Phần mở đầu 1. Lý do chọn đề tài Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng và sự cạnh tranh khốc liệt của nền kinh tế thị trường, các doanh nghiệp Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức và áp lực lớn để nâng cao năng lực cạnh tranh, duy trì vị thế và phát triển bền vững. Để tồn tại và phát triển trong môi trường kinh doanh hiện nay, việc xây dựng mô hình quản trị doanh nghiệp khoa học, hiệu quả là vô cùng cấp thiết. Trong đó, kế toán trách nhiệm ngày càng được chứng minh là một công cụ hữu hiệu, hỗ trợ đắc lực cho công tác quản lý và ra quyết định của các nhà quản trị.
Kế toán trách nhiệm là phương pháp kế toán phân tích chi tiết các khoản thu chi, chi phí và doanh thu theo từng trung tâm chịu trách nhiệm (phòng ban, bộ phận), nhằm kiểm soát và đánh giá hiệu quả hoạt động của từng đơn vị. Thông qua đó, nhà quản trị có thể nắm bắt kịp thời tình hình và hiệu quả công việc của các bộ phận, từ đó có cơ sở để điều chỉnh chiến lược, chính sách, phương án kinh doanh cho phù hợp với mục tiêu chung. Bên cạnh đó, kế toán trách nhiệm còn tạo động lực và trách nhiệm rõ ràng cho người lao động, góp phần nâng cao tinh thần, thái độ làm việc và hiệu quả hoạt động. Do đó, kế toán trách nhiệm được coi là công cụ quản lý hiện đại, hữu ích cho các nhà quản trị doanh nghiệp.
Ở Việt Nam, kế toán trách nhiệm đã dần khẳng định được vai trò và vị thế quan trọng trong hệ thống kế toán của các doanh nghiệp. Tuy nhiên, đối với nhiều doanh nghiệp, hệ thống kế toán trách nhiệm vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập. Một trong số đó là Tập đoàn Kinh Đô - một trong những thương hiệu dẫn đầu trong ngành thực phẩm Việt Nam. Theo khảo sát ban đầu, mặc dù Kinh Đô đã có sự phân cấp quản lý và áp dụng cơ bản kế toán trách nhiệm, 2 tuy nhiên hệ thống này vẫn còn nhiều hạn chế, chưa được hoàn thiện cũng như vận hành một cách khoa học.
Trên cơ sở này tác giả quyết định chọn đề tài “Kế toán trách nhiệm tại Công ty Cổ phần Tập đoàn Kinh Đô” làm đề tài nghiên cứu. Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, nhằm nghiên cứu và đề xuất các giải pháp hoàn thiện hệ thống kế toán trách nhiệm tại doanh nghiệp. Kết quả nghiên cứu của đề tài được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả công tác quản lý, điều hành tại Kinh Đô nói riêng và nhiều doanh nghiệp khác nói chung, từ đó giúp các doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, phát triển bền vững. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Các nghiên cứu trong nước Ngô Thị Thu Trang (2022), nghiên cứu đề tài “Kế toán trách nhiệm trong các trường đại học công lập khu vực miền Bắc”, Học viện tài chính, luận văn thạc sĩ.
Tác giả tiến hành tìm hiểu thực trạng Kế toán trách nhiệm tại các trường đại học Khu vực miền Bắc trong giai đoạn 2018 – 2021. Luận văn định hướng đến kế toán trách nhiệm tại các trường đại học vốn là một mô hình đặc thù, không vận hành giống như các doanh nghiệp bình thường. Kết quả nghiên cứu cho thấy hệ thống kế toán trách nhiệm của các trường đại học công lập đều đã đạt tiêu chuẩn, phân cấp, phân quyền rõ ràng phù hợp để áp dụng kế toán trách nhiệm trong môi trường đại học. Tuy nhiên, vẫn còn một số hạn chế đó là việc quản lý chồng chéo ở một số cấp, quyền quyết định vẫn chủ yếu nằm ở các đối tượng cấp cao do đó sự phân quyền tuy rõ ràng nhưng mức độ quản trị của người được phân quyền là chưa cao.
Từ đây tác giả đưa ra một số giải pháp làm rõ trách nhiệm của các cấp tương đồng cũng như đưa ra một số ý kiến để sự phân quyền đảm bảo được yêu cầu của kế toán trách nhiệm. 3 Hồ Ngọc Thanh (2020), nghiên cứu đề tài “Tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm tại Công ty TNHH bảo hiểm tổng hợp Grouppama Việt Nam”, luận văn thạc sĩ, Trường đại học kinh tế thành phố Hồ Chí Minh. Tác giả đã chỉ ra rằng, các phương pháp kỹ thuật đối với kế toán trách nhiệm tại doanh nghiệp chưa rõ ràng và đầy đủ, cùng với đó là nhận thức của nhà quản trị đối với hệ thống kế toán quản trị chưa cao, ngoài ra hệ thống báo cáo kế hoạch còn nhiều điểm yếu thiếu cơ sở, cảm tính chứ chưa thể hiện kỹ càng các vấn đề như chi phí, tác động của nền kinh tế thế giới đến doanh nghiệp. Từ đó, ngoài đề xuất tổ chức cơ bản lại hệ thống kế toán trách nhiệm.
Tác giả tập trung vào việc nâng cao nhận thức chung của nhà quản trị, các hệ thống chỉ tiêu nhằm xây dựng hệ thống báo cáo cho doanh nghiệp. Hồ Thị Kiều Linh (2020), nghiên cứu đề tài “Hoàn thiện kế toán trách nhiệm tại Công ty TNHH Domex Quảng Nam”, Đại học Kinh Tế - Trường đại học Đà Nẵng, luận văn thạc sĩ. Nghiên cứu chỉ rõ kế toán toán trách nhiệm tại công ty vẫn chưa hoàn thiện. Trung tâm chi phí chưa thực sự rõ ràng khi đã có trách nhiệm cụ thể cho các nhà máy nhưng các nhà máy lại chưa có quyền quyết định các vấn đề về trung tâm chi phí.
Các hoạt động về trung tâm trách nhiệm tuy được quy định nhưng chưa rõ ràng, còn chồng chéo, quyền quyết định của đa phần các hoạt động quyết định bởi nhà quản trị tại trung tâm đầu tư. Tác giả trên cơ sở này đưa ra các mô hình, sơ đồ cụ thể về quyền và trách nhiệm,… Cao Thị Huyền Trang (2019), “Factors affect on responsibility accounting in enterprises: data from the subsidiaries of saigon beer alcohol beverage corporation (sabeco)”, tạm dịch “Nghiên cứu nhân tố ảnh hưởng đến việc tổ chức kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp: Dữ liệu tại các đơn vị trực thuộc tổng công ty bia, rượu, nước giải khát Sài Gòn (SABECO)”, được đăng tải vào ngày 20/12/2019, tập số 55 của tạp chí Journal of Science 4 & Technology. Tác giả tiến hành phân tích định lượng trên 179 phiếu khảo sát có kết quả hợp lệ với các nhân tố: Sự cạnh tranh, sự phân cấp quản lý, quy mô doanh nghiệp, nhận thức của nhà quản trị, chi phí tổ chức kế toán trách nhiệm, chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp. Kết quả cho thấy nhận thức của nhà quản trị đối với kế toán trách nhiệm có vai trò quan trọng nhất, tiếp đó là quy mô doanh nghiệp và chiến lược kinh doanh.
Từ kết quả nghiên cứu tác giả đã đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao nhận thức của nhà quản trị đối với kế toán trách nhiệm. Từ đó cho thấy tầm quan trọng của của nhận thức quản trị đối với hệ thống kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp. Nguyễn Hải Phương (2020), “Kế toán trách nhiệm tại Công ty TNHH Điện tử Nobel Việt Nam”, Trường Đại học Lao động Xã hội, luận văn thạc sĩ. Nghiên cứu chỉ ra một số hạn chế cụ thể của Công ty gồm việc phân cấp quản lý không rõ ràng, chủ yếu chỉ có trung tâm chi phí và trung tâm đầu tư.
Về phân quyền, người quản lý của đội nhóm vẫn chưa có quyền kiểm soát các vấn đề về chi phí cũng như doanh thu của nhóm mình. Từ đây tác giả kết luận rằng do phân cấp và phân quyền chưa rõ ràng nên gây nhiều khó khăn trong quy trình làm việc cũng như tìm ra người chịu trách nhiệm khi có sai sót xảy ra. Dựa vào kết quả nghiên cứu tác giả đưa ra các giải pháp tập trung vào làm rõ phân cấp, phân quyền trong Công ty và một số giải pháp kèm theo làm nổi bật cũng như hoàn thiện hơn vai trò của các báo cáo trách nhiệm. Nguyễn Thị Hồng Sương (2020), nghiên cứu đề tài “Kế toán trách nhiệm - công cụ đánh giá hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp”, đăng tải ngày 17/05/2020 trên Khoa Kế Toán trường Đại học Duy Tân.
Bài viết đã chỉ ra Kế toán trách nhiệm là một nội dung cơ bản của kế toán quản trị, là công cụ đánh giá hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp. Hiện nay, các doanh nghiệp tại Việt Nam chưa thực sự quan tâm nhiều đến việc sử dụng kế toán trách nhiệm nhằm phục vụ cho việc kiểm soát và đánh giá kết quả hoạt 53 Mục đích khảo sát: Đánh giá thực trạng mức độ chịu trách nhiệm của quản lý, ban giám đốc,… với các trung tâm trách nhiệm, quyền hạn được giao. Thực trạng phân cấp quản lý tại Công ty Cổ phần Tập đoàn Kinh Đô Thực trạng phân cấp quản lý của Tập đoàn Kinh Đô dựa trên cơ sở cốt lõi đó là 3 đội Kinh doanh – Sản xuất – Hỗ trợ. Nhân lực trong mỗi đội sẽ được phân phối tương ứng về các công ty, nhà máy cũng như các chi nhánh ở mỗi miền.
54 Đội Kinh doanh Marketing QUẢN LÝ ĐỘI 1 Phát triển sản MIỀN BẮC phẩm QUẢN LÝ ĐỘI 1 QUẢN LÝ ĐỘI 1. MIỀN TRUNG QUẢN LÝ ĐỘI 1 MIỀN NAM Các nhà máy sản xuất Phòng kế hoạch sản xuất QUẢN LÝ ĐỘI 2 MIỀN BẮC Khu nguyên liệu ỦY BAN ĐIỀU QUẢN LÝ ĐỘI 2 HÀNH( TRỤ SỞ QUẢN LÝ ĐỘI 2 CHÍNH) MIỀN TRUNG. QUẢN LÝ ĐỘI 2 MIỀN NAM Các văn phòng hỗ trợ Tài chính - Kế toán QUẢN LÝ ĐỘI 3 MIỀN BẮC Hành chính - Nhân sự QUẢN LÝ ĐỘI 3 QUẢN LÝ ĐỘI 3 MIỀN TRUNG. QUẢN LÝ ĐỘI 3 MIỀN NAM Sơ đồ 2.
4 Tình hình phân cấp quản lý tại Tập đoàn Kinh Đô 55 Có thể thấy tuy đã có tổ chức kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp nhưng hệ thống phân quyền vẫn còn tương đối chồng chéo, phần nào gây phức tạp cho quá trình quản lý. Theo như sơ đồ phân cấp, các kết quả sẽ được quy về những người quản lý duy nhất nhờ đó ban giám đốc sẽ dễ dàng nắm bắt kết quả công việc hơn. Trên cơ sở này, các trung tâm trách nhiệm tại Tập đoàn Kinh Đô được xác định như sau: Trung tâm doanh thu, lợi nhuận: Được chịu trách nhiệm đồng thời bởi đội 1 của công ty. Theo đó mọi doanh thu và lợi nhuận của Tập đoàn Kinh Đô đều được phân quyền, chịu trách nhiệm bởi Đội 1 theo sơ đồ 2.
Đội 1 có trách nhiệm về doanh thu, lợi nhuận nhưng không có quyền quyết định đến vốn đầu tư của công ty. Đội 1 sẽ có trách nhiệm trong việc bán hàng, kinh doanh sản phẩm cũng như đưa ra yêu cầu sản xuất đối với đội 2 về số lượng và chất lượng.