CHƯƠNG 1: THỂ LOẠI PHÓNG SỰ, QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN CỦA THỂ LOẠI PHÓNG SỰ Ở VIỆT NAM 1932 - 1945 1. Những vấn đề lý luận chung về thể loại phóng sự 1. Nguồn gốc của thể loại phóng sự Trong hệ thống thể loại văn học và báo chí, phóng sự là một thể loại quan trọng, hấp dẫn và quyến rũ. Tuy nhiên phóng sự lại xuất hiện trên văn đàn rất muộn.
Chính vì vậy, khi bàn về nguồn gốc của thể loại phóng sự các nhà nghiên cứu lịch sử lý luận, văn học và báo chí đã đưa ra nhiều ý kiến khác nhau. Nhiều tài liệu nghiên cứu về báo chí truyền thông đã cho rằng: thể loại phóng sự ra đời đầu tiên ở Châu Âu vào cuối thế kỷ XIX gắn liền với sự thắng lợi của cuộc đấu tranh vì tự do báo chí kéo dài suốt ba thế kỷ và sự phát triển vượt bậc của tư tưởng dân chủ, tiến bộ ở các nước Phương Tây.TS Caren Xtorơcan (Khoa Báo chí Trường Đại học Sáclơ Tiệp Khắc trước đây), Phóng sự thực sự xuất hiện đầu tiên ở nước Pháp: “Một nhà báo Pháp có nhiều tham vọng đã được cảnh sát trưởng Pari cho phép đi thăm các nhà tù của Pháp. Việc miêu tả dựa trên sự kể lại của một nhân chứng mắt thấy tai nghe đã gây ấn tượng mạnh trong người đọc” [5; 209]. Bên cạnh đó ông còn cho rằng “việc người đọc sau chiến tranh chán ngấy sự hư cấu và khao khát muốn biết những điều chân thực đã gợi ý cho các nhà văn cũng như những người xuất bản báo.
Ban biên tập tờ báo Tin tức văn học (Pháp) đã mời những nhà văn có tiếng (như Giăng Cốctô, Gioocgiơ Gira, Ăngdrê Môroe) tham gia đều đặn vào mục Phóng sự mới mở” [5, 210]. Nhà nghiên cứu người Pháp Nôen Duytơre cũng có ý kiến tương tự như vậy khi cho rằng “những người đi tiên phong” trong việc viết phóng sự có thể là Giắclânđơn và Áptơn Xincle ở Mỹ với những tác phẩm như Dân dưới vực thẳm hoặc Rừng. Trong cuốn Bách khoa toàn cầu (Encyclopedia Universalis), xuất bản ở Pari 1991 thì cho rằng “phóng sự ra đời ở Mỹ trong 13 chiến tranh Nam Bắc (1861 - 1865). Phóng sự đã nhanh chóng xuất hiện trong các báo Anglo - Saxonne và trên mục thời luận lúc đó.
Các tác giả cuốn sách này còn cho biết thể văn, báo này xuất hiện ở Mỹ sớm như vậy, nhưng thời điểm đó ở Châu Âu, đặc biệt là Pháp, các kí giả nhận thức không đúng về thể loại này nên sử dụng rất dè dặt” [29; 26, 27]. Không đồng nhất với ý kiến cho rằng phóng sự xuất hiện đầu tiên ở Châu Âu có nhà nghiên cứu đưa ra quan điểm của mình cho rằng phóng sự ra đời ở nước Nga, gắn liền với những biến động của cuộc cách mạng tháng Mười và tác phẩm Mười ngày rung chuyển thế giới của nhà văn, nhà báo Mỹ Giôn Rít chính là bằng chứng. Bên cạnh đó còn có ý kiến cho rằng phóng sự thực ra đã xuất hiện ở Trung Quốc do có mầm mống từ các tác phẩm kí nổi tiếng trong văn học cổ Trung Hoa như Sử kí của Tư Mã Thiên… Nhưng những ý kiến này lại chưa có những luận cứ chắc chắn nên ít được chú ý. Việc xác định nguồn gốc của thể loại phóng sự cho đến nay vẫn chưa được khẳng định chính xác, tuy nhiên trong quá trình nghiên cứu và tìm hiểu về thể loại phóng sự phần lớn các nhà nghiên cứu đều thống nhất rằng, do sự biến động của xã hội, cùng với nhu cầu thông tin ngày càng cao của công chúng và sự tham gia tích cực của các nhà văn vào địa hạt báo chí đã thúc đẩy thể loại phóng sự ra đời vào cuối thế kỉ XIX.
Ngay khi vừa ra đời, phóng sự đã lập tức trở thành một thể loại được yêu thích và phát triển rầm rộ. Đến đầu thế kỉ XX phóng sự đã khẳng định được năng lực phản ánh hiện thực của mình. Đặc biệt ở phương Tây, những thập kỉ đầu tiên của thế kỉ XX phóng sự đã thực sự thu hút sự chú ý của công chúng với những tác phẩm của những cây bút nổi tiếng như Halibơctơn, Larítxa Raixnơ, Guiliat Phuxích, Êgôn Ecsvin Kít… Đến thời kì này, phóng sự hiện đại không còn tự giới hạn trong việc mô tả hiện thực trên bề mặt mà đạt tới sự phản ánh một cách chân xác về hiện thực trong những biến đổi của nó cả về mặt sự kiện cũng như về mặt cảm xúc. Chính vì thế phóng sự không chỉ là ghi lại 14 giản đơn và máy móc về hiện thực mà còn là sự trả lời hàng loạt những câu hỏi phức tạp liên quan đến cuộc sống của con người.
Trong một bản tham luận đọc tại Đại hội quốc tế các nhà văn bảo vệ văn hóa họp tại Pari năm 1935, Nhà báo Êgôn Ecsvin Kít người Tiệp Khắc đã khẳng định “Trước kia, người ta coi thường người phóng viên, đối xử với người phóng viên như một nhà báo ở nấc thang thấp nhất khi mà những tác phẩm của Gôn Rít và của Larítxa Raixnơ chưa chứng tỏ việc thông tin về hiện thực có thể trình bày một cách độc lập và có nghệ thuật”. Ý kiến này đã trở thành một sự khẳng định ở phạm vi toàn thế giới đối với phóng sự - một thể loại nguy hiểm, được coi là vũ khí đấu tranh của giai cấp vô sản. Những quan điểm khác nhau về thể loại phóng sự Cho đến nay vẫn còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về thể loại phóng sự. Từ khi mới ra đời, thể loại này đã được khai thác ở nhiều khía cạnh khác nhau.
Ở Pháp, người ta coi phóng sự là điều tra và sức hấp dẫn ở đây là phải nêu được những sự kiện, khám phá những nguyên nhân mới mẻ của sự việc. Từ điển Petit Robert, xuất bản năm 1973 ở Pháp cho rằng: “Phóng sự là một bài báo, trong đó phóng viên phản ánh một cách sinh động những gì anh ta đã nhìn và nghe thấy” [21; 29]. Trong từ điển Le Petit Larouss xuất bản 1996, phóng sự (Reportage) được giải thích theo ba ý: “là một bài báo viết theo điều tra của phóng viên; là bài điều tra được công bố trên đài, báo ảnh, truyền hình; là chức năng, nhiệm vụ của phóng viên thuộc một tờ báo” [21; 29]. Cuốn Bách khoa toàn cầu xuất bản ở Paris cho rằng: “phóng sự là tường thuật những điều trông thấy.
Phóng sự là một bài báo được đặc trưng bởi sự quan trọng của miểu tả: bầu không khí bao phủ sự việc, những chi tiết hình tượng, những chi tiết về con người, hay những chi tiết độc đáo, những mầu sắc… tất cả mọi thông tin đều 15 phải xác định, ít nhất bằng sự trả lời 5 câu hỏi: ai? Cái gì? ở đâu? Khi nào? Như thế nào? Tại sao? cho phép đồng thời miêu tả và giải thích” [21; 29]. Còn với người Mỹ, những con người thực dụng lại luôn quan tâm đến việc tìm được đúng người đứng ra đại diện cho quyền lợi của mình thì xem phóng sự hấp dẫn nhất là ở chỗ có thể mô tả, tường thuật các cuộc họp. Thông qua những bài phóng sự, độc giả biết được các cuộc cãi vã của các ông nghị trong Quốc hội. Họ biết được ý kiến này hay dự định kia được thừa nhận hay bác bỏ tại Quốc hội và điều đó gắn liền với quyền lợi của họ.
Hai giáo sư bộ môn Báo chí trường Đại học Tennesse - Mĩ: X.Tenlây Giôxon và Giulian trong cuốn sách Người phóng viên toàn năng cho rằng “Phóng sự là một bài tường thuật hoặc một bài báo được phát triển và xử lý một cách có tính văn học”. Quan niệm này công nhận phóng sự là một thể tài báo chí có khả năng sử dụng các yếu tố văn học mà chất lượng, giá trị tùy thuộc vào tài năng và nhân cách của người viết. Nhưng trọng tâm được đặt vào khía cạnh thông tin, vào cách xử lý cụ thể tài liệu và sự việc. Phóng viên phải có khả năng trả lời những câu hỏi sau: Chuyện gì xảy ra? Chuyện ấy có liên quan đến những ai? Chuyện ấy diễn ra vào thời gian nào? Ở đâu? Chuyện ấy diễn ra như thế nào và tại sao lại xảy ra chuyện ấy.
Đồng tình với quan điểm này nhà văn, nhà báo Mỹ Mark Twain cho rằng “phóng sự chỉ là một sự ghi chép máy móc đơn thuần các sự việc chứ không phải là một công việc sáng tạo”. Đây là cách nhìn phiến diện cho rằng phóng sự là thể tài ghi chép, tường thuật đơn giản. Lịch sử phát triển của phóng sự cho thấy thể tài này không chỉ dừng lại ở mức độ ghi chép, tường thuật sự kiện mà nó còn lý giải, tìm kiếm nguyên nhân sự việc, cũng như gợi ý một hướng giải quyết. Trong đời sống báo chí, văn học Việt Nam, phóng sự là thể loại tân văn, là sản phẩm của công cuộc hiện đại hóa văn học.
Khái niệm phóng sự lần đầu tiên xuất hiện ở Việt Nam năm 1931 trong Việt Nam tự điển của hội Khai trí tiến đức. Phóng sự được giải nghĩa là “Phóng sự: người hỏi tin cho nhà báo” [76; 441]. 16 Năm 1932 trong cuốn Hán Việt từ điển do Đào Duy Anh biên soạn, phóng sự được giải thích rằng: Phóng có nghĩa là bắt chước, phỏng theo; sự có nghĩa là sự việc. Tổng hợp lại Phóng sự có nghĩa là phỏng theo sự việc.
Đến năm 1942, trong cuốn Nhà văn hiện đại, Vũ Ngọc Phan đã quan niệm rằng: “Phóng sự là thăm dò lấy việc mà ghi… Phóng sự là kí sự là có lời thẩm bình, phóng sự ghi những điều mắt thấy tai nghe, có tính cách thời sự và có chỉ trích… không có lối văn nào giúp ích cho việc cải cách, cho nhà đương chức, nhà pháp luật và xã hội học bằng các thiên phóng sự” [79; 504 - 505]. Năm 1950 trong tập bài giảng Muốn làm phóng sự Nguyễn Đình Lạp cho rằng: “Phóng sự hay là phỏng sự. Phóng sự tức là phóng tác (imiter), còn phỏng tức là hỏi, tìm hiểu nghiên cứu, sự tức là sự kiện (fail)- Như thế thì gọi là phỏng sự mới đúng hơn, mới hay hơn… Phóng sự là nghiên cứu tìm hiểu một sự kiện gì rồi ghi chép lại cho thật đúng” [1; 795]. Bên cạnh đó Nguyễn Đình Lạp còn khẳng định: “phóng sự là một bộ môn văn học chuyên tả thực rất chân xác những sự kiện xã hội, cụ thể và hiện tại được ghi chép lại tại nơi chốn xảy ra” [1; 792].
Từ năm 1962, Hà Minh Đức đã coi phóng sự là một thể loại của kí văn học.
