiêng rõ ràng
Nội dung giảm tải / chuyển cấp	Giữ toàn bộ 8 chương từ tự nhiên đến kinh tế - xã hội	Chuyển các đới khí hậu, thổ nhưỡng, cảnh quan, dân cư - kinh tế lên lớp 7; lược bỏ sự hình thành núi, các loại đá, địa hình đáy biển, nước ngầm
Nội dung mới bổ sung	Chương trình truyền thống	Bổ sung: Trái Đất trong vũ trụ, phân bố lục địa và đại dương, thuyết trôi lục địa và thuyết kiến tạo mảng, địa hình caxtơ

Bên cạnh đó, tác giả tổng hợp Bảng đính chính sai sót kỹ thuật từ cuộc họp Hội đồng bộ môn Địa lý (tháng 11/2000) và trực tiếp đóng góp ý kiến chỉnh sửa chi tiết cho từng bài trong SGKTĐ: Bài 2 (chỉnh màu sáng tối và nét mũi tên ở hình 7), Bài 4 (điều chỉnh tỉ lệ diện tích lục địa - đại dương ở Bán cầu Nam), Bài 6 (bổ sung kinh vĩ độ, kinh tuyến/vĩ tuyến gốc trên hình 15, chuyển câu hỏi bản đồ Mec-ca-to), Bài 8 (đơn giản hóa bảng ký hiệu hình học, đính chính ký hiệu chữ không có nguyên tố "Pe"), Bài 14 (chuẩn hóa cách phân chia dạng địa hình), Bài 17 (đề xuất in màu các hình 48, 49, 50), Bài 19 (sửa thang độ cao tầng khí quyển hình 52), Bài 20 (bỏ bảng ví dụ trang 53 không phù hợp, giữ lại câu hỏi nâng cao), Bài 21 (tách mục dự báo thời tiết và dự báo khí hậu, tăng thời lượng bài lên 1,5 - 2 tiết), Bài 24 (bổ sung vĩ độ địa lý cho hình 64).

Phần 2: Phương pháp dạy học Địa lý 6 thí điểm

• Thực trạng tại trường phổ thông: Qua khảo sát dự giờ tại Quận 3, giáo viên đã chú trọng khai thác kênh hình và kênh chữ, cho học sinh chuẩn bị bài trước ở nhà. Tuy nhiên, hoạt động nhóm còn bất cập do sĩ số nhóm quá đông (8 - 10 học sinh/nhóm), câu hỏi thảo luận đôi khi chỉ mang tính chất hỏi đáp cá nhân; phương tiện trực quan chưa được khai thác nhiều ngoài SGK và quả địa cầu; khâu kiểm tra đầu giờ và định kỳ vẫn nặng về tái hiện kiến thức học thuộc lòng.
• Đề xuất các phương pháp và hình thức tổ chức:
  1. Sử dụng mô hình: Hướng dẫn sử dụng các mô hình sẵn có của Công ty Sách và Thiết bị trường học TP.HCM (mô hình Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời, mô hình Trái Đất ngày hạ chí - đông chí, mô hình đồng bằng - cao nguyên, mô hình núi lửa) làm nguồn khai thác tri thức qua câu hỏi dẫn dắt.
  2. Sử dụng Video/Băng hình: Khai thác các đoạn băng về vận động tự quay, vận động quanh Mặt Trời, hoạt động núi lửa.
  3. Sử dụng hình ảnh: Khai thác ảnh tư liệu thực tế (dung nham núi lửa Mayon ở Philippines, động đất Alaska, trận động đất Kobe ngày 17/01/1995 tại Nhật Bản, đồng bằng sông Hồng).
  4. Hình thức học tập với Phiếu học tập: Giúp giáo viên kiểm soát việc học của 100% học sinh trong lớp, khắc phục tình trạng chỉ học sinh khá giỏi phát biểu.
  5. Tích hợp văn học: Đưa ca dao tục ngữ ("Chuồn chuồn bay thấp...", "Én bay thấp..."), thơ ghi nhớ quy ước kinh vĩ tuyến ("Kinh tuyến cắt dọc quả cam / Vĩ tuyến ta lại cắt ngang quả này..."), thơ Xuân Diệu ("Trái đất ba phần tư nước mắt..."), văn xuôi miêu tả cảnh sắc Sa Pa của Nguyễn Phan Hách vào bài giảng.
  6. Hướng dẫn học sinh tự học và đọc sách: Giới thiệu 5 cuốn sách tham khảo phù hợp lứa tuổi (Sách học bằng hình ảnh: Trái Đất, Trái đất hành tinh xanh, Thế giới kỳ diệu của núi lửa, Thời tiết mỗi ngày và thời tiết hoạt động như thế nào, Bộ sách thế giới quanh ta).
  7. Tổ chức trò chơi và hoạt động ngoại khóa: Tổ chức hội thi "Đố em" theo chủ đề và thực hành xác định phương hướng ngoài trời bằng phương pháp bóng gậy qua 4 bước kỹ thuật.
• Thiết kế giáo án mẫu: Soạn thảo chi tiết tiến trình lên lớp cho 3 bài học: Bài 2 ("Sự chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời"), Bài 15 ("Địa hình bề mặt Trái Đất - tiếp theo"), và Bài 21 ("Khí hậu").
• Thực nghiệm sư phạm: Tiến hành tại Trường THCS Lê Quý Đôn với bài 21 ("Khí hậu"). Đánh giá bằng bài kiểm tra 5 phút gồm 6 câu hỏi trắc nghiệm (thang điểm 10). Kết quả cho thấy các lớp thực nghiệm (6A2 và 6A12) được tổ chức hoạt động tích cực đạt điểm 8 - 10 vượt trội so với lớp đối chứng.

Phần 3: Hệ thống câu hỏi bài tập Địa lý 6

Tác giả xác định nguyên tắc biên soạn câu hỏi, bài tập phục vụ 3 khâu: hoạt động trong giờ học, bài tập về nhà và kiểm tra đánh giá. Tác giả thiết kế trực tiếp hệ thống học liệu thực hành:

• 6 Phiếu học tập sử dụng trên lớp:
  • Phiếu 1: Khai thác video chuyển động của Trái Đất và hiện tượng các mùa (Bài 2).
  • Phiếu 2: Khai thác bản đồ và bảng số liệu về phân bố lục địa, đại dương (Bài 4).
  • Phiếu 3: So sánh địa hình đồng bằng và cao nguyên Mộc Châu qua đoạn văn miêu tả (Bài 15).
  • Phiếu 4: Phân tích biểu đồ nhiệt độ trong ngày, biểu đồ nhiệt độ các tháng và lượng mưa Hà Nội (Phần thời tiết thay đổi).
  • Phiếu 5: Khái niệm sông, lưu vực, phụ lưu, chi lưu (Bài 23).
  • Phiếu 6: Phân tích nhiệt độ, độ mặn của nước biển theo vĩ độ và các dòng biển nóng/lạnh (Bài 24).
• Hệ thống bài tập về nhà: Gồm 6 bài tập rèn luyện kỹ năng (Bài 1: vị trí Trái Đất và giải thích câu ca dao "Đêm tháng năm...", "Ngày tháng mười..."; Bài 3: phân loại dạng địa hình theo nội lực/ngoại lực; Bài 4: nhận định mối quan hệ giữa nội lực và ngoại lực; Bài 5: bài tập thực hành vẽ và nhận xét biểu đồ cột lượng mưa 12 tháng; Bài 6: nhận diện các đoạn thượng lưu, trung lưu, hạ lưu và vai trò kinh tế của sông ngòi).

Phần 4: Kết luận (của phần nội dung)

Tổng kết việc đề xuất phương pháp dạy học tích hợp với phương tiện trực quan và khẳng định tính khả thi của hệ thống phiếu học tập trong việc kích thích tư duy học sinh lớp 6.

Phụ lục và Tài liệu tham khảo

• Phụ lục: Cung cấp 2 đề kiểm tra 1 tiết lớp 6 thí điểm của Quận 3; Bảng tổng hợp nội dung chương trình Địa lý và kiến thức khoa học tích hợp ở cấp Tiểu học (Lớp 3: Mặt Trời và Trái Đất; Lớp 4: Thiên nhiên và con người Việt Nam; Lớp 5: Địa lý Việt Nam và Địa lý Thế giới); Đáp án chi tiết cho hệ thống bài tập về nhà.
• Tài liệu tham khảo: Liệt kê 11 danh mục tài liệu chuyên ngành, sách giáo khoa, sách giáo viên và tài liệu bồi dưỡng giáo viên năm 2000 - 2001.

---

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã đạt được các kết quả cụ thể dựa trên số liệu và minh chứng thực tiễn:

• Kết quả thực nghiệm sư phạm: Kết quả bài kiểm tra 5 phút tại Trường THCS Lê Quý Đôn cho thấy các lớp thực nghiệm (6A2, 6A12) áp dụng phương pháp dạy học tích cực kết hợp phiếu học tập đạt điểm số vượt trội ở phổ điểm giỏi (từ 8 đến 10 điểm). Đặc biệt, ở Câu 1 (phân biệt thời tiết - khí hậu) và Câu 3 (nguyên nhân phân hóa khí hậu từ xích đạo về cực do Trái Đất hình cầu), số học sinh lớp thực nghiệm làm sai ít hơn hẳn so với lớp đối chứng nhờ được trực tiếp thảo luận nhóm và phân tích kênh hình.
• Đóng góp về mặt phương pháp dạy học:
  • Cụ thể hóa định hướng dạy học "lấy học sinh làm trung tâm" thành quy trình giảng dạy tường minh cho từng dạng bài Địa lý 6: phối hợp khai thác thiết bị dạy học sẵn có (mô hình, băng hình, tranh ảnh) với phiếu học tập cá nhân/nhóm.
  • Đưa ra giải pháp liên môn sáng tạo: tích hợp ngữ liệu văn học (thơ ca, văn xuôi, tục ngữ) nhằm cụ thể hóa các khái niệm trừu tượng, giúp học sinh dễ nhớ và khắc sâu biểu tượng địa lý.
  • Xây dựng quy trình 4 bước thực hành ngoài trời xác định phương hướng bằng bóng gậy đơn giản, phù hợp với học sinh lớp 6.
• Đóng góp về học liệu và góp ý chương trình:
  • Cung cấp bộ công cụ dạy học gồm 3 giáo án mẫu, 6 phiếu học tập trên lớp, 6 bài tập về nhà có kèm đáp án và thang điểm chi tiết.
  • Đóng góp hệ thống nhận xét, phản biện khoa học chi tiết đối với 10 bài học trong SGK Địa lý 6 thí điểm, chỉ ra các lỗi vẽ kỹ thuật, sai lệch số liệu và đề xuất chỉnh sửa cụ thể trước khi triển khai in ấn đại trà.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tự chỉ ra các hạn chế xuất phát từ điều kiện nghiên cứu thực tế:

• Về phạm vi khảo sát và thực nghiệm: Do hạn chế về mặt thời gian và điều kiện liên hệ, tác giả chỉ mới khảo sát thực trạng tại 3 trường THCS và tiến hành dạy thực nghiệm tại 1 trường (THCS Lê Quý Đôn) trên địa bàn Quận 3, chưa phản ánh được toàn diện tình hình dạy học thí điểm trên diện rộng.
• Về quy mô nội dung thực nghiệm: Đề tài chỉ mới tổ chức thực nghiệm được ở bài 21 ("Khí hậu"), chưa có điều kiện thực nghiệm đồng bộ toàn bộ các giáo án và phiếu học tập đã thiết kế trong chương trình.
• Về hệ thống bài tập kiểm tra đánh giá: Các câu hỏi, bài tập mới chỉ tập trung phục vụ giờ dạy bài mới và bài tập về nhà; chưa xây dựng được ngân hàng câu hỏi hoàn chỉnh cho các bài kiểm tra 15 phút và 1 tiết.

Các hướng phát triển tiếp theo được tác giả đề xuất:

• Tiếp tục mở rộng nghiên cứu biên soạn câu hỏi trắc nghiệm khách quan phục vụ kiểm tra đánh giá định kỳ 15 phút, 1 tiết và thi học kỳ theo hướng phát triển tư duy.
• Hoàn thiện các hình thức tổ chức hoạt động nhóm linh hoạt, tổ chức câu lạc bộ ngoại khóa và hướng dẫn phương pháp tự học Địa lý cho học sinh ở các khối lớp 7, 8, 9 của chương trình mới.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

• Sinh viên ngành Sư phạm Địa lý và Giáo dục học: Tham khảo cách thức tiếp cận phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm, phương pháp thiết kế phiếu học tập, tích hợp văn học vào bài giảng và kỹ năng xử lý tình huống sư phạm thực tế.
• Giáo viên Địa lý cấp THCS: Có thể ứng dụng trực tiếp hệ thống phiếu học tập (từ Phiếu 1 đến Phiếu 6), các bài tập rèn luyện kỹ năng và quy trình thực hành xác định phương hướng bằng bóng gậy ngoài trời vào giảng dạy các bài học Địa lý tự nhiên đại cương.
• Cán bộ quản lý chuyên môn và nhà biên soạn sách giáo khoa: Tham khảo các phân tích đối sánh giữa chương trình cũ - mới, các số liệu thực nghiệm và ý kiến đóng góp cụ thể về tính vừa sức của dung lượng kiến thức đối với học sinh đầu cấp THCS.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Chương trình Địa lý 6 thí điểm có những thay đổi căn bản nào về thời lượng và cấu trúc so với chương trình hiện hành trước đó?

Theo số liệu đối chiếu trong khóa luận, Chương trình Địa lý 6 thí điểm giảm thời lượng từ 66 tiết (2 tiết/tuần) xuống còn 33 tiết (1 tiết/tuần), số chương giảm từ 8 chương xuống còn 3 chương. Tuy nhiên, số bài thực hành lại tăng từ 5 bài (trên 59 tiết lý thuyết) lên 6 bài (trên 25 tiết lý thuyết), tức tăng gấp đôi tỉ trọng thực hành để rèn luyện kỹ năng cho học sinh. Các nội dung về đới khí hậu, thổ nhưỡng, cảnh quan và địa lý kinh tế - xã hội được chuyển giao lên chương trình lớp 7.

2. Tác giả đã đề xuất sử dụng những mô hình trực quan cụ thể nào của Công ty Sách và Thiết bị trường học TP.HCM?

Tác giả đề xuất khai thác 4 mô hình sẵn có làm nguồn cung cấp tri thức cho học sinh: (1) Mô hình sự chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời trên quỹ đạo; (2) Mô hình Trái Đất với Mặt Trời vào ngày hạ chí và đông chí để phân tích hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa; (3) Mô hình cao nguyên và đồng bằng; (4) Mô hình cấu tạo núi lửa.

3. Phương pháp tích hợp văn học vào bài giảng Địa lý 6 được triển khai qua những ví dụ tiêu biểu nào?

Khóa luận đưa ra các ví dụ cụ thể: dùng ca dao tục ngữ ("Chuồn chuồn bay thấp...", "Én bay thấp...") để giải thích độ ẩm không khí và dự báo thời tiết; dùng thơ 4 câu ("Kinh tuyến cắt dọc quả cam / Vĩ tuyến ta lại cắt ngang quả này...") để giúp học sinh ghi nhớ quy ước phương hướng kinh - vĩ tuyến; dùng 2 câu thơ của Xuân Diệu ("Trái đất ba phần tư nước mắt / Đi như giọt lệ giữa không trung") để liên hệ tỉ lệ 3/4 diện tích đại dương; và trích đoạn văn xuôi Sa Pa của Nguyễn Phan Hách để phân tích sự thay đổi khí hậu và thực vật theo độ cao địa hình.

4. Quy trình xác định phương hướng bằng phương pháp bóng gậy ngoài trời gồm những bước nào?

Quy trình gồm 4 bước kỹ thuật:

• Bước 1: Cắm một cây gậy dài khoảng 1m đến 1,6m cố định, thẳng đứng vuông góc với mặt đất.
• Bước 2: Đánh dấu vị trí đầu bóng của gậy khi vừa cắm xong (gọi là bóng 1).
• Bước 3: Chờ 15 phút sau, đánh dấu vị trí đầu bóng gậy lần thứ hai (gọi là bóng 2).
• Bước 4: Nối điểm bóng 1 và điểm bóng 2 lại với nhau sẽ xác định được trục hướng Tây - Đông (bóng 1 là hướng Tây, bóng 2 là hướng Đông), từ đó dễ dàng suy ra trục hướng Bắc - Nam.

5. Kết quả thực nghiệm sư phạm bài 21 ("Khí hậu") tại Trường THCS Lê Quý Đôn phản ánh điều gì?

Kết quả kiểm tra 5 phút cuối giờ (với 6 câu hỏi trắc nghiệm thang điểm 10) tại các lớp thực nghiệm 6A2 và 6A12 cho thấy học sinh đạt điểm giỏi (8 đến 10 điểm) chiếm tỉ lệ cao vượt trội so với lớp đối chứng. Đặc biệt, ở các câu hỏi đòi hỏi tư duy phân tích bản chất (như câu 1 về sự khác biệt thời tiết - khí hậu và câu 3 về góc chiếu ánh sáng Mặt Trời do Trái Đất hình cầu), học sinh lớp thực nghiệm làm đúng nhiều hơn hẳn, chứng minh phương pháp dạy học tích cực giúp học sinh tiếp thu và ghi nhớ bài học sâu sắc ngay tại lớp.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Nguyễn Thị Thủy là công trình nghiên cứu phương pháp dạy học gắn liền với yêu cầu đổi mới chương trình và sách giáo khoa Địa lý 6 thí điểm năm học 2000 - 2001. Tác giả đã hệ thống hóa cơ sở lý luận dạy học lấy học sinh làm trung tâm, phân tích sâu sắc thực trạng giảng dạy tại các trường THCS thuộc Quận 3, TP. Hồ Chí Minh và đóng góp nhiều ý kiến hiệu chỉnh thiết thực cho SGK mới. Với việc xây dựng hệ thống giáo án mẫu, 6 phiếu học tập và quy trình rèn luyện kỹ năng thực hành, đề tài đã chứng minh tính khả thi và hiệu quả rõ rệt trong việc nâng cao khả năng tiếp thu, rèn luyện kỹ năng và phát triển tư duy cho học sinh lớp 6.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I :Trái đất va bản dé ( 5 tiết ) Chương II : Bản đồ (7 tiết) Chương II :Sự chuyển động của trái đất (4 tiết) Chương II :Thành phẩn tự nhiên Chương III: Cấu tao của trái đất và địa của môi trường ( 13 tiết) hình ( 9 tiết) - +Địa hình , địa chất Chương IV : Lớp nước trên trái đất (10 + +Khí hau, thủy văn tiếD ~ +Thực vật, động vật Chương V : Lớp không khí trên trái đất (14 tiết) Chương VI: Lớp đất trồng (3 tiết) Chương VII : Lớp vỏ địa lý và các cảnh quan trên trái đất (4 tiết ) Chương VIII :Người trên trái đất và các hoạt động kinh tế (10 tiết) Số bài thực hành : 6 Số bài thực hành : 5 Chương trình địa lý 6 TD day trong 33 tiết (1 tiết/1 tuần) giảm một nửa so với chương trình hiện hành (CTHH). Về số chương có 3 chương còn CTHH có 8 chương. Theo tài liệu bổi dưỡng giáo viên (17/2000) đành cho SGK thí điểm thì việc cắt giảm chương trình là để phù hợp với số tiết. Song việc cất giảm đó không có nghĩa là cất giảm một cách "cơ học” các kiến thức so với số tiết.

Chương trình mới có những phin cắt giảm nhưng lại có những kiến thức mới được đưa vào phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi, với sự phát triển của khoa học địa lý, góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục và phát triển con người trong giai đoạn hiện nay. Chúng ta thử xem chương trình mới đã thực sự giảm tải phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi? Giả sử chương trình được cất giảm một cách “cơ học” so với số tiết nghĩa là giảm từ 66 tiết xuống 33 tiết và cắt bỏ một nửa CTHH. Ta thấy sau khi SVTH : Nguyễn Thị Thủy Trang 9 'GVHD : Nguyén Thi Kim Lién Khóa luận tốt nghiệp cắt giảm thì trong một tiết học học sinh vẫn phải tiếp nhận lượng kiến thức mới giống như tiết học trước khi cất giảm và mức độ kiến thức này chưa được diéu chỉnh. Vậy như thế nào mới được xem là phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi trong quá trình giảm tải? Theo tôi, ta phải dựa vào thời gian học sinh tiếp nhận lượng kiến thức mới và mức độ kiến thức đó với khả năng nhận thức của lứa tuổi.

Nghĩa là mỗi lứa tuổi có một khả năng tiếp nhận một lượng kiến thức nào đó trong một thời gian nhất định và mức độ kiến thức đó không quá tầm nhận thức của các em. Thiết kế một chương trình với các tiết học mà thời lượng tiếp nhận của học sinh bị rút ngắn hơn , hoặc mức độ kiến thức không phù hợp với lứa tuổi hoc sinh thì xem như là chương trình quá tải. Muốn giảm tải chương trình thì phải điều chỉnh lại lượng thời gian mà học sinh tiếp nhận kiến thức mới và mức độ kiến thức so với lứa tuổi, Quay về với CTDL6 TD ta thấy chương trình mới có giảm một số kiến thức và điều chỉnh mức độ kiến thức cho phù hợp với HS lớp 6. SGK được biên soạn theo hướng tạo điều kiện để tổ chức cho học sinh được hoạt động học tập một cách tích cực, tự giác dưới sự hướng dẫn của giáo viên.

Với cách biên sọan này thì lượng thời gian tiếp nhận của học sinh có phần được cải thiện. Tuy nhiên, trong chương trình có những bài quá nhiều kiến thức cho một tiết học. Qua thực tế ở trường phổ thông cho thấy có một số bài dạy không đủ trong một tiết. Nếu dạy đủ trong một tiết vừa đảm bảo nội dung vừa phát huy tính tích cực hoạt động nhận thức của học sinh thì chỉ có thể thực hiện ở những lớp khá giỏi.

Môi số thay đổi của CTĐL6TĐ * Một số nội dung thay vì học ở lớp 6 đã được chuyển lên chương trình lớp 7 như: các đới khí hậu; lớp đất trồng; lớp vỏ địa lý và các cảnh quan trên Trái đất người trên Trái đất và các hoạt động kinh tế. * Một số nội dung bỏ hẳn như : + Sự hình thành núi ; sự nâng lên và hạ xuống của lớp vỏ Trái đất. + Các loại đá trong vỏ Trái đất. +Địa hình của đáy đại đương, vòng quay của nước trên Trái đất.

+ Nước ngầm * Một số nội dung được học thành bài trong CTHH vẫn được giữ lại nhưng giảm mức độ yêu cẩu về kiến thức như: nhiệt độ , khí áp, các loại gió trên Trái đất, độ ẩm không khí. * Những nội dung mới được đưa vào chương trình | svrn : Nguyễn Thị Thủy Trong 10 GVHD : Nguyễn Thị Kim Liên Khóa luận tốt nghiệp + Trái đất trong vũ trụ + Sự phân bố lục địa và đại dương trên trái đất + Thuyết trôi lục địa và thuyết kiến tạo mảng + Địa hình caxtơ + Thay mới nội dung các bài thực hành Bên cạnh những nội dung học ta còn thấy SGK mới đã thay bảng tra các khái niệm chính và phụ của SGKHH bằng phan thuật ngữ địa lý. Các thuật ngữ nay được giải thích một cách ngắn gọn , đơn giản cho phù hợp với nhận thức của lớp 6 SGKTD cắt bỏ phn đọc thêm. Phin đọc thêm chính là phần giúp hoc sinh mở rộng kiến thức với thực tế , hình thành thái độ tình cảm, niểm tin với những điều đã học.

Vì thế cần duy trì phẩn đọc thêm. Không nhất thiết phải có nhiều nhiều bai đọc thêm. Chỉ cẩn từ 3 đến 5 bài, mỗi bài dài nhất cũng khoảng nửa trang. Lựa chọn những nội dung sát thực với thực tế như thời tiết, khí hậu, núi lửa sông.SGK TP cải thiên tình hình hoc lý thuyết nhiềuhơn thưc hàn! Số tiết thực hành của CTTD là 6/25 , CTHH là 5/59.

Như vậy số tiết thực hành của CTTD tăng gấp đôi so với CTHH. Học sinh có điểu kiện thực hành nhiều hơn , có điểu kiện vận dụng những kiến thức lý thuyết vào bài thực hành thông qua những câu hỏi cụ thể với su giúp đỡ của giáo viên. Trong 6 tiết thực hành thì có 3 tiết thuộc chương bản đổ vì quan điểm của chương trình mới Kí năng bản đổ là Kí năng quan trọng của lớp 6 để tiếp tục lên các lớp sau. Ở nỗi bài trong sách đều có phần câu hỏi, bài tập.

Đây là điểm kế thừa của sách hiện hành và có các điểm mới là có các câu hỏi vận dụng kiến thức để giải thích. Nếu các em trả lời được các câu hỏi này coi như các em biết dùng những điểu mình học để lý giải một số hiện tượng địa lý xảy ra xung quanh nơi các em sống. Ví dụ: Cuối bài khí hậu có câu hỏi số 3: Vì sao vào mùa hạ mọi người đi nghỉ mát ở các vùng núi cao hoặc ở vùng bờ biển ? Nếu học sinh tiếp thu bài tốt déu trả lời được câu hỏi nầy. Tuy nhiên nếu câu hỏi này đổi thành câu hỏi như sau : Vào mùa hạ em sẽ đến vùng nào để nghỉ mất ? Vì sao ? Với câu hỏi này học sinh không chỉ lý giải được vì sao lại đi nghỉ mát ở vùng núi cao và bờ biển vào mùa hạ mà còn thể hiện học sinh đã biết vận dụng.

SVTH : Nguyễn Thị Thủy Trang Il | So sánh giữa SGKHH và SGKTD ta dé đàng nhận thấy quan điểm biên soạn của SGK thí điểm. Đó là biên soạn theo hướng tạo diéu kiện để tổ chức các hoạt động học tập của học sinh, giúp giáo viên đổi mới phương pháp dạy học. Vì thế bên cạnh việc cung cấp kiến thức SGK còn thể hiện quá trình dẫn dat học sinh tìm đến kiến thức bằng các câu hỏi, khai thác các hình trong bài chứ hình không chỉ nhằm mục đích minh họa. Giáo viên tổ chức tiết học và hướng dẫn học sinh hướng suy nghĩ để tìm tòi, giải đáp các câu hỏi từ đó rút ra những khái niệm, nguyên nhân của một số hiện tượng, các mối quan hệ địa lý.

Sau một vòng điểm qua những yêu cầu có ở SGK mới ta thấy SGK thí điểm đã đáp ứng những yêu cẩu trên. Tuy rằng mức độ đáp ứng không như ta mong đợi nhưng có thể nói là điểu đáng mừng, đáng khích lệ. Nếu nhận xét về SGKTD mà chỉ tập trung vào khuyết điểm , những chỗ còn sai sót mà không nêu lên những mặt đạt được thì chúng ta không thể thấy được những khó khăn của công việc biên soạn sách theo quan điểm mới. ILNHAN XÉT VỀ NÔI DUNG $GKTD 1 Đính chính của SGKTĐ SGK mới được thí điểm từ tháng 9 năm 2000.

Ngày 2 và 3 tháng 11 năm 2001 hội déng bộ môn địa lý họp và đưa ra những sai sót cần đính chính ngay. Dưới đây là bang đính chính những sai sót của SGKTĐ GVHD : Nguyễn Thị Kim Liên Khóa luận tốt nghiệ Chuyển chữ "thung lũng "lên Capa Bu F*F cao hơn chữ “sông” Bỏ hai hình này jo] De |i các Thiếu đơn vị “km” |.trên các vùng đất 52¡khí | đai ở các vĩđộ. v ng 7Ì | Ví dụ ở hoang mạc rất it mưa, ở rừng rim. Bỏ ví dụ này nhiệt đới rất nóng và Bỏ 4 cột số liệu vé nhiệt độ, lượng mưa trung bình năm cao l nhất, thấp nhất ¬w_—vo ula So sánh nhiệt độ .sẽ | So sánh nhiệt độ và lượng mưa như thế nào? trung bình năm ở Hà Nội, Huế, và TpHCM Khí hậu là sự lặp lại | Khí hậu là sự lặp lại có quy của các kiểu thời | luật của các kiểu thời tiết E.

i : cũng | Lượng mưa phân bố không đều giảm dần từ xích đạo | từ xích đạo về cực. <oe a® 5°, 18°, 8°, 0° 25°C, 18°C, 8°C, 0°C an 760mm ng có số liệu khí | Thêm 420 mm ở cột khí trên =w => i ấp suất trền cao o aa cao Lấp đã Nơi tiếp xúc của dòng | Nơi tiếp xúc của các dòng biển vv a = i biển với nước biển | nóng và dòng biển lạnh. Vì vậy cây cối không | Vì vậy thực vật phát triển khó thể mọc được. SVTH : Nguyén Thj Tha ; Trang 13 GVHD : Nguyễn Thị Kim Liên | Khóa luận tốt nghiệp * Bài 2; (trang 9) Hình 7 trang 9: Sự chuyển động của trái đất trên quỹ đạo quanh mặt trời.

Màu sáng tối chưa hợp lý ở vị trí ngày 23/9 và mũi tên tượng trưng cho ánh sáng Mật trời. Với hình này phải tô đen hết mặt ngoài và mũi tên biểu diễn bằng nét đứt quãng. * Bài 4: (trang 12) Hình 10 trang 14: Ti lệ diện tích lục địa và đại dương. Ti lệ giữa lục địa và đại đương ở bán cầu Nam chưa chính xác.