Chương 1. TỔNG QUAN VỀ KHAI PHÁ DỮ LIỆU ĐỒ THỊ 1. Tổng quan về khai phá dữ liệu đồ thị 1. Tại sao cần khai phá dữ liệu: Khoảng một thập kỷ trở lại đây lượng thông tin được lưu trữ trên các thiết bị điện tử không ngừng tăng lên.
Theo các chuyên gia trong ngành CNTT sau cứ khoảng 2 năm thì lượng thông tin lưu trữ trên toàn thế giới tăng gấp đôi, không những vậy các thông tin lưu trữ này có số lượng và kích cỡ CSDL ngày càng lớn và tăng một cách nhanh chóng. Để giải quyết vấn đề này khai phá dữ liệu ra đời như một cách hữu hiệu giải quyết vấn đề vừa nêu ở trên. Hiện nay khai phá dữ liệu có rất nhiều định nghĩa tuy nhiên chúng ta có thể hiểu đơn giản khai phá dữ liệu như là một công nghệ tri thức giúp khai thác những thông tin hữu ích từ những kho dữ liệu được tích trữ trong suốt quá trình hoạt động của một tổ chức, đơn vị nào đó. Các khái niệm khai phá dữ liệu Thuật ngữ khai phá dữ liệu là nói đến việc tìm kiếm một tập hợp nhỏ có giá trị từ một số lượng lớn các dữ liệu thô.
Hiện nay có rất nhiều thuật ngữ được dùng có nghĩa tương tự với khai phá dữ liệu (Data Mining) như: Khai phá tri thức (Knowledge Mining), Chắt lọc tri thức (Knowledge extraction), Phân tích dữ liệu/mẫu (Data/patern), …. Định nghĩa : Khai phá dữ liệu là tập hợp các kỹ thuật đươc sử dụng để tự động để khai thác và tìm ra các mối quan hệ lẫn nhau của dữ liệu trong một tập hợp các dữ liệu khổng lồ và phức tạp, đồng thời cũng tìm ta các mẫu tiềm ẩn trong tập dữ liệu. Khai phá dữ liệu là một trong bảy bước của quá trình KDD (Knowleadge Discovery in Database) và KDD được xem như 7 quá trình khác nhau theo thứ tự: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 - Làm sạch dữ liệu (data cleaning & preprocessing): Loại bỏ nhiễu các dữ liệu không cần thiết. - Tích hợp dữ liệu (Data integration): Quá trình hợp nhất dữ liệu thành kho dữ liệu sau khi đã làm sạch dữ liệu và tiền xử lý.
- Trích chọn dữ liệu (data selection): Trích chọn dữ liệu từ những kho dữ liệu và sau đó chuyển đổi về dạng thích hợp cho quá trình khai thác tri thức - Chuyển đổi dữ liệu: Các dữ liệu được chuyển sang dạng phù hợp cho quá trình xử lý - Khai phá dữ liệu: Đây là một trong những bước quan trọng nhất, trong đó sử dụng những phương pháp thông minh để chắt lọc ra những mẫu dữ liệu. - Ước lượng mẫu (Knowledge evulation): Đây là quá trình đánh giá các kết quả tìm được thông qua các độ đo nào đó. - Biểu diễn tri thức (knowledge pesentation): Quá trình sử dụng các kỹ thuật để biểu diễn và thể hiện trực quan cho người dùng. Các bước trong khai phá dữ liệu và KDD 1.
Các chức năng chính của khai phá dữ liệu Khai phá dữ liệu đươc chia thành các nhánh nhỏ bao gồm: - Mô tả khái niệm: Thiên về mô tả, tổng hợp và tóm tắt khai niệm. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Ví dụ cụ thể minh hoa cho nhánh này chính là quá trình tóm tắt văn bản, bài báo, bài luận…. - Luật kết hợp: Là dạng luật biểu diễn tri thức ở dạng khá đơn giản VD: “ 70% nam giới đi mua bia thì trong số đó 85% sẽ mua thêm đồ nhắm” Luật kết hợp được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực như: y học, kinh doanh, tài chính và thị trường chứng khoán… - Phân lớp và dự đoán: Xếp một đối tượng vào trong một lớp đã biết trước. Hướng tiếp cận này thường sử dụng một số kỹ thuật của học máy(machine learning) như cây quyết định, mạng noron nhân tạo, …đây còn được hiểu theo nghĩa khác là học có giám sát.
VD: Phân lớp vùng địa lý theo dự báo thời tiết - Phân cụm: Xếp các đối tượng theo từng cụm, số lượng cũng như tên cụm chưa được biết trước. Phân cụm hay còn gọi tên khác là học không giám sát. - Khai phá chuỗi: Khai phá chuỗi tương tự như khai phá luật kết hợp nhưng ở đây có thêm tính thứ tự và tính thời gian. Hướng tiếp cận này được ứng dụng nhiều trong lĩnh vực tài chính và thị trường chứng khoán vì nó có tính dự báo cao.
Các công cụ khai phá dữ liệu Khai phá dữ liệu không phải là tất cả các công cụ hay phần mềm cơ sở dữ liệu đang sử dụng. Có thể thực hiện việc khai phá dữ liệu bằng các hệ thống cơ sở dữ liệu bình thường và các công cụ đơn giản, bao gồm việc tạo và viết phần mềm riêng hoặc sử dụng các gói phần mềm thương mại. Khai phá dữ liệu phức tạp được hưởng lợi từ kinh nghiệm trong quá khứ và các thuật toán đã định nghĩa với phần mềm và các gói phần mềm hiện có với các công cụ nhất định để thu được mối quan hệ hoặc uy tín lớn hơn bằng các kỹ thuật khác nhau. Hiện nay các tập hợp dữ liệu rất lớn và việc xử lý dữ liệu theo cụm và quy mô lớn có thể cho phép khai phá dữ liệu để sắp xếp và lập báo cáo về các LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 nhóm và các mối tương quan của dữ liệu phức tạp hơn.
Bây giờ đã có sẵn rất nhiều công cụ và hệ thống hoàn toàn mới gồm các hệ thống lưu trữ và xử lý dữ kiệu kết hợp. Quy trình khai phá dữ liệu đồ thị Quá trình khai phá dữ liệu đồ thị (khám phá tri thức) được tiến hành qua 5 bước sau Hình thành và định nghĩa bài toán Thu thập và Tiền xử lý dữ liệu Khai thác dữ liệu Rút ra các tri thức Phân tích và kiểm định kết quả Sử dụng các tri thức phát hiện được Hình 1. Quá trình khai phá dữ liêu (khám phá tri thức) 1. Hình thành và định nghĩa bài toán Đây là bước tìm hiểu lĩnh vực ứng dụng và hình thành bài toán, bước này sẽ quyết định cho việc rút ra những tri thức hữu ích, đồng thời lựa chọn các phương pháp khai phá dữ liệu thích hợp với mục đích của ứng dụng và bản chất của dữ liệu.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Thu thập và tiền xử lý dữ liệu Trong bước này dữ liệu được thu thập ở dạng thô (nguồn dữ liệu thu thập có thể là từ các kho dữ liệu hay nguồn thông tin internet). Trong giai đoạn này dữ liệu cũng được tiền xử lý để biến đổi và cải thiện chất lượng dữ liệu cho phù hợp với phương pháp khai phá dữ liệu được chọn lựa trong bước trên. Bước này thường chiếm nhiều thời gian nhất trong quá trình khám phá tri thức.
Các giải thuật tiền xử lý dữ liệu bao gồm : Xử lý dữ liệu bị mất/ thiếu: Các dạng dữ liệu bị thiếu sẽ được thay thế bởi các giá trị thích hợp Khử sự trùng lắp: các đối tượng dữ liệu trùng lắp sẽ bị loại bỏ đi. Kỹ thuật này không được sử dụng cho các tác vụ có quan tâm đến phân bố dữ liệu. Giảm nhiễu: nhiễu và các đối tượng tách rời khỏi phân bố chung sẽ bị loại đi khỏi dữ liệu. Chuẩn hoá: miền giá trị của dữ liệu sẽ được chuẩn hoá.
Rời rạc hoá: các dạng dữ liệu số sẽ được biến đổi ra các giá trị rời rạc. Rút trích và xây dựng đặc trưng mới từ các thuộc tính đã có. Giảm chiều: các thuộc tính chứa ít thông tin sẽ được loại bỏ bớt. Khai phá dữ liệu và rút ra các tri thức Đây là bước quan trọng nhất trong tiến trình khám phá tri thức.
Kết quả của bước này là trích ra được các mẫu và/hoặc các mô hình ẩn dưới các dữ liệu. Một mô hình có thể là một biểu diễn cấu trúc tổng thể một thành phần của hệ thống hay cả hệ thống trong cơ sở dữ liệu, hay miêu tả cách dữ liệu được nảy sinh. Còn một mẫu là một cấu trúc cục bộ có liên quan đến vài biến và vài trường hợp trong cơ sở dữ liệu. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Phân tích và kiểm định kết quả Bước thứ tư là hiểu các tri thức đã tìm được, đặc biệt là làm sáng tỏ các mô tả và dự đoán. Trong bước này, kết quả tìm được sẽ được biến đổi sang dạng phù hợp với lĩnh vực ứng dụng và dễ hiểu hơn cho người dùng. Sử dụng các tri thức phát hiện được Trong bước này, các tri thức khám phá được sẽ được củng cố, kết hợp lại thành một hệ thống, đồng thời giải quyết các xung đột tiềm năng trong các tri thức đó. Các mô hình rút ra được đưa vào những hệ thống thông tin thực tế dưới dạng các môdun hỗ trợ việc đưa ra quyết định.
Các giai đoạn của quá trình khám phá tri thức có mối quan hệ chặt chẽ với nhau trong bối cảnh chung của hệ thống. Các kỹ thuật được sử dụng trong giai đoạn trước có thể ảnh hưởng đến hiệu quả của các giải thuật được sử dụng trong các giai đoạn tiếp theo. Các bước của quá trình khám phá tri thức có thể được lặp đi lặp lại một số lần, kết quả thu được có thể được lấy trung bình trên tất cả các lần thực hiện. Các bài toán trong khai phá dữ liệu đồ thị Một số kỹ thuật cốt lõi được sử dụng trong các bài toán khai phá dữ liệu, mô tả kiểu hoạt động khai phá dữ liệu và hoạt động phục hồi dữ liệu.
Khai phá luật kết hợp Khai phá luật kết hợp là kỹ thuật khai phá dữ liêu được biết đến nhiều hơn vì tính quen thuộc và đơn giản. Ở đây thực hiện một sự tương quan đơn giản giữa hai hoặc nhiều mục, thường cùng kiểu để nhận biết các mẫu. Việc xây dựng các công cụ khai phá dữ liệu dựa trên sự kết hợp hay mối quan hệ có thể thực hiện đơn giản bằng các công cụ khác nhau. Phân lớp Kỹ thuật phân lớp dùng để xây dựng một ý tưởng về kiểu khách hàng, kiểu mặt hàng hoặc kiểu đối tượng bằng cách mô tả nhiều thuộc tính để nhận LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 biết một lớp cụ thể.
Kỹ thuật phân lớp dùng để xây dựng một ý tưởng về kiểu khách hàng, kiểu mặt hàng hoặc kiểu đối tượng. Hơn nữa chúng ta có thể sử dụng việc phân lớp như một dạng nguồn thứ cấp, hoặc như là kết quả của các kỹ thuật khác. Phân cụm Bằng cách xem xét một hay nhiều thuộc tính hoặc các lớp, có thể nhóm các phần dữ liệu riêng lẻ với nhau để tạo thành một quan điểm cấu trúc.