Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc tìm hiểu vấn đề sắc thái dục tính trong Truyền kỳ mạn lục. Chương 2: Sắc thái dục tính trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ. Chương 3: Nghệ thuật thể hiện sắc thái dục tính trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ. 16 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TÌM HIỂU VẤN ĐỀ SẮC THÁI DỤC TÍNH TRONG TRUYỀN KỲ MẠN LỤC 1.
Khái niệm dục tính và dục tính trong văn hóa cổ trung đại 1. Khái niệm dục tính Vấn đề dục tính của con người là một vấn đề đang thu hút sự chú ý, quan tâm không chỉ của lĩnh vực sinh học, tâm lý học mà còn của nhiều ngành khoa học và lĩnh vực khác trong đó có văn học.Vậy dục tính là gì mà lại thu hút sự quan tâm của nhiều lĩnh vực như vậy? Dục tính theo Văn Tân và Nguyễn Văn Đạm trong Từ điển tiếng Việt định nghĩa là: “thú vui xác thịt giữa nam và nữ”[70]. Còn Nguyễn Như Ý trong Đại từ điển tiếng Việt thì cho rằng dục tính là những “đòi hỏi về quan hệ tính giao” [89, tr. Từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê nhà xuất bản Đà Nẵng, 2011 có định nghĩa: “Tính dục đồng nghĩa với dục tính là sự đòi hỏi sinh lý về quan hệ tính giao, hiểu biết về tính dục, thỏa mãn tính dục” [60].
Từ những năm 1970, Ủy ban giáo dục và thông tin về tình dục ở Mỹ đã đưa ra định nghĩa hiện đại về tính dục như sau: Tính dục là tổng thể con người, bao gồm mọi khía cạnh đặc trưng của con trai hoặc con gái, đàn ông hoặc đàn bà và biến động suốt đời. Tính dục phản ánh tính cách con người, không phải chỉ là bản chất sinh dục. Vì là một biểu đạt tổng thể của nhân cách, tính dục liên quan tới yếu tố sinh học, tâm lý, xã hội, tinh thần và văn hóa của đời sống. Những yếu tố này ảnh hưởng đến sự phát triển nhân cách và mối quan hệ giữa người với người và do đó tác động trở lại xã hội.
Như vậy, qua những quan niệm, định nghĩa trên, chúng ta có thể thấy dục tính xét về mặt hoạt động là khái niệm chỉ hoạt động tính giao, còn gọi là giao hợp hay giao cấu là đưa bộ phận sinh thực khí người nam vào bộ phận sinh dục người nữ. Hoạt động này là thuộc tính của một sinh thể sống, một nhu cầu thiết yếu, là mặt sinh vật tự nhiên thuộc bản năng của con người. 17 Nói đến dục tính chính là nói đến phần “thân” của con người trong quan hệ với “tâm” theo quan niệm về con người thời xưa. “Thân” của con người là thân xác.
Để tồn tại trước hết cần nhu cầu ăn, mặc, ở…sau đó là vấn đề bản năng tình dục và biểu tượng phồn thực để thờ cúng tổ tiên. Dục tính thuộc về cái tục. “Cái tục, theo nghĩa rộng nhất chính là cái đời thường, cái hàng ngày, tồn tại trong mối quan hệ vừa đối lập, vừa gián cách lại vừa bị thống trị bởi cái thiêng, cái linh thánh, nghĩa là luôn luôn bị xác định là cái không mẫu mực, không chính thống, cũng có nghĩa là ít hoặc không có giá trị”[87,tr. Xét trong khái niệm với tình dục thì dục tính có ý nghĩa tổng quát hơn.
Tình dục: (Sexual desire): “ham muốn về nhục dục, về xác thịt” là nhu cầu tự nhiên của con người về quan hệ tính giao. Còn dục tính: (Sexual intercourse): “điều dục ở giữa giống đực và giống cái, về điều dục ở giữa trai gái”, là thú vui xác thịt giữa nam và nữ. Dục tính không đơn thuần là một khái niệm nói về bản chất sinh dục mà còn thể hiện tính cách con người. Dục tính người là toàn bộ con người đó và những yếu tố tạo nên dục tính cũng là những thành phần làm nên nhân cách - tổng thể những phẩm chất tâm lý đặc trưng ở một con người.
Ẩn tàng trong sâu thẳm của tiềm thức mỗi con người chính là dục tính, cơn hứng trỗi lên ngay giữa hai phái, một sợi giây liên lạc vô hình, là sự quyến rũ vô biên. Dục tính vừa cho xác thịt vừa cho tinh thần. Do đó người ta không còn sợ phải che giấu mà cần phải phơi bày để thấy trọn vẹn chức năng của nó và ngợi ca nó. Đó là nguồn cơn tự sự của tình yêu, là đề tài hứng khởi giữa con người với con người, là ngọn lửa luyến ái luôn thắp sáng để hai nửa thế giới tìm đến nhau.
Thời xa xưa, ở những vùng sinh sống bằng nghề nông cần phải có nguồn nhân lực dồi dào, mùa màng mới tươi tốt, con người cần duy trì nòi giống để phát triển. Trần Ngọc Thêm cho rằng: Để duy trì cuộc sống, cần cho mùa màng tươi tốt. Để cho phát triển cuộc sống cần cho con người sinh sôi. Trí tuệ của người bình dân nhìn thấy thực tiễn đó ở một sức mạnh siêu nhiên, bởi vậy mà sùng bái nó như thần thánh và kết quả là xuất hiện tín ngưỡng phồn thực – tín ngưỡng cầu mong sự sinh sôi nảy nở của tự nhiên và con người (phồn = nhiều, thực = nảy nở).
Tín ngưỡng 18 phồn thực ở Việt Nam từng tồn tại theo suốt chiều dài lịch sử, và có tới hai dạng: thờ cơ quan sinh dục và thờ bản thân hành vi giao phối. Tín ngưỡng phồn thực là một hiện tượng tôn giáo phổ biến trong đời sống nhân loại từ xa xưa. Biểu hiện chủ yếu của tín ngưỡng phồn thực này là thờ sinh thực khí nam nữ. Những phong tục, lễ hội, nghệ thuật dân gian, trong vốn văn hóa dân tộc còn biểu hiện những dấu vết của tín ngưỡng này.
Ở Ấn độ vẫn còn có những lễ hội sùng bái dương vật, được ngắm nhìn, vuốt ve “cây-nhân-sinh” và đề cao xác thịt để thụ hưởng hơn là hành xác, nhận thức được xác thịt đưa tới tồn lưu của nhân loại và nhìn nhận nơi phát sinh ra nguồn gốc tồn lại của nòi giống. Champa và các nước cận bang vẫn còn thờ thần dương vật Linga và thờ thần âm vật Yoni được xem như một thần linh đã in sâu vào văn hoá của dân tộc họ và là một nghệ thuật cao qúi trong dân gian. Ấn Độ, Trung Quốc, tín ngưỡng phồn thực còn phát triển lên thành triết học, văn hóa tính dục. Phương Đông cổ đại lấy lý thuyết âm dương và ngũ hành làm cơ sở để giải thích mọi hiện tượng trong đời sống tính dục.
Theo đó nam là dương, nữ là âm. Nếu âm dương không cân bằng, không hoà hợp thì con người sẽ phát sinh bệnh tật và tổn thọ. Ở Hy Lạp, La Mã trong các buổi lễ Tửu thần, người ta cúng Phallus –sinh thực khí nam.Cổ La Hy có nhiều tượng trần truồng của nam và nữ, phần lớn được tô điểm lên nét vẽ và được nhìn nhận là tuyệt tác phẩm nghệ thuật. Theo Mác bản chất con người vừa là con người với tư cách là sản phẩm của giới tự nhiên vừa là một thực thể xã hội “con người là tổng hoà của các quan hệ xã hội”.
Con người và con vật đều có những nhu cầu như ăn uống, tình dục nhưng con người khác con vật ở chỗ con vật hoạt động theo bản năng, con người hành động theo ý thức. Chính mặt xã hội của con người đã làm cho sinh vật trong con người phát triển ở trình độ cao hơn những động vật khác. Hoạt động dục tính của con người không chỉ để thỏa mãn nhu cầu dục tính ở con người mà còn gắn liền với đạo đức, văn hóa, xã hội, đặc biệt là gắn liền với tình yêu. Tình yêu làm cho khát vọng dục tính thăng hoa và khát vọng thỏa mãn nhu cầu dục tính làm cho tình yêu sâu sắc hơn.
Dục tính không chỉ đem đến cho hai cá thể sự thỏa mãn về thể xác mà còn là 19 thỏa mãn về tinh thần. Sự bồi đắp cho nhau trong những giây vẫy gọi mang đến bản tình ca và vẻ đẹp viên mãn. Dục tính chính là sự thăng hoa của những xúc cảm thẩm mỹ, đầy nhân tính: tình yêu, khát vọng, cội nguồn của sự sống, một hành vi bản năng, được nhìn nhận như là sự khơi nguồn, khởi đầu cho tình yêu và những cảm xúc nhân tính của con người. Dục tính là bản năng sinh lý tự nhiên của con người, là một trong tứ khoái của người bình dân.
Mạnh Tử cũng đã từng khẳng định: “Thực sắc, tính dã” (Ham ăn uống và sắc đẹp là bản tính của con người). Tuy nhiên, không phải bao giờ nhu cầu dục tính của con người cũng được thỏa mãn. Khi những tiết chế về đạo đức cá nhân, đạo đức xã hội không cho phép con người được đáp ứng nhu cầu dục tính thì lúc đó xuất hiện những ẩn ức dồn nén trong tâm thức con người. Theo Freud: bản năng con người không thể mất, không thể bị tiêu diệt dù bị áp lực của môi trường văn hoá, lễ giáo đạo đức… Chúng chỉ bị dồn nén vào tiềm thức, đến khi gặp điều kiện thuận lợi sẽ bùng phát.
Nghĩa là chúng không thể bị triệt tiêu, chỉ ẩn náu dưới một hình thức. Xã hội phong kiến quá nhấn mạnh kìm hãm, bó buộc, ẩn dấu dục tính cho nên dẫn đến nhiều sai lầm. Cấm đoán và dục vọng đều tồn tại song song trong con người. Khi nào sự cấm đoán mạnh xuất hiện thì dục vọng chỉ bị lấn lướt chứ không bị gạt bỏ hoàn toàn.
Kết quả của sự cấm đoán chỉ trấn áp dục vọng và đẩy nó xuống vô thức. Và lúc gặp điều kiện thuận lợi nó lại “đâm trồi nảy lộc”.Và một trong những cách để con người giải thoát khỏi ẩn ức dục tính chính là việc con người hướng tới sáng tạo nghệ thuật.Vì thế trong nhiều tác phẩm nghệ thuật hội họa, điêu khắc, văn học… chúng ta có thể dễ dàng nhìn thấy trong đó những ẩn ức dục tính được thể hiện bằng nhiều cách khác nhau.2 Dục tính trong văn hóa cổ trung đại Khi nói về dục tính, tình dục, người ta thường nghĩ đến đó là chuyện xác thịt, chuyện thuộc về mặt sinh học của con người. Tuy nhiên, theo các nhà xã hội học thì tình dục cũng mang tính xã hội và tâm lý, thay đổi tùy theo do sự kiến tạo xã hội và trải nghiệm cá nhân. Tình dục chịu ảnh hưởng mạnh mẽ bởi các giá trị văn hóa và truyền thống.
Ở mỗi cộng đồng, quốc gia, mỗi nhóm xã hội, mỗi con người ở những 20 thời đại khác nhau lại có quan niệm về dục tính, cách ứng xử với dục tính khác nhau. Và chính nền tảng kinh tế-xã hội, văn hóa tinh thần đã qui định sự khác nhau này.