Hữu Thể và Thời Gian: Triết Lý Phật Giáo Qua Tác Phẩm Của Tăng Triệu

Tài liệu nghiên cứu Huuthevathoigian chua xac dinh, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về ., phục vụ nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Triết Học
• Đề tài: Khám Phá Hữu Thể và Thời Gian Trong Triết Học Phật Giáo
• Loại tài liệu: Bài Luận
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Hữu Thể và Thời Gian Trong Phật Giáo

Bài viết này khám phá mối liên hệ sâu sắc giữa hữu thể và thời gian trong triết học Phật giáo. Từ vô thường, duyên khởi đến tánh không, các khái niệm này không chỉ là lý thuyết trừu tượng mà còn là chìa khóa để hiểu về khổ, luân hồi và con đường giải thoát. Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào cách Phật giáo giải thích bản chất của thực tại, sự vận hành của thời gian và ảnh hưởng của chúng đến sự tồn tại của hữu thể. Chúng ta sẽ xem xét các trường phái Phật giáo khác nhau và các triết gia nổi tiếng như Nagarjuna để làm sáng tỏ những quan điểm độc đáo này. Mục tiêu là cung cấp một cái nhìn toàn diện về cách Phật giáo tiếp cận những câu hỏi căn bản về sự tồn tại và thời gian, đồng thời khám phá những ứng dụng thực tiễn của những hiểu biết này trong cuộc sống hàng ngày.

1.1. Giới Thiệu Khái Niệm Hữu Thể Luận Phật Giáo

Trong Phật giáo, hữu thể không được xem là một thực thể cố định, bất biến mà là một dòng chảy liên tục của các hiện tượng duyên khởi. Mọi sự vật đều hình thành từ sự kết hợp của nhiều yếu tố và không có bản chất độc lập, thường hằng. Khái niệm vô ngã nhấn mạnh rằng không có một cái 'tôi' cố định, tồn tại vĩnh viễn. Thay vào đó, hữu thể là một tập hợp các yếu tố vật chất và tinh thần luôn thay đổi. Điều này khác biệt so với nhiều hệ thống triết học khác, vốn thường tìm kiếm một bản chất cố định đằng sau sự thay đổi. Phật giáo tập trung vào việc nhận ra tính vô thường và duyên khởi của mọi sự vật để đạt được sự giải thoát.

1.2. Thời Gian Trong Triết Học Phật Giáo Một Dòng Chảy Liên Tục

Thời gian trong Phật giáo không phải là một đường thẳng tuyến tính mà là một dòng chảy liên tục của các khoảnh khắc hiện tại. Mỗi khoảnh khắc sinh khởi, tồn tại và diệt đi, tạo thành một chuỗi vô tận của sự thay đổi. Khái niệm sát na nhấn mạnh tính chất ngắn ngủi của mỗi khoảnh khắc. Thời gian gắn liền với nghiệp và luân hồi, nơi hành động trong quá khứ ảnh hưởng đến hiện tại và tương lai. Hiểu rõ bản chất của thời gian là chìa khóa để vượt qua sự bám chấp vào quá khứ và lo lắng về tương lai, sống trọn vẹn trong hiện tại.

II. Phân Tích Vô Thường Nền Tảng Của Hữu Thể và Thời Gian

Vô thường là một trong ba pháp ấn (Tam pháp ấn) của Phật giáo, cùng với khổ và vô ngã. Nó là nền tảng để hiểu về hữu thể và thời gian. Mọi sự vật đều thay đổi, không có gì tồn tại vĩnh viễn. Sự thay đổi này diễn ra liên tục, từ khoảnh khắc này sang khoảnh khắc khác. Nhận thức về vô thường giúp chúng ta buông bỏ sự bám chấp vào những điều phù du, giảm bớt khổ đau và tiến gần hơn đến sự giải thoát. Vô thường không phải là một điều tiêu cực mà là một cơ hội để phát triển và thay đổi. Nó nhắc nhở chúng ta rằng cuộc sống là một dòng chảy liên tục và chúng ta cần phải thích nghi và chấp nhận sự thay đổi.

2.1. Vô Thường và Sự Thay Đổi Của Hữu Thể

Vô thường ảnh hưởng trực tiếp đến hữu thể. Mọi sự vật, từ vật chất đến tinh thần, đều chịu sự chi phối của vô thường. Cơ thể chúng ta thay đổi theo thời gian, suy nghĩ và cảm xúc của chúng ta cũng vậy. Không có gì giữ nguyên trạng thái ban đầu. Nhận thức về điều này giúp chúng ta chấp nhận sự lão hóa, bệnh tật và cái chết như một phần tất yếu của cuộc sống. Nó cũng giúp chúng ta trân trọng những khoảnh khắc hiện tại và sống một cuộc sống ý nghĩa hơn.

2.2. Ảnh Hưởng Của Vô Thường Đến Quan Niệm Thời Gian

Vô thường làm thay đổi cách chúng ta nhìn nhận thời gian. Thay vì xem thời gian là một đường thẳng cố định, chúng ta nhận ra rằng nó là một dòng chảy liên tục của những khoảnh khắc vô thường. Quá khứ đã qua, tương lai chưa đến, chỉ có hiện tại là thực tại duy nhất. Sống trong hiện tại, không bám chấp vào quá khứ và không lo lắng về tương lai, là một cách để đối diện với vô thường và tìm thấy sự bình an trong tâm hồn.

III. Duyên Khởi Mối Liên Hệ Giữa Hữu Thể và Thời Gian

Duyên khởi là một khái niệm trung tâm trong triết học Phật giáo, giải thích cách mọi sự vật hình thành và tồn tại thông qua mối quan hệ tương hỗ. Không có gì tồn tại độc lập, mọi thứ đều phụ thuộc vào các điều kiện và yếu tố khác. Thời gian đóng vai trò quan trọng trong duyên khởi, vì các sự kiện trong quá khứ ảnh hưởng đến hiện tại và tương lai. Hiểu rõ duyên khởi giúp chúng ta thấy được sự liên kết giữa mọi sự vật và sống một cuộc sống có trách nhiệm hơn. Nó cũng giúp chúng ta hiểu rõ hơn về nghiệp và luân hồi, và cách chúng ta có thể tạo ra những điều kiện tốt đẹp hơn cho tương lai.

3.1. Duyên Khởi và Sự Hình Thành Của Hữu Thể

Duyên khởi giải thích rằng hữu thể không phải là một thực thể độc lập mà là kết quả của sự kết hợp của nhiều yếu tố. Ví dụ, một cái cây hình thành từ hạt giống, đất, nước, ánh sáng và không khí. Nếu thiếu bất kỳ yếu tố nào, cái cây sẽ không thể tồn tại. Tương tự, con người hình thành từ các yếu tố vật chất và tinh thần, và chịu ảnh hưởng của môi trường xung quanh. Nhận thức về duyên khởi giúp chúng ta thấy được sự liên kết giữa mọi sự vật và sống một cuộc sống hòa hợp hơn với thiên nhiên và xã hội.

3.2. Vai Trò Của Thời Gian Trong Duyên Khởi

Thời gian đóng vai trò quan trọng trong duyên khởi. Các sự kiện trong quá khứ tạo ra những điều kiện cho hiện tại, và hành động trong hiện tại sẽ tạo ra những điều kiện cho tương lai. Nghiệp là một ví dụ về mối quan hệ giữa thời gian và duyên khởi. Những hành động tốt sẽ tạo ra những kết quả tốt, và những hành động xấu sẽ tạo ra những kết quả xấu. Hiểu rõ điều này giúp chúng ta sống một cuộc sống có đạo đức và tạo ra những điều kiện tốt đẹp hơn cho bản thân và người khác.

IV. Tánh Không Bản Chất Của Hữu Thể và Thời Gian Trong Phật Giáo

Tánh không là một khái niệm quan trọng trong Phật giáo Đại thừa, đặc biệt là trong trường phái Trung quán (Madhyamaka) của Nagarjuna. Nó không có nghĩa là 'không có gì' mà là 'không có bản chất tự có'. Mọi sự vật đều duyên khởi, do đó không có bản chất độc lập, thường hằng. Thời gian cũng không có bản chất tự có, nó chỉ là một khái niệm được tạo ra bởi tâm trí. Nhận thức về tánh không giúp chúng ta vượt qua sự bám chấp vào các khái niệm và đạt được sự giải thoát.

4.1. Giải Thích Tánh Không và Mối Quan Hệ Với Hữu Thể

Tánh không không phủ nhận sự tồn tại của hữu thể, nhưng nó phủ nhận rằng hữu thể có một bản chất tự có, độc lập. Mọi sự vật đều duyên khởi, do đó không có bản chất cố định. Ví dụ, một cái bàn được tạo thành từ gỗ, đinh, sơn và công sức của người thợ. Nếu thiếu bất kỳ yếu tố nào, cái bàn sẽ không thể tồn tại. Do đó, cái bàn không có bản chất tự có, nó chỉ là một tập hợp các yếu tố duyên khởi.

4.2. Tánh Không và Quan Niệm Thời Gian Trong Phật Giáo

Thời gian cũng không có bản chất tự có. Nó chỉ là một khái niệm được tạo ra bởi tâm trí để đo lường sự thay đổi. Quá khứ, hiện tại và tương lai chỉ là những khái niệm tương đối. Nhận thức về tánh không của thời gian giúp chúng ta vượt qua sự bám chấp vào quá khứ và lo lắng về tương lai, sống trọn vẹn trong hiện tại. Điều này dẫn đến sự giải thoát khỏi khổ đau.

V. Ứng Dụng Triết Học Phật Giáo Về Hữu Thể và Thời Gian

Hiểu rõ về hữu thể và thời gian trong triết học Phật giáo có thể mang lại nhiều lợi ích trong cuộc sống hàng ngày. Nhận thức về vô thường giúp chúng ta chấp nhận sự thay đổi và giảm bớt khổ đau. Hiểu rõ duyên khởi giúp chúng ta sống một cuộc sống có trách nhiệm hơn và tạo ra những điều kiện tốt đẹp hơn cho bản thân và người khác. Nhận thức về tánh không giúp chúng ta vượt qua sự bám chấp vào các khái niệm và đạt được sự bình an trong tâm hồn. Thiền định và chánh niệm là những phương pháp thực hành giúp chúng ta trải nghiệm trực tiếp những hiểu biết này.

5.1. Chánh Niệm và Sống Trong Hiện Tại Vượt Qua Thời Gian

Chánh niệm là một phương pháp thực hành giúp chúng ta tập trung vào hiện tại, không phán xét. Khi chúng ta chánh niệm, chúng ta nhận thức được những gì đang xảy ra trong cơ thể, cảm xúc và suy nghĩ của chúng ta mà không bị cuốn theo chúng. Điều này giúp chúng ta vượt qua sự bám chấp vào quá khứ và lo lắng về tương lai, sống trọn vẹn trong hiện tại. Chánh niệm là một công cụ mạnh mẽ để đối diện với vô thường và tìm thấy sự bình an trong tâm hồn.

5.2. Thiền Định và Nhận Thức Về Tánh Không Của Hữu Thể

Thiền định là một phương pháp thực hành giúp chúng ta làm lắng dịu tâm trí và đạt được sự tĩnh lặng. Trong thiền định, chúng ta có thể trải nghiệm trực tiếp tánh không của hữu thể. Chúng ta nhận ra rằng mọi sự vật đều duyên khởi và không có bản chất tự có. Điều này giúp chúng ta vượt qua sự bám chấp vào các khái niệm và đạt được sự giải thoát.

VI. Kết Luận Hữu Thể và Thời Gian Trên Con Đường Giác Ngộ

Khám phá hữu thể và thời gian trong triết học Phật giáo là một hành trình sâu sắc vào bản chất của thực tại. Từ vô thường, duyên khởi đến tánh không, các khái niệm này cung cấp một cái nhìn độc đáo về sự tồn tại và con đường giải thoát. Bằng cách thực hành chánh niệm và thiền định, chúng ta có thể trải nghiệm trực tiếp những hiểu biết này và sống một cuộc sống ý nghĩa hơn. Phật giáo không chỉ là một hệ thống triết học mà còn là một con đường thực hành để đạt được sự giác ngộ và giải thoát khỏi khổ đau.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Việc Nghiên Cứu Triết Học Phật Giáo

Nghiên cứu triết học Phật giáo giúp chúng ta hiểu rõ hơn về bản chất của thực tại và con đường giải thoát. Nó cung cấp một hệ thống lý luận và thực hành để đối diện với những thách thức của cuộc sống và tìm thấy sự bình an trong tâm hồn. Phật giáo không chỉ là một tôn giáo mà còn là một nguồn trí tuệ vô tận cho nhân loại.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Hữu Thể và Thời Gian

Nghiên cứu về hữu thể và thời gian trong Phật giáo vẫn còn nhiều tiềm năng phát triển. Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc so sánh quan điểm của Phật giáo với các hệ thống triết học và khoa học khác. Ngoài ra, cần có thêm các nghiên cứu thực nghiệm về hiệu quả của chánh niệm và thiền định trong việc giảm khổ đau và tăng cường hạnh phúc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỮU THỂ VÀ THỜI GIAN HỒNG DƯƠNG Sưu tầm và chuyển sang ebook: thanhtung1903 www.com Một đóa mai. Trong bài Vật bất thiên của Triệu Luận, một tuyệt tác rất nổi tiếng của ngài Tăng Triệu, Thích Duy Lực dịch, có những đoạn liên hệ đến vấn đề hữu thể và thời gian như sau. “Sự sanh tử luân hồi, mùa đông mùa hè thay phiên biến đổi, hình như có vật lưu động, ấy là sự hiểu biết của người thường, nhưng tôi thời nói chẳng phải vậy. Tại sao? Kinh Phóng Quang Bát Nhã có nói: “Các pháp chẳng có khứ lai, chẳng có pháp nào động chuyển cả.” “Người thường cho là động vì vật xưa không đến nay, nên nói là động mà chẳng phải tịnh [mặt trẻ lúc xưa nay biến thành già, có biến đổi tức là động rồi, chẳng phải tịnh].

Còn tôi cho là tịnh, cũng là vật xưa không đến nay, nên nói tịnh mà chẳng động [mặt trẻ trụ lúc xưa chưa từng dời đến nay, nên nói tịnh mà chẳng động]. Người chấp động mà chẳng tịnh vì nó chẳng đến [vì mặt trẻ chẳng đến, nhưng biến thành già nên cho là động]. Sự thật, tịnh mà chẳng động vì nó không đi [vì mặt trẻ ở lúc xưa không đến nay cũng như mặt già hiện nay không đến xưa, nên gọi là tịnh]. Vậy hiện tượng chưa từng khác, mà sự thấy bất đồng [cùng “vật xưa không đến nay” mà thấy có sự động tịnh chẳng đồng].

Người mê lấy tình nghịch lý nên bị bế tắc, người ngộ thời từ lý đạt sự nên được thông suốt. Nếu ngộ đạo chân thường thời đâu còn tướng nào có thể chướng ngại được. Tịnh thức của con người bị mê hoặc đã lâu, nên đối với cảnh chân thật trước mắt mà chẳng biết, thật đáng thương xót! Đã biết vật xưa chẳng đến nay mà lại nói vật nay có đi, vật xưa đã chẳng đến mà vật nay làm sao đi được? Tại sao vậy? Tìm vật xưa ở nơi xưa, xưa chưa từng không; tìm vật xưa ở nơi nay, nay chưa từng có. Nay chưa từng có thời rõ ràng là vật không đến; xưa chưa từng không nên biết vật chẳng đi.” “Kinh Lăng Già nói: “Tất cả pháp chẳng sanh, đó là nghĩa sát na, mới sanh liền có diệt, chẳng vì kẻ ngu thuyết.” Ngài Hiền Thủ giải rằng: “Vì sát na lưu chuyển nên không có tự tánh.

Nếu vật có tự tánh thời vĩnh viễn cố định, không có sanh diệt biến đổi. Vì không có tự tánh nên không sanh. Nếu không sanh thời không lưu chuyển, vì thế người khế ngộ pháp vô sanh mới thấy được nghĩa sát na”. Kinh Duy Ma Cật nói: “Không sanh không diệt là nghĩa vô thường”.

Đã không có một chút triệu chứng qua lại thời làm sao có vật gì để lưu động biến đổi? Kỳ thật, về không gian thời vật không khứ lai, về thời gian thời không có cổ kim. Cũng như trong chiêm bao thấy trải qua nhiều năm, nhưng tỉnh gíấc thời biết chỉ có chốc lát thôi. Nếu lấy chiêm bao để quán các pháp thời thời vô cổ kim, pháp vô khứ lai đã ắ ế ề rõ ràng trước mắt. Nếu tác ý phân biệt thời liền lọt vào lưu chuyển, chỗ này chẳng phải phàm tình có thể đến được.

Gió bão bay núi mà thường tịnh Nước sông đổ gấp mà chẳng trôi Bụi trần lăng xăng mà chẳng động Trăng qua bầu trời mà chẳng đi Bốn câu kệ này đâu còn kỳ lạ gì nữa.” Khi lược giải đoạn luận này, Đại sư Hám Sơn cho biết: Ngày xưa về sự nghi câu “Thế gian tướng thường trú” của kinh Pháp Hoa liền nhờ đây mà tan rã. Ngài giải thích: Kinh Thánh Cụ nói: “Bồ tát ở trong chỗ phàm phu chấp thường mà nói vô thường để phá chấp ấy, chẳng phải thật có tướng sanh tử, ý là muốn người ngay trong vô thường mà ngộ chân thường.” Như Đại thừa luận nói: “Các pháp trạm nhiên thường trụ chẳng động, vốn không khứ lai.” Ý muốn cho người ngay khi náo động mà ngộ “Bất thiên”, lời nói thường và vô thường đều là tùy cơ để giáo hóa chúng sanh, lời tuy khác mà ý là một, đâu phải vì văn khác mà đối chọi nhau. Vậy thời người chấp theo ngôn ngữ để tranh biện, chẳng phải là mê hoặc ư?” Với ý muốn cho người ngay trong vô thường mà ngộ được “thị pháp trụ pháp vị, thế gian tướng thường trú”, Thiền sư Mãn Giác để lại bài kệ cáo bệnh dạy chúng với ẩn dụ của một đóa mai: “Xuân đi trăm hoa rụng, Xuân đến trăm hoa cười. Việc đời qua trước mắt, Già đến trên đầu rồi! Chớ bảo xuân tàn hoa rụng hết, Ngoài sân đêm trước một đóa mai.” Việc đến đi của mùa xuân tùy thuộc vào vô thường, nếu không có vô thường thời sẽ không có đến đi, và không có đến đi thời không có mùa xuân.

Vậy “Xuân đi trăm hoa rụng, Xuân đến trăm hoa cười” chỉ là hiện tượng biến dịch (vô thường) thường chứ không gì khác. Ở đây, chúng biểu trưng cho sự sống chết của con người mà lý vô thường luôn được hiện hữu một cách thường xuyên, để thể hiện luật tắc Duyên khởi trong hiện tướng tức trong sát na khởi diệt của các pháp. Chỉ vì không nhận ra được cái lý ẩn của “Việc đời qua trước mắt, Già đến trên đầu rồi” nên từ sự vô thường bất toàn của các pháp, con người hoảng hốt đâm ra ham sống sợ chết. Chính vì sự sợ hãi trước cuộc sống chết của chính mình, qua những biến động đổi thay của vô thường luôn luôn hiện hữu bên cạnh, nên lòng mê tín dị đoan nổi dậy tin chấp tà kiến vào những thế lực bên ngoài, để rồi bị chúng cuốn hút luôn, không làm chủ được mình.

Do đó, thiền sư Mãn Giác mới cảnh giác “Chớ bảo xuân tàn hoa rụng hết”, phủ định những xác quyết mà ằ người đời coi như một thứ chân lý cho rằng “Xuân đi trăm hoa rụng, Xuân đến trăm hoa cười” là theo tiến trình thời gian, phân bố điều trong một năm qua bốn mùa xuân, hạ, thu, đông. Thật ra, sự hiện thành của trăm hoa không lệ thuộc vào sự xuân đến hay xuân đi. Theo luật tắc Duyên khởi thời chúng hiện thành vào bất cứ lúc nào, bất cứ ở đâu khi mọi duyên hội đủ và gặp hoàn cảnh môi trường thuận lợi. Cuối cùng, câu “Ngoài sân đêm trước một đóa mai” xác định thời gian và nơi chốn hiện thành của đóa mai.

Đêm trước là đêm nào? Thuộc mùa nào trong năm? Thầy Tuệ Sỹ cho biết rõ ngày qua đời của Thiền sư là ngày 30 tháng 11 năm Hội Phong thứ 5 (1096). Như thế, đóa mai trong bài kệ có thể hiện thành vào mùa đông, và do đó đánh đổ đi được những lệ thuộc ước lệ thời gian từ ngàn xưa để lại mà mọi người trong chúng ta chấp nhận như là một chân lý. Sự hiện thành của đóa mai không nhất thiết phải vào xuân, mà có thể xảy ra vào bất cứ lúc nào, bất cứ ở đâu miễn có đầy đủ mọi duyên cùng hoàn cảnh môi trường thích ứng. Đứng về mặt ẩn dụ một đóa mai, Thiền sư nhằm trao cho những người đi sau đức vô úy trước việc sống chết của đời người và nói lên lý pháp tánh khởi, do đó mà thấy được sự xuất sanh cái tướng trạng sinh diệt của thế giới luân hồi từ cái Chân tánh thanh tịnh và thường trụ của thế giới giải thoát.

Trên lộ trình tu chứng, pháp tắc tánh khởi được dùng để chinh phục hiện thực giới và phát kiến giải thoát giới. Đây chính là giáo pháp về quán tưởng lý sự vô ấ ể ấ ể ngại của Nhất thừa hiển tánh giáo. Giáo lý Nhất thừa hiển tánh giáo là giáo lý trực hiển chân nguyên, tức chân tâm bản giác: “Nhất thừa nói: tất cả chúng sinh đều có cái chân tâm bổn giác. Từ vô thỉ lại nay, cái chân tâm ấy thường còn trong sạch, rõ rõ chẳng tối, làu làu thường biết.

Cũng tên Phật tánh, cũng tên Như Lai tạng. Từ kiếp vô thỉ, bị vọng tưởng che đi, nên chẳng tự xét biết, vì chỉ nhận lầm xác phàm, đâm mắc kết nghiệp, chịu khổ sanh tử! Đức Đại giác là Phật, Ngài thương xót thuyết pháp rằng: tất cả bốn đại, sáu trần đều không; lại mở chỉ ra cho cái chân tâm rất sáng suốt thanh tịnh, vì toàn thể nó vẫn đồng chư Phật.” (Hoa nghiêm nguyên nhân luận. HT Thích Khánh Anh dịch) Như vậy có nghĩa là tất cả các pháp sở tri đều là biểu tượng được hiển lộ của tánh Không. Kinh Kim Cang nói: “Thế nên Như Lai thuyết tất cả pháp đều là Phật pháp.” Phật là Phật tánh, là tánh Không, cảnh giới của tuyệt đối bình đẳng; pháp là nhân và duyên, là sắc giới, thế giới của tuyệt đối sai biệt.

Vậy Phật pháp nói theo Tâm kinh là “Sắc tức thị Không, Không tức thị Sắc”, hay nói theo quan điểm “đồng thời thành Đạo” của Đạo Nguyên, “Tất hữu là Phật tánh”. Mũi tên thời gian: Tiến hóa về Chết. Một câu hỏi được nêu ra: Các nhà khoa học hiện nay mô tả sự hiện thành và tồn tại của các pháp như thế nào? Nên nhớ rằng ngôn ngữ và luận lý khoa học dùng mô tả sự vật, hiện tượng, hay biến cố đều luôn luôn được đóng khung trong một lý thuyết, tức một phương cách quán chiếu thực tại. Như vậy, ngôn từ danh tự dùng phô diễn lý thuyết thật ra chỉ để giải thích một lối nhìn sự hữu chứ không mô tả một thực tại nào tương ứng với sự hữu.

Một số khoa học gia tìm cách giải thích sự vật là những mẫu hình phát hiện từ những biến chuyển của một mạng lưới các tiến trình tương liên tương tục rộng lớn bao la mà Phật giáo gọi là pháp giới. Đối với họ, hữu thể hiện thành và tồn tại giống như một xoáy nước xuất hiện trong một dòng nước chảy xiết, hay như một trật tự tạm thời bền vững phát khởi từ một dòng năng lượng lưu chú dao động mạnh trong trạng thái rất xa thế cân bằng. Một trong những khoa học gia đó là nhà hóa học lý thuyết Bỉ gốc Nga Ilya Prigogine, giải Nobel năm 1977. Thuyết cấu trúc tiêu tán (Dissipative structures) của ông thành công giải quyết nghịch lý giữa hai quan điểm mâu thuẫn về sự tiến hóa, một của khoa học vật lý về sự chết, thường được gọi là khoa nhiệt động học (Thermodynamics), và một của thuyết tiến hóa Darwin về ố ế ấ sự sống.

Nguyên nhân phát minh thuyết cấu trúc tiêu tán là do Prigogine nêu ra thắc mắc: “Có một câu hỏi quấy rầy chúng ta hơn một thế kỷ: Sự tiến hóa của một sinh vật có ý nghĩa gì trong thế giới nhiệt động học, một thế giới không ngừng gia tăng hỗn loạn?” Nhiệt động học là gì?