Nghiên Cứu Ý Niệm Vật Dụng Trong Tiếng Việt: Căn Cứ Từ Ca Dao, Tục Ngữ Và Thành Ngữ

Ngôn ngữ học tri nhận (NNHTN) đã mở ra một hướng tiếp cận mới, tập trung vào cách tư duy và sự thể… 290 trang · Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh · 2023.

• Tác giả: Nguyễn Đình Việt
• Người hướng dẫn: PGS. TS Lê Kính Thắng
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Miền Ý Niệm Vật Dụng Trong Tiếng Việt (trên cứ liệu ca dao, tục ngữ và thành ngữ)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan về đề tài nghiên cứu
• 1.1.1. Miền trong lí thuyết ngữ nghĩa học khung và lí thuyết ngữ pháp tri nhận
• 1.1.2. Miền trong lí thuyết ẩn dụ ý niệm
• 1.1.2.1. Miền ý niệm, miền nguồn và miền đích
• 1.1.2.2. Miền nguồn và miền đích
• 1.1.2.3. Mô hình tri nhận
• 1.1.2.4. Hoán dụ ý niệm
• 1.1.2.5. Ẩn dụ ý niệm
• 1.1.2.6. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: CẤU TRÚC MIỀN Ý NIỆM VẬT DỤNG TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.1. Quan niệm về vật dụng
• 2.1.1. Quan niệm chung về vật dụng
• 2.1.2. Vật dụng với tư cách là đối tượng nghiên cứu của luận án
• 2.1.3. Ý niệm vật dụng
• 2.1.4. Cấu trúc của ý niệm vật dụng
• 2.1.4.1. Cấu trúc của miền ý niệm vật dụng
• 2.1.4.2. Hệ thống ý niệm miền vật dụng
• 2.1.4.3. Các tiểu miền và điển dạng của miền ý niệm vật dụng
• 2.1.4.3.1. Tiểu miền vật dụng lao động sản xuất
• 2.1.4.3.2. Tiểu miền vật dụng sinh hoạt
• 2.1.4.3.3. Tiểu miền vật dụng phục vụ nhu cầu ăn uống
• 2.1.4.3.4. Tiểu miền vật dụng phục vụ nhu cầu ở
• 2.1.4.3.5. Tiểu miền vật dụng phục vụ nhu cầu mặc
• 2.1.4.3.6. Tiểu miền vật dụng phục vụ nhu cầu khác
• 2.1.4.4. Thuộc tính của miền ý niệm vật dụng
• 2.1.4.5. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: MÔ HÌNH TRI NHẬN MIỀN Ý NIỆM VẬT DỤNG TRONG TIẾNG VIỆT
• 3.1. Mô hình cấu trúc mệnh đề
• 3.1.1. Mệnh đề khái quát đặc điểm
• 3.1.2. Mệnh đề thể hiện sự đánh giá
• 3.1.3. Mệnh đề đúc kết kinh nghiệm
• 3.2. Mô hình cấu trúc sơ đồ hình ảnh
• 3.3. Mô hình hoán dụ
• 3.4. Mô hình ẩn dụ
• 3.5. Tiểu kết
• 4. CHƯƠNG 4: HỆ THỐNG ẨN DỤ Ý NIỆM MIỀN VẬT DỤNG TRONG TIẾNG VIỆT
• 4.1. Hệ thống ADYN miền vật dụng
• 4.1.1. Hệ thống ADYN miền vật dụng trong mô hình ánh xạ đến miền đích con người
• 4.1.2. Hệ thống ADYN miền vật dụng trong mô hình ánh xạ đến miền đích xã hội
• 4.1.3. Hệ thống ADYN miền vật dụng trong mô hình ánh xạ đến miền đích hiện tượng tự nhiên
• 4.2. Một số đặc trưng tri nhận của hệ thống ADYN miền vật dụng
• 4.2.1. Tính nghiệm thân trong ADYN miền vật dụng
• 4.2.1.1. Nghiệm thân sinh lý
• 4.2.1.2. Nghiệm thân tự nhiên
• 4.2.1.3. Nghiệm thân xã hội
• 4.2.2. Triết lý âm – dương trong ADYN miền vật dụng
• 4.2.3. Ẩn dụ ý niệm của một số điển dạng
• 4.2.3.1. Ý niệm “giường”
• 4.2.4. Tiểu kết
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới Thiệu Tổng Quan Ý Niệm Vật Dụng Trong Văn Hóa Việt

Ngôn ngữ học tri nhận (NNHTN) đã mở ra một hướng tiếp cận mới, tập trung vào cách tư duy và sự thể hiện của nó trong ngôn ngữ. Ẩn dụ ý niệm (ADYN) là một chủ đề hấp dẫn trong NNHTN, và nghiên cứu về miền ý niệm (MYN) là cần thiết để hiểu rõ cơ chế này. Nhiều nghiên cứu đã xác lập các MYN phổ quát, nhưng chưa có công trình nào đi sâu tìm hiểu MYN vật dụng trong tiếng Việt. Bài viết này khám phá cách người Việt tri nhận về vật dụng thông qua ca dao, tục ngữ và thành ngữ, sử dụng các lý thuyết của NNHTN để giải quyết những vấn đề sau: MYNVD tồn tại như thế nào trong tâm trí người Việt? Sự biểu hiện của MYNVD trong các mô hình tri nhận ra sao? Vai trò của MYNVD trong cơ chế ánh xạ nguồn – đích như thế nào? Từ đó, rút ra những đặc trưng của ngôn ngữ - tư duy - văn hóa Việt.

1.1. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu văn hóa vật dụng Việt

Vật dụng gắn liền với đời sống sinh hoạt, lao động sản xuất của người Việt. Hình ảnh vật dụng xuất hiện thường xuyên trong ca dao tục ngữ, thành ngữ. Việc nghiên cứu văn hóa vật dụng Việt Nam qua lăng kính ngôn ngữ học tri nhận sẽ giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về cách người Việt nhận thức thế giới xung quanh và thể hiện điều đó qua ngôn ngữ. Đây là một mảng đề tài thú vị, giàu tiềm năng khai thác trong bối cảnh hiện nay.

1.2. Mục tiêu và phạm vi của bài viết về ý niệm vật dụng

Mục tiêu chính của bài viết là xác định và mô tả miền ý niệm vật dụng trong tiếng Việt. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong ngữ liệu ca dao, tục ngữ và thành ngữ tiếng Việt. Phân tích các mô hình tri nhận, đặc biệt là mô hình ẩn dụ, để làm rõ cách người Việt tri nhận và khái niệm hóa thế giới vật dụng. Luận án này góp phần làm sáng tỏ những đặc trưng trong tri nhận văn hóa Việt thông qua lăng kính của vật dụng.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Biểu Hiện Vật Dụng Trong Ngôn Ngữ Việt

Việc nghiên cứu ý niệm vật dụng trong ca dao đặt ra nhiều thách thức. Thứ nhất, cần xác định rõ ràng ranh giới của MYNVD. Thứ hai, cần phân tích và hệ thống hóa một lượng lớn ngữ liệu từ tục ngữ về đồ vật và thành ngữ để tìm ra những mô hình chung. Thứ ba, cần vận dụng các lý thuyết của NNHTN một cách sáng tạo và phù hợp với đặc điểm của tiếng Việt. Cuối cùng, cần kết hợp phân tích ngôn ngữ với phân tích văn hóa để hiểu sâu sắc ý nghĩa và giá trị của vật dụng trong đời sống của người Việt.

2.1. Khó khăn trong việc phân loại và xác định ý niệm vật dụng

Một trong những thách thức lớn nhất là sự đa dạng và phong phú của đồ dùng sinh hoạt ca dao tục ngữ. Ranh giới giữa các loại vật dụng đôi khi không rõ ràng, và một vật dụng có thể mang nhiều ý nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh. Điều này đòi hỏi phải có một phương pháp tiếp cận linh hoạt và toàn diện để phân loại và xác định chính xác ý nghĩa vật dụng trong ca dao.

2.2. Yêu cầu về phương pháp luận trong nghiên cứu ý niệm vật dụng

Nghiên cứu MYNVD đòi hỏi sự kết hợp của nhiều phương pháp luận khác nhau. Cần có phương pháp thống kê, phân loại để xử lý ngữ liệu. Đồng thời, cần có phương pháp phân tích ngữ nghĩa, phân tích diễn ngôn để giải mã ý nghĩa của vật dụng trong các ngữ cảnh khác nhau. Quan trọng nhất là phải có một khung lý thuyết vững chắc, dựa trên các nguyên tắc của NNHTN, để lý giải các hiện tượng ngôn ngữ một cách hệ thống và nhất quán.

III. Cách Tiếp Cận Mô Hình Tri Nhận Về Vật Dụng Hàng Ngày

Nghiên cứu này sử dụng mô hình tri nhận để khám phá cách người Việt hiểu và sử dụng vật dụng hàng ngày ca dao tục ngữ. Mô hình này bao gồm các yếu tố như kinh nghiệm, văn hóa, và ngôn ngữ. Kinh nghiệm cá nhân và tập thể ảnh hưởng đến cách chúng ta tri nhận về vật dụng. Văn hóa định hình ý nghĩa và giá trị của vật dụng. Ngôn ngữ cung cấp các công cụ để diễn đạt và chia sẻ những tri nhận này. Từ đó ta có thể rút ra đặc trưng tính biểu tượng của vật dụng.

3.1. Phân tích cấu trúc miền ý niệm vật dụng trong tiếng Việt

Cấu trúc miền ý niệm vật dụng bao gồm các tiểu miền khác nhau, chẳng hạn như tiểu miền vật dụng gia đình, tiểu miền vật dụng lao động sản xuất, tiểu miền vật dụng tín ngưỡng. Mỗi tiểu miền có những đặc trưng riêng, nhưng chúng đều liên kết với nhau thông qua các mối quan hệ ý niệm. Phân tích cấu trúc MYNVD giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách người Việt tổ chức và phân loại thế giới vật dụng.

3.2. Ứng dụng lý thuyết ẩn dụ ý niệm để giải mã ý nghĩa vật dụng

Lý thuyết ẩn dụ ý niệm cho rằng chúng ta hiểu những khái niệm trừu tượng thông qua những khái niệm cụ thể. Vật dụng thường được sử dụng như là miền nguồn để ánh xạ sang các miền đích khác, chẳng hạn như con người, xã hội, hoặc tự nhiên. Phân tích các ẩn dụ ý niệm về vật chất giúp chúng ta khám phá những ý nghĩa ẩn sâu và những giá trị văn hóa được gán cho vật dụng.

3.3. Sử dụng mô hình sơ đồ hình ảnh để minh họa ý niệm vật dụng

Mô hình sơ đồ hình ảnh (image schema) là những cấu trúc tri nhận cơ bản, hình thành từ kinh nghiệm vận động và tương tác với thế giới vật chất. Các sơ đồ hình ảnh như chứa đựng, trên-dưới, trước-sau, gần-xa, thường được sử dụng để cấu trúc hóa ý niệm về đồ vật. Ví dụ, cái bát được tri nhận như là một vật chứa, cái bàn được tri nhận như là một bề mặt nằm ngang.

IV. Ứng Dụng Giải Mã Ẩn Ý Vật Dụng Trong Ca Dao Tục Ngữ

Ca dao, tục ngữ và thành ngữ là kho tàng văn hóa vô giá, chứa đựng những tri thức và kinh nghiệm của người Việt qua nhiều thế hệ. Phân tích ca dao tục ngữ về đồ vật giúp chúng ta khám phá những giá trị văn hóa, những quan niệm đạo đức, và những bài học cuộc sống được gửi gắm qua hình ảnh của vật dụng. Nghiên cứu này tập trung vào việc giải mã những ẩn ý và biểu tượng của vật dụng trong văn hóa vật dụng Việt Nam.

4.1. Phân tích các thành ngữ tục ngữ liên quan đến vật dụng gia đình

Các thành ngữ, tục ngữ liên quan đến vật dụng gia đình thường phản ánh những giá trị truyền thống như sự ấm cúng, hòa thuận, và gắn bó. Ví dụ, câu "Cơm lành canh ngọt" nhấn mạnh tầm quan trọng của bữa ăn gia đình. Câu "Nhà sạch thì mát, bát sạch thì ngon cơm" đề cao sự sạch sẽ và ngăn nắp trong gia đình. Câu "Chồng giận thì vợ bớt lời, cơm sôi bớt lửa chẳng đời nào khê" thể hiện cách ứng xử khéo léo trong hôn nhân.

4.2. Khám phá ý nghĩa biểu tượng của vật dụng trong các câu ca dao

Ca dao thường sử dụng hình ảnh vật dụng để biểu tượng cho những cảm xúc, trạng thái, và phẩm chất con người. Ví dụ, câu "Thương nhau như bát nước đầy, rơm khô cũng đốt, lửa cháy cũng chìu" sử dụng hình ảnh bát nước đầy để tượng trưng cho tình yêu thương trọn vẹn. Câu "Đèn thương đèn rọi trước nhà, đèn nào đèn chẳng xót xa vì dầu" sử dụng hình ảnh đèn để tượng trưng cho những người có chung cảnh ngộ.

4.3. Nghiên cứu hình ảnh vật dụng ẩn dụ trong thành ngữ Việt Nam

Thành ngữ sử dụng vật dụng ẩn dụ để diễn đạt những ý niệm trừu tượng một cách sinh động và dễ hiểu. Ví dụ, thành ngữ "Chơi dao có ngày đứt tay" cảnh báo về những hành động nguy hiểm. Thành ngữ "Tham bát bỏ mâm" phê phán sự tham lam và thiếu suy nghĩ. Thành ngữ "Nồi da nấu thịt" ám chỉ những hành động tàn nhẫn và vô nhân đạo.

V. Kết Luận Tổng Kết Về Ý Niệm Vật Dụng và Văn Hóa Việt

Nghiên cứu về ý niệm vật dụng trong ca dao, tục ngữ và thành ngữ đã làm sáng tỏ những đặc trưng trong tri nhận của người Việt. Vật dụng không chỉ là những đồ vật hữu ích mà còn là những biểu tượng văn hóa, mang trong mình những giá trị đạo đức, những kinh nghiệm sống, và những cảm xúc sâu sắc. Việc khám phá MYNVD giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về văn hóa Việt Nam và con người Việt Nam.

5.1. Tóm tắt những kết quả chính và đóng góp của nghiên cứu

Nghiên cứu đã xác định và mô tả MYNVD trong tiếng Việt, phân tích cấu trúc và các tiểu miền của MYNVD, khám phá vai trò của MYNVD trong cơ chế ánh xạ nguồn-đích, và giải mã những ẩn ý và biểu tượng của vật dụng trong ca dao, tục ngữ và thành ngữ. Nghiên cứu góp phần củng cố và khẳng định năng lực giải thích của NNHTN đối với các vấn đề ngôn ngữ-tư duy-văn hóa.

5.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về miền ý niệm vật dụng

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc mở rộng ngữ liệu khảo sát (ví dụ, sử dụng ngữ liệu từ văn học, báo chí, hoặc truyền thông), so sánh MYNVD trong tiếng Việt với MYNVD trong các ngôn ngữ khác, hoặc nghiên cứu sự thay đổi của MYNVD theo thời gian và không gian.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn (chuyên ngành Ngôn ngữ học, mã số 9229020) của nghiên cứu sinh Nguyễn Đình Việt với đề tài "Miền ý niệm vật dụng trong tiếng Việt (trên cứ liệu ca dao, tục ngữ và thành ngữ)" được thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh năm 2023, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS. Lê Kính Thắng và TS. Huỳnh Thị Hồng Hạnh.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả trình bày rằng ngôn ngữ học tri nhận (Cognitive Linguistics) từ khi ra đời vào những năm 1970 và phát triển mạnh từ những năm 1980 đã xác lập khung lý thuyết hoàn chỉnh nhằm nghiên cứu mối quan hệ giữa ngôn ngữ, tư duy và văn hóa. Trong đó, ẩn dụ ý niệm và miền ý niệm là các chủ đề trọng tâm. Nhiều học giả quốc tế đã mô tả các miền ý niệm mang tính phổ quát, và các nhà Việt ngữ học cũng đã khảo sát một số miền ý niệm như sông nước, đồ ăn, bộ phận cơ thể người, chất lỏng, hiện tượng thời tiết. Tuy nhiên, chưa có công trình nào đi sâu tìm hiểu một cách toàn diện và có hệ thống về miền ý niệm vật dụng trong tiếng Việt, dù các vật dụng quen thuộc như bát, đũa, mâm, nồi, dao, thớt, giường, chiếu, quần, áo, cày, cuốc xuất hiện với tần suất dày đặc trong kho tàng ca dao, tục ngữ, thành ngữ của người Việt.

Luận án đặt ra ba vấn đề nghiên cứu chính cần giải quyết:

1. Miền ý niệm vật dụng tồn tại và hiện diện như thế nào trong tâm trí người Việt?
2. Sự biểu hiện của miền ý niệm vật dụng trong các mô hình tri nhận diễn ra ra sao?
3. Vai trò của miền ý niệm vật dụng trong cơ chế ánh xạ nguồn – đích được xác lập như thế nào?

Mục đích nghiên cứu của luận án là vận dụng các lý thuyết cơ bản của ngôn ngữ học tri nhận để xác lập, miêu tả miền ý niệm vật dụng trong tiếng Việt trên cứ liệu ca dao, tục ngữ, thành ngữ; qua đó phân tích các mô hình tri nhận, mô hình ẩn dụ ý niệm và lý thuyết nghiệm thân nhằm làm sáng tỏ cách thức ý niệm hóa và đặc trưng tri nhận của cộng đồng người Việt về thế giới vật dụng.

Nhiệm vụ nghiên cứu gồm ba nhiệm vụ cụ thể:

1. Hệ thống hóa các vấn đề lý thuyết của ngôn ngữ học tri nhận liên quan trực tiếp đến đề tài (lý thuyết miền, mô hình tri nhận, ẩn dụ ý niệm, hoán dụ ý niệm và nghiệm thân).
2. Khảo sát, thống kê, phân loại hệ thống ý niệm vật dụng có trong ca dao, tục ngữ và thành ngữ tiếng Việt để xác lập và mô tả cấu trúc miền ý niệm vật dụng cùng các thuộc tính của nó.
3. Vận dụng lý thuyết mô hình tri nhận và ẩn dụ ý niệm kết hợp với lý thuyết nghiệm thân để giải thích quá trình tri nhận của người Việt; liên hệ với tiếng Anh và một số miền ý niệm khác trong tiếng Việt.

Đối tượng nghiên cứu là các ý niệm thuộc miền ý niệm vật dụng trong tiếng Việt. Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở các ý niệm vật dụng được khảo sát và trích xuất từ nguồn ngữ liệu ca dao, tục ngữ và thành ngữ tiếng Việt, đặt trong mối quan hệ với tư duy và văn hóa truyền thống của người Việt.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án được chia thành hai mảng nghiên cứu ngoài nước và trong nước:

Ở ngoài nước, nghiên cứu về miền ý niệm và ẩn dụ ý niệm bắt nguồn từ ba dòng lý thuyết chính:

• Lý thuyết Ngữ pháp tri nhận của Ronald Langacker (1987) với các khái niệm miền cơ bản (basic domains), miền trừu tượng (abstract domains), hình bóng (profile) và hình nền (base).
• Lý thuyết Ngữ nghĩa học khung của Charles Fillmore (1982) với quan niệm cấu trúc ngữ nghĩa gắn liền với cấu trúc tri thức bách khoa.
• Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm khởi xướng bởi George Lakoff và Mark Johnson (1980, 1999, 2003). Các công trình tiếp theo của Lakoff (1987, 1993), Alice Deignan (1995 với 12 miền nguồn thông dụng), Zoltán Kövecses (2010, 2020 bổ sung miền nguồn lực thành 15 miền nguồn; phân tích cơ chế làm nổi bật - highlighting và làm mờ - hiding), Mark Johnson (2017 về sơ đồ hình ảnh và tâm trí nghiệm thân), Vyvyan Evans (2007, 2019 về cấu trúc ý niệm và động lực ánh xạ một chiều), Jeannette Littlemore (2019 về biến đổi đa văn hóa trong ẩn dụ nghiệm thân), William Croft, Antonio Barcelona (2012), Günter Radden và Zoltán Kövecses (1999) về ma trận miền và hoán dụ ý niệm.

Ở trong nước, các nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận được tiếp cận từ công trình của Lý Toàn Thắng (2005, 2009, 2015) về lý thuyết đại cương, tri nhận không gian và nghiệm thân. Tiếp đó là các nghiên cứu của:

• Nguyễn Đức Tồn (2008, 2009) về đặc trưng tư duy hình tượng, cảm giác - trực quan của người Việt qua ẩn dụ trong thành ngữ.
• Trịnh Sâm (2011, 2013, 2015, 2016, 2019) về miền ý niệm sông nước, các miền nguồn tiếng Việt và ba dạng nghiệm thân (sinh lý, tự nhiên, xã hội).
• Trần Thị Phương Lý (2012) về ẩn dụ ý niệm phạm trù thực vật.
• Đặng Thị Hảo Tâm (2012) về ẩn dụ ý niệm "vàng".
• Nguyễn Thị Bích Hợp (2015) về ẩn dụ ý niệm miền "đồ ăn".
• Ngô Tuyết Phượng (2017) về ẩn dụ tri nhận trong thành ngữ, tục ngữ Việt Nam (cuộc đời, con người, giàu nghèo, sông nước).
• Tăng Tấn Lộc (2017) về bức tranh ngôn ngữ sông nước.
• Nguyễn Thị Hiền (2017) về miền bộ phận cơ thể người.
• Nghiêm Hồng Vân (2018) về ẩn dụ cảm xúc vui mừng và tức giận đối chiếu Việt - Nhật.
• Lê Lâm Thi (2018) về ẩn dụ phạm trù lửa đối chiếu Pháp - Việt.
• Nguyễn Thị Thanh Huyền (2019) về ẩn dụ thị trường chứng khoán đối chiếu Anh - Việt.
• Nguyễn Thị Lan Phương (2020) về ẩn dụ trong diễn ngôn quảng cáo Anh - Việt.

Khoảng trống học thuật mà luận án lựa chọn giải quyết là: Các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu tập trung vào các miền ý niệm tự nhiên (sông nước, thực vật, lửa) hoặc sinh học (bộ phận cơ thể, đồ ăn), chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên biệt và có hệ thống về miền vật dụng – một sản phẩm văn hóa vật chất trực tiếp gắn với đời sống lao động, sinh hoạt của người Việt. Đồng thời, luận án lấp đầy khoảng trống trong việc gắn kết chặt chẽ mô hình ẩn dụ ý niệm với nền tảng triết học nghiệm thân (đặc biệt là ba phương diện nghiệm thân sinh lý, tự nhiên, xã hội) và cấu trúc sơ đồ hình ảnh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết của luận án được xây dựng từ các khái niệm then chốt của ngôn ngữ học tri nhận:

• Khái niệm ý niệm (concept): Được xác định là đơn vị kiến thức hình thành trên cơ sở tương tác giữa con người với thế giới, mang dấu ấn cá nhân, tính đặc thù dân tộc và tính phổ quát nhân loại. Cấu trúc ý niệm gồm trường - chức năng tổ chức theo mô hình trung tâm và ngoại vi (kết hợp quan điểm của Trần Văn Cơ, 2011; Pesina & Solonchak, 2015; Evans, 2019).
• Miền ý niệm (conceptual domain): Là cấu hình tri thức nền tảng cung cấp bối cảnh cho quá trình ý niệm hóa đơn vị ngữ nghĩa (theo Langacker, 1987; Taylor, 2002; Evans, 2007).
• Mô hình tri nhận (cognitive models): Gồm 4 kiểu mô hình theo phân loại của George Lakoff (1987): mô hình cấu trúc mệnh đề, mô hình cấu trúc sơ đồ hình ảnh, mô hình hoán dụ ý niệm và mô hình ẩn dụ ý niệm.
• Ẩn dụ ý niệm (conceptual metaphor): Là cơ chế ánh xạ có hệ thống giữa hai miền kinh nghiệm khác nhau (từ miền nguồn cụ thể sang miền đích trừu tượng theo mô hình MIỀN ĐÍCH LÀ MIỀN NGUỒN).
• Hoán dụ ý niệm (conceptual metonymy): Phép ánh xạ diễn ra giữa các ý niệm nằm trong cùng một miền ý niệm hoặc một ma trận miền (theo William Croft; Evans & Green).
• Lý thuyết nghiệm thân (embodiment): Dựa trên quan điểm của Lakoff & Johnson (1999), Tim Rohrer (2007), Evans (2019) và Trịnh Sâm (2019), phân chia thành nghiệm thân sinh lý, nghiệm thân tự nhiên và nghiệm thân xã hội.

Về phương pháp nghiên cứu, luận án kết hợp các phương pháp và thủ pháp sau:

• Phương pháp miêu tả: Miêu tả đặc điểm ngữ nghĩa, cấu trúc miền ý niệm vật dụng và cách hình dung của người bản ngữ.
• Phương pháp phân tích: Phân tích các quá trình ý niệm hóa, cơ chế ánh xạ giữa miền nguồn và miền đích.
• Thủ pháp thống kê, phân loại: Thu thập các đơn vị từ ngữ chỉ vật dụng trong ngữ liệu, phân nhóm theo tiểu miền, xác định tần suất xuất hiện và nhận diện các điển dạng (prototype) cùng các thuộc tính nổi trội.
• Thủ pháp so sánh, đối chiếu: So sánh nội bộ với các miền ý niệm khác trong tiếng Việt và đối chiếu bổ trợ với tiếng Anh trong một số trường hợp cụ thể.

Nguồn tư liệu ngữ liệu của luận án được trích xuất từ 5 công trình chuyên khảo và từ điển chuẩn mực về văn học dân gian và thành ngữ tiếng Việt:

STT	Tên công trình	Tác giả / Chủ biên	Nhà xuất bản
1	Từ điển thành ngữ, tục ngữ Việt Nam trong hành chức	Đỗ Thị Kim Liên	NXB Khoa học xã hội
2	Thành ngữ học tiếng Việt	Hoàng Văn Hành	NXB Khoa học xã hội
3	Thành ngữ tiếng Việt	Nguyễn Lực & Lương Văn Đang	NXB Khoa học xã hội
4	Kho tàng ca dao người Việt (4 tập)	Nguyễn Xuân Kính (chủ biên)	NXB Văn hóa thông tin
5	Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam	Vũ Ngọc Phan	NXB Văn học

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan về đề tài nghiên cứu và cơ sở lí thuyết

Chương 1 thực hiện tổng quan hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về miền ý niệm, ẩn dụ và hoán dụ tri nhận. Tác giả tổng hợp nguồn gốc lý thuyết miền từ Ngữ pháp tri nhận của Langacker, Ngữ nghĩa học khung của Fillmore và thuyết Ẩn dụ ý niệm của Lakoff & Johnson. Chương này xác lập các khái niệm công cụ: ý niệm, miền ý niệm, miền nguồn, miền đích, ma trận miền, hình bóng - hình nền, mô hình tri nhận (gồm mô hình mệnh đề, sơ đồ hình ảnh, hoán dụ, ẩn dụ), nguyên lý ánh xạ một chiều và lý thuyết nghiệm thân. Đây là nền tảng thao tác luận cho việc triển khai nghiên cứu thực nghiệm ở các chương sau.

Chương 2. Cấu trúc miền ý niệm vật dụng trong tiếng Việt

Chương 2 tập trung nhận diện, định nghĩa và phân loại vật dụng với tư cách là đối tượng nghiên cứu của ngôn ngữ học tri nhận. Trên cơ sở ngữ liệu ca dao, tục ngữ và thành ngữ, tác giả phân tích cấu trúc của ý niệm vật dụng theo mô hình trung tâm – ngoại vi và xác lập hệ thống miền ý niệm vật dụng thành 2 tiểu miền chính:

1. Tiểu miền vật dụng lao động sản xuất: Gồm các công cụ nông nghiệp và tiểu thủ công nghiệp truyền thống (cày, bừa, cuốc, cào, ách, đòn gánh, liềm, dao...).
2. Tiểu miền vật dụng sinh hoạt: Được chia chi tiết thành các nhóm phục vụ các nhu cầu cơ bản của con người:
   • Vật dụng phục vụ nhu cầu ăn uống: Bát, đũa, mâm, nồi, dĩa, thìa, thớt, chõng, cối, chày...
   • Vật dụng phục vụ nhu cầu ở: Giường, chiếu, bàn, ghế, phản, mùng/màn...
   • Vật dụng phục vụ nhu cầu mặc: Quần, áo, nón, khăn, khố, yếm, hài, guốc, tơ, lụa, vải nâu...
   • Vật dụng phục vụ nhu cầu khác: Đèn, quạt, gương, lược, cơi trầu, điếu cày, tráp...

Chương 2 đồng thời xác định các thuộc tính nổi trội của miền ý niệm vật dụng (chất liệu, hình dáng, kích thước, công năng, độ bền, vị trí không gian) và chỉ ra các ý niệm điển dạng (prototype) có tần suất xuất hiện cao và giữ vị trí trung tâm trong đời sống như đũa, bát, mâm, nồi, giường, chiếu, cày, cuốc.

Chương 3. Mô hình tri nhận miền ý niệm vật dụng trong tiếng Việt

Chương 3 khảo sát các mô hình tri nhận miền ý niệm vật dụng dựa trên khung lý thuyết của Lakoff (1987), cụ thể gồm 4 mô hình:

• Mô hình cấu trúc mệnh đề: Phân tích cách thức tri thức về vật dụng được tổ chức qua các mệnh đề: (i) Mệnh đề khái quát đặc điểm của vật dụng; (ii) Mệnh đề thể hiện sự đánh giá chuẩn mực giá trị; (iii) Mệnh đề đúc kết kinh nghiệm thực tiễn và ứng xử xã hội.
• Mô hình cấu trúc sơ đồ hình ảnh: Khám phá các sơ đồ không gian gắn với vật dụng, bao gồm sơ đồ vật chứa (Container Schema) thể hiện qua không gian mâm cơm, bữa ăn, bàn ăn, quan hệ trong/ngoài - trên/dưới của ghế - bàn; sơ đồ mối dây (Link Schema) biểu thị sự ràng buộc và gắn kết; sơ đồ vật thể dạng ghép với nhau / kết hợp (như cấu trúc đôi đũa, cặp vật dụng).
• Mô hình hoán dụ: Phân tích các ánh xạ nội miền như hoán dụ chất liệu/nguồn gốc thay cho giá trị, bộ phận vật dụng thay cho toàn thể vật dụng, vật dụng thay cho người sử dụng, vật dụng thay cho hành động hoặc chức năng nghề nghiệp.
• Mô hình ẩn dụ: Bước đầu chỉ ra các ánh xạ xuyên miền từ miền nguồn vật dụng sang các miền đích khác nhau.

Chương 4. Hệ thống ẩn dụ ý niệm miền vật dụng trong tiếng Việt

Chương 4 là chương trọng tâm đi sâu vào hệ thống ẩn dụ ý niệm lấy miền vật dụng làm miền nguồn để ánh xạ sang ba miền đích cơ bản:

1. Ánh xạ sang miền đích con người: Xác lập mô hình ẩn dụ tổng quát CON NGƯỜI LÀ VẬT DỤNG, cụ thể hóa thành các tiểu mô hình: ngoại hình con người là hình dáng/trạng thái vật dụng, tính cách/phẩm chất con người là đặc tính vật dụng (độ bền, sắc nhọn, cong thẳng), thân phận/vị thế con người là giá trị/đẳng cấp vật dụng (nồi đồng cối đá, bát mẻ chiếu manh, quần lụa áo tơ đối lập với quần nâu áo vải).
2. Ánh xạ sang miền đích xã hội: Ánh xạ cấu trúc quan hệ gia đình, vợ chồng, tôn ti trật tự xã hội thông qua các cấu trúc vật dụng (quan hệ vợ chồng là đôi đũa; tổ chức xã hội là mâm cỗ/nồi cơm chung; trật tự quyền lực thể hiện qua vị trí trên/dưới của mâm, bàn, ghế).
3. Ánh xạ sang miền đích hiện tượng tự nhiên: Khảo sát việc người Việt dùng đặc điểm của vật dụng để tri nhận và định danh các hiện tượng khí tượng, địa lý.

Chương này giải thích sâu sắc các đặc trưng tri nhận của hệ thống ẩn dụ vật dụng thông qua ba cấp độ nghiệm thân:

• Nghiệm thân sinh lý: Tri giác trực tiếp của cơ quan cảm giác (xúc giác, thị giác) và bộ phận cơ thể người tương tác với vật dụng (phóng chiếu từ bộ phận cơ thể người sang bộ phận vật dụng như miệng bát, quai nồi, chân bàn).
• Nghiệm thân tự nhiên: Sự thích ứng của vật dụng với môi trường khí hậu nhiệt đới, gió mùa, sông nước.
• Nghiệm thân xã hội: Phản ánh phương thức sản xuất lúa nước, tính cộng đồng làng xã và cấu trúc gia đình truyền thống.

Chương 4 cũng phân tích sự chi phối của triết lý âm – dương trong cách tư duy về vật dụng (cặp đôi, phối ngẫu, tính cân bằng như đũa đôi, mâm tròn, chiếu trải phẳng) và đi sâu miêu tả một số điển dạng tiêu biểu như ý niệm "đôi đũa", "nồi", "giường".

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án có các đóng góp:

• Củng cố và khẳng định tính hiệu quả, năng lực giải thích của ngôn ngữ học tri nhận đối với việc phân tích mối quan hệ giữa ngôn ngữ, tư duy và văn hóa trong tiếng Việt.
• Đề xuất quy trình nghiên cứu mang tính khái quát: Xuất phát từ một miền ý niệm cụ thể để xác lập và phân tích toàn diện các mô hình tri nhận (mệnh đề, sơ đồ hình ảnh, hoán dụ, ẩn dụ), qua đó định vị vị trí của miền ý niệm trong thế giới tinh thần của cộng đồng diễn ngôn.
• Làm nổi bật sự kết nối chặt chẽ giữa các mô hình tri nhận với lý thuyết nghiệm thân (sinh lý, tự nhiên, xã hội) – nền tảng triết học của ngôn ngữ học tri nhận mà nhiều nghiên cứu trước đây chưa khai thác sâu.

Về mặt thực tiễn, luận án mang lại các giá trị:

• Là công trình chuyên khảo đầu tiên xác lập và miêu tả hệ thống miền ý niệm vật dụng trong tiếng Việt một cách toàn diện.
• Cung cấp nguồn ngữ liệu phong phú được thống kê, phân loại từ ca dao, tục ngữ, thành ngữ chỉ vật dụng, phục vụ trực tiếp cho công tác nghiên cứu và giảng dạy ngôn ngữ học, ngôn ngữ học tri nhận, văn học dân gian và văn hóa học.
• Đóng góp các dẫn giải ý niệm hóa làm ngữ liệu giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ, giúp người học quốc tế hiểu sâu sắc hơn về tư duy và văn hóa Việt Nam qua các vật dụng đời thường.

Về kiến nghị, luận án gợi mở việc tiếp tục ứng dụng khung phân tích này để khảo sát các miền ý niệm khác, cũng như mở rộng phạm vi xử lý ngữ liệu sang các diễn ngôn hiện đại.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế, do mục tiêu tập trung vào bức tranh tư duy và văn hóa truyền thống ít chịu ảnh hưởng ngoại lai của người Việt, phạm vi ngữ liệu của luận án chỉ giới hạn trong ca dao, tục ngữ và thành ngữ tiếng Việt từ các từ điển và tuyển tập văn học dân gian tiêu biểu, chưa bao quát toàn bộ các văn bản ngôn ngữ đời sống khác.

Về hướng nghiên cứu tiếp, văn bản luận án gợi mở:

• Mở rộng ngữ liệu nghiên cứu sang các lĩnh vực diễn ngôn đương đại như báo chí, tác phẩm văn học hiện đại, ca từ âm nhạc.
• Đi sâu đối chiếu liên ngôn ngữ và liên văn hóa (như đối chiếu hệ thống ẩn dụ ý niệm vật dụng giữa tiếng Việt với tiếng Anh, tiếng Hán hoặc các ngôn ngữ Đông Nam Á) để làm rõ hơn các yếu tố phổ quát nhân loại và đặc thù dân tộc.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Ngôn ngữ học, Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu: Tham khảo khung lý thuyết, quy trình thao tác hóa việc xác lập miền ý niệm và phương pháp phân tích mô hình tri nhận kết hợp nghiệm thân.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu Văn hóa học, Dân tộc học, Văn học dân gian: Sử dụng kết quả phân tích về biểu trưng văn hóa của các vật dụng truyền thống (đũa, bát, mâm, nồi, giường, cày, bừa) để kiến giải phong tục, nếp sống và triết lý sống của người Việt.
• Giảng viên giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài: Sử dụng hệ thống biểu thức ẩn dụ và phân tích ý niệm để giải thích ý nghĩa hàm ẩn của thành ngữ, tục ngữ trong giao tiếp thực tế.

Phần đáng tham khảo nhất là Chương 3 và Chương 4 với hệ thống sơ đồ hình ảnh (sơ đồ vật chứa, sơ đồ mối dây) và các mô hình ánh xạ ẩn dụ ý niệm gắn với ba cấp độ nghiệm thân.

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ sở lựa chọn nguồn ngữ liệu ca dao, tục ngữ, thành ngữ của luận án là gì? Tác giả lựa chọn ca dao, tục ngữ và thành ngữ vì đây là nguồn ngữ liệu phản ánh trực tiếp, chân thực kinh nghiệm sinh hoạt và lao động sản xuất lâu đời của người Việt. Nguồn ngữ liệu này ít chịu tác động của giao lưu, tiếp xúc văn hóa ngoại lai nên mang đậm dấu ấn tư duy và văn hóa bản địa. Ngoài ra, ca dao, tục ngữ, thành ngữ có tính hệ thống cao, tạo điều kiện thuận lợi để khái quát các mô hình tri nhận và ẩn dụ ý niệm của cộng đồng diễn ngôn.

2. Miền ý niệm vật dụng trong luận án được phân chia thành những tiểu miền nào? Miền ý niệm vật dụng được phân chia thành 2 tiểu miền chính: (1) Tiểu miền vật dụng lao động sản xuất (cày, bừa, cuốc, cào, ách, đòn gánh, liềm...); (2) Tiểu miền vật dụng sinh hoạt, bao gồm 4 nhóm: vật dụng phục vụ ăn uống (bát, đũa, mâm, nồi, dĩa...), vật dụng phục vụ nhu cầu ở (giường, chiếu, bàn, ghế...), vật dụng phục vụ nhu cầu mặc (quần, áo, nón, khăn, khố, yếm, vải lụa...) và vật dụng phục vụ nhu cầu khác (đèn, quạt, gương, lược, cơi trầu...).

3. Mô hình ẩn dụ tổng quát nào được xác lập cho miền vật dụng ánh xạ sang con người? Mô hình ẩn dụ tổng quát được xác lập là CON NGƯỜI LÀ VẬT DỤNG. Mô hình này được phân rã thành các ánh xạ cụ thể: diện mạo, vóc dáng con người được ý niệm hóa qua hình dáng/kích thước vật dụng; tính cách, phẩm chất được ý niệm hóa qua độ bền, độ sắc bén hay cấu trúc vật dụng; thân phận, giá trị xã hội của con người được ý niệm hóa qua chất liệu và đẳng cấp của vật dụng (như sự đối lập giữa nồi đồng cối đá với bát mẻ, chiếu manh; giữa quần lụa áo tơ với quần nâu áo vải).

4. Luận án vận dụng lý thuyết nghiệm thân để giải thích các mô hình tri nhận như thế nào? Tác giả kế thừa và vận dụng cách tiếp cận của Trịnh Sâm (2019) để giải thích sự tri nhận miền vật dụng qua 3 cấp độ nghiệm thân: nghiệm thân sinh lý (sự tương tác của các giác quan và cơ thể người với vật dụng, dẫn đến hiện tượng chuyển di tên gọi từ bộ phận cơ thể sang bộ phận vật dụng), nghiệm thân tự nhiên (sự thích ứng của chất liệu, hình dáng vật dụng với môi trường khí hậu nhiệt đới gió mùa, nông nghiệp lúa nước) và nghiệm thân xã hội (phản ánh phương thức canh tác cộng đồng, quan hệ gia đình và trật tự làng xã truyền thống).

5. Sơ đồ hình ảnh vật chứa (Container Schema) được thể hiện qua những vật dụng nào trong luận án? Sơ đồ vật chứa được luận án phân tích điển hình qua không gian mâm cơm, bàn ăn và bữa ăn của người Việt. Mâm cơm được ý niệm hóa như một vật chứa giới hạn không gian sinh hoạt chung của gia đình, phản ánh sự gắn kết, chia sẻ và tôn ti trật tự theo các chiều hướng không gian trong/ngoài và trên/dưới.

Kết luận

Luận án của Nguyễn Đình Việt là công trình chuyên khảo đầu tiên trong Việt ngữ học nghiên cứu toàn diện miền ý niệm vật dụng dựa trên khung lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận. Bằng việc khảo sát hệ thống ngữ liệu ca dao, tục ngữ và thành ngữ phong phú, luận án đã xác lập cấu trúc miền ý niệm vật dụng, làm sáng tỏ các mô hình tri nhận mệnh đề, sơ đồ hình ảnh, hoán dụ và hệ thống ánh xạ ẩn dụ ý niệm. Công trình đã kết hợp chặt chẽ việc phân tích ngôn ngữ với lý thuyết nghiệm thân và triết lý âm – dương, góp phần phác họa rõ nét bức tranh ngôn ngữ về thế giới vật dụng trong mối liên hệ mật thiết với tư duy và văn hóa truyền thống của người Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 khái quát tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài nhằm đánh giá những kết quả đã đạt được cũng như những hạn chế còn tồn tại, qua đó, xác định hướng tiếp cận phù hợp và hiệu quả với đề tài. Bên cạnh đó, luận án cũng tiến hành hệ thống hoá những vấn đề lí thuyết của NNHTN liên quan trực tiếp đến đề tài, làm cơ sở cho việc triển khai những nội dung cụ thể ở 3 chương tiếp theo. Cấu trúc miền ý niệm vật dụng trong tiếng Việt Chương này nhận diện và miêu tả MYNVD trong tiếng Việt, cụ thể là phân tích cấu trúc MYNVD trên cơ sở thống kê, phân loại các ý niệm vật dụng trong ca dao, tục ngữ và thành ngữ tiếng Việt; kế đến, chúng tôi tiếp tục tìm hiểu các thuộc tính của MYNVD, phân tích và miêu tả một số ý niệm, thuộc tính tiêu biểu cũng như xác định một số ý niệm điển dạng của MYNVD để làm căn cứ tìm hiểu sâu hơn về quá trình ý niệm hoá miền vật dụng trong những chương sau. Mô hình tri nhận miền ý niệm vật dụng trong tiếng Việt Chương 3 vận dụng lí thuyết mô hình tri nhận do Lakoff (1987) đề xuất để tìm hiểu các mô hình tri nhận của MYNVD.

Qua đó, chúng ta có thể nhận hiểu sâu hơn và rõ nét cách hình dung của người Việt về thế giới vật dụng dựa trên nền tảng kinh nghiệm. Chúng tôi cũng sẽ tìm hiểu thêm mối quan hệ về không gian, chuyển động, tương tác giữa các vật dụng hoặc mối quan hệ giữa các thuộc tính của MYNVD tồn tại trong tâm trí người Việt. Việc miêu tả và phân tích MYNVD thông qua những mô hình tri nhận giúp chúng ta có cái nhìn bao quát và đầy đủ hơn về mối liên hệ của ngôn ngữ - tư duy - văn hoá Việt, là cơ sở để luận án tiếp tục đi sâu vận dụng lí thuyết ADYN để tìm hiểu MYNVD ở chương tiếp theo. Hệ thống ẩn dụ ý niệm miền vật dụng trong tiếng Việt Luận án vận dụng lí thuyết ADYN để xác lập các mô hình ADYN miền vật dụng trên ngữ liệu ca dao, tục ngữ và thành ngữ có chứa từ ngữ chỉ vật dụng đã được thống kê ở chương 2.

Luận án dựa trên cơ chế sự ánh xạ giữa miền nguồn và miền đích để khái quát về vai trò và đặc trưng tri nhận của người Việt về MYNVD nói chung và trong ADYN miền vật dụng nói riêng trên cơ sở nghiệm thân. Luận án cũng sẽ phân tích thêm một số ý niệm điển để thấy rõ hơn sự vận động của MYNVD trong quá trình ý niệm hoá thế giới. TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT 1. Tổng quan về đề tài nghiên cứu 1.

Ở ngoài nước Miền (domain) hay miền ý niệm (conceptual domain), miền kinh nghiệm (experiential domain) là một trong những khái niệm cơ bản trong lí thuyết NNHTN. Lí thuyết miền/ miền ý niệm (MYN) được xây dựng trên 3 nguồn: lí thuyết ADYN do Lakoff và Johnson đề xuất; lí thuyết Ngữ nghĩa học khung (Frame Semantics) do Fillmore khởi xướng và lí thuyết Ngữ pháp tri nhận (Cognitive Grammar) do Langacker xây dựng. Trong luận án này, chúng tôi sẽ khái lược về lịch sử nghiên cứu MYN từ 3 nguồn trên để đem lại cái nhìn bao quát nhất, giúp chúng ta có thể hình dung được đầy đủ về khái niệm MYN trong NNHTN. Miền trong lí thuyết ngữ nghĩa học khung và lí thuyết ngữ pháp tri nhận Langacker có lẽ là người đặt nền móng đầy đủ nhất cho lí thuyết MYN của NNHTN.

Thuật ngữ miền/lĩnh vực được xem là tương tự như thuật ngữ khung (frame) của Fillmore (1982, tr. Cả hai tác giả đều cho rằng cấu trúc ngữ nghĩa liên quan đến tri thức bách khoa và nghĩa được mã hoá bằng ngôn ngữ không thể được hiểu độc lập với cấu trúc kiến thức lớn hơn. Langacker gọi những cấu trúc kiến thức này là miền. Langacker đã rất dụng công trong việc xây dựng lí thuyết miền, cụ thể ông đã dành chương 4 (từ trang 147-182) trong tác phẩm Foundations of Cognitive Grammar: Theoretical Prerequisites (1987) (Cơ sở của Ngữ pháp tri nhận: Điều kiện tiên quyết về lý thuyết) để thảo luận về miền.

Tác giả cho rằng: “Tất cả các đơn vị ngôn ngữ đều phụ thuộc vào ngữ cảnh ở một mức độ nào đó. Một ngữ cảnh để mô tả đặc điểm của một đơn vị ngữ nghĩa được gọi là một miền. Miền nhất thiết phải là thực thể tri nhận: trải nghiệm tinh thần, không gian đại diện, các ý niệm hoặc phức hợp ý niệm” (tr. Nói cách khác, miền là một cấu trúc tri thức có vai trò cung cấp thông tin cơ bản để hiểu và sử dụng được các thực thể ý niệm với mức độ phức tạp và tổ chức khác nhau trong đó.

Xa hơn, Langacker còn đưa ra khái niệm miền cơ bản (basic domains) và miền trừu tượng (abstract domains). Theo tác giả, “năng lực giác quan của chúng ta cung cấp nhiều miền cơ bản khác nhau” (tr.149) và các miền cơ 9 bản dựa trên những trải nghiệm của hệ thống giác quan của chúng ta (thị giác, vị giác, khứu giác, xúc giác, thính giác) giúp chúng ta cảm nhận được không gian, thời gian, màu sắc, nhiệt độ, mùi vị, áp suất… “các miền cơ bản nằm ở cấp độ thấp nhất trong các phân cấp về độ phức tạp của ý niệm: chúng cung cấp không gian đại diện ban đầu cần thiết cho sự xuất hiện của bất kỳ ý niệm cụ thể nào” (tr.149), ví dụ miền màu sắc xác định các ý niệm màu cụ thể như trắng, đen, đỏ, vàng… miền không gian hai chiều xác định các ý niệm như đường thẳng, vòng tròn… “Bất kỳ miền không cơ bản nào, tức là bất kỳ ý niệm hoặc phức hợp ý niệm nào có chức năng như một miền cho việc xác định ý niệm bậc cao hơn, sẽ được gọi là miền trừu tượng. Ví dụ: miền cơ bản của không gian ba chiều làm phát sinh đặc điểm hình dạng của cơ thể (BODY), sau đó tạo thành miền trừu tượng cho đặc điểm của cánh tay (ARM) (và cánh tay cho bàn tay (HAND), bàn tay cho ngón tay (FINGER)…” (tr. Taylor cũng nêu ra một số luận điểm quan trọng về MYN trong công trình Linguistic Categorization: Prototypes in Linguistic Theory (1995) (Phạm trù hoá ngôn ngữ: Điển dạng trong lý thuyết ngôn ngữ học).

Tác giả cho rằng “bất kỳ sự hình thành ý niệm hoặc cấu hình tri thức nào, dù đơn giản hay phức tạp, đều có thể đóng vai trò là miền tri nhận để mô tả đặc điểm của các ý nghĩa” (tr.84), ví dụ như tuần là miền ngữ nghĩa giúp chúng ta có thể hiểu được thứ Hai, chu kì ngày – đêm là miền để hiểu về tuần; không gian ba chiều là miền để hiểu về ra – vào, lên – xuống, trong – ngoài… Taylor cũng nhấn mạnh lại khái niệm miền cơ bản mà Langacker đã đề cập, “các miền cơ bản bao gồm các trải nghiệm cảm giác như nhiệt độ, màu sắc, mùi vị và độ cao, và có lẽ một số trạng thái tâm lý-logic nhất định như niềm vui và sự nhiệt tình” (tr. Năm 2002, với công trình Cognitive Grammar (Ngữ pháp tri nhận), Taylor đưa ra định nghĩa: “Miền là một cấu hình kiến thức 'nền tảng' khái quát hơn mà dựa vào đó quá trình ý niệm hoá sẽ đạt được” (tr.195) và “một miền có thể được định nghĩa là bất kỳ cấu hình tri thức nào cung cấp bối cảnh cho việc ý niệm hoá về một đơn vị ngữ nghĩa” với ví dụ “ý niệm ngón tay cái là cơ sở được gọi cụ thể để hình thành ý niệm móng tay cái, trong khi cơ thể con người là miền mà một loạt các thuật ngữ bộ phận cơ thể được hình thành” (tr. Theo chúng tôi quan điểm về MYN đến đây có thể được xem là khái quát và đầy đủ thông 10 qua định nghĩa của Taylor (2002) và Langacker (1987), dĩ nhiên phải đặt trong sự kết hợp với quan niệm về miền trải nghiệm/ miền kinh nghiệm (miền nguồn và miền đích) trong lí thuyết ADYN. Miền trong lí thuyết ẩn dụ ý niệm MYN được xem là một thực thể ý niệm được sử dụng trong lí thuyết ADYN và những cách tiếp cận liên quan đến phép chiếu ý niệm (conceptual projection), có nghĩa là cũng liên quan đến HDYN.

Cụ thể, một cấu trúc ADYN được xác lập khi có sự kết nối giữa những ý niệm thuộc hai miền khác nhau, miền nguồn (source domain) và miền đích (target domain) với mô hình khái quát là: MIỀN ĐÍCH LÀ MIỀN NGUỒN; một cấu trúc HDYN được hình thành khi có sự kết nối giữa các ý niệm trong cùng một MYN. Theo tri nhận luận, miền nguồn/ý niệm nguồn thường cụ thể, trực quan, dễ nhận biết, hoặc đã được ý niệm hóa trong tâm trí con người. Ngược lại, miền đích/ý niệm đích có xu hướng trừu tượng, khó xác định, mới mẻ với nhận thức hoặc kinh nghiệm của con người. Ví dụ như trong mô hình ADYN TÌNH YÊU LÀ MÀU SẮC, miền đích (TÌNH YÊU) trừu tượng, khó xác định hơn và miền nguồn (MÀU SẮC) cụ thể, dễ nhận biết hơn.

Điều này cho thấy rằng, nghiên cứu những mô hình tri nhận như ADYN và HDYN phải gắn liền với việc tìm hiểu MYN, tìm hiểu cơ chế ánh xạ giữa các MYN hay giữa các ý niệm trong cùng một miền, thậm chí là những ánh xạ phức tạp, chồng chéo trong những mô hình tương tác ẩn-hoán dụ… Tìm hiểu MYN, trong đó tập trung vào xác lập các miền đích, miền nguồn; xác định những miền nguồn và miền đích tiêu biểu; hay tìm hiểu vai trò của các MYN trong quá trình ý niệm hoá thế giới… đã được nhiều học giả tri nhận quan tâm từ rất sớm với những kết quả thống kê, phân loại phong phú, đa dạng. Ở trong luận án này chúng tôi chỉ giới thiệu tổng quan những công trình lớn, có tính chất khai mở, khái quát, để chúng ta có được sự hình dung bước đầu về sự tiếp cận của đề tài. Trong công trình Metaphors We Live By (Chúng ta sống bằng ẩn dụ) (1980), Lakoff và Johnson lần đầu nhắc đến khái niệm miền trong phần 11 khi nói về bản chất bộ phận của cấu trúc ẩn dụ (The Partial Nature of Metaphorical Structuring): “các ý niệm được cấu trúc theo phương thức ẩn dụ một cách có hệ thống, ví dụ: LÝ THUYẾT LÀ TOÀ NHÀ, chúng ta có thể sử dụng các biểu đạt (xây dựng, nền tảng) 11 từ một miền (TÒA NHÀ) để nói về các ý niệm tương ứng trong một miền đã được xác định theo phương thức ẩn dụ (LÝ THUYẾT).