I. Hương ước là gì và vai trò trong xây dựng nhà nước pháp quyền
Hương ước là một hình thức pháp luật tập quán có tính ràng buộc trong cộng đồng làng xã truyền thống Việt Nam. Đây là văn bản do nhân dân địa phương tự nguyện thỏa thuận, quy định các chuẩn mực ứng xử, tổ chức sinh hoạt cộng đồng và giải quyết mâu thuẫn nội bộ. Trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền, hương ước không chỉ giữ vai trò bảo tồn giá trị văn hóa mà còn góp phần bổ sung cho hệ thống pháp luật chính thức, đặc biệt ở cấp cơ sở.
Theo luận văn thạc sĩ của Phạm Thị Mật Hương (2004), hương ước phản ánh tinh thần tự quản cộng đồng, phù hợp với nguyên tắc “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”. Dù không mang tính bắt buộc như luật pháp quốc gia, hương ước lại có sức sống bền bỉ nhờ tính gắn kết xã hội và khả năng thích nghi với thực tiễn địa phương. Trong bối cảnh hiện đại hóa và hội nhập, việc khơi dậy vai trò của hương ước giúp tăng cường ý thức pháp luật và trật tự công cộng từ cơ sở, tạo nền tảng cho nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, hương ước cần được kiểm định tính hợp hiến, tránh xung đột với pháp luật quốc gia. Việc lồng ghép các giá trị dân chủ, bình đẳng và nhân quyền vào hương ước hiện đại là xu hướng tất yếu trong cải cách hành chính và pháp lý ở Việt Nam.
1.1. Khái niệm và đặc điểm của hương ước truyền thống
Hương ước là văn bản pháp lý phi chính thức do cộng đồng làng xã lập ra nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội nội bộ. Đặc điểm nổi bật gồm: tính tự nguyện, phi tập trung, gắn với phong tục tập quán, và thường được truyền miệng hoặc ghi chép bằng chữ Hán/Nôm. Hương ước không do Nhà nước ban hành nhưng được công nhận ngầm qua thời gian sử dụng.
1.2. Vị trí pháp lý của hương ước trong hệ thống pháp luật Việt Nam
Hiến pháp năm 1992 và Luật Tổ chức Hội đồng nhân dân – Ủy ban nhân dân năm 2003 đã tạo điều kiện cho quy ước, hương ước tồn tại song song với pháp luật quốc gia, miễn sao không trái với nguyên tắc pháp lý cơ bản. Theo PGS. Hoàng Thị Kim Quế, hương ước hiện đại cần được hợp thức hóa thông qua quy trình dân chủ tại địa phương để trở thành công cụ hỗ trợ quản lý xã hội hiệu quả.
II. Thách thức khi vận dụng hương ước trong nhà nước pháp quyền hiện nay
Việc tích hợp hương ước vào quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền gặp nhiều rào cản cả về lý luận lẫn thực tiễn. Một số hương ước cổ vẫn chứa đựng yếu tố lạc hậu, như phân biệt giới tính, kỳ thị dân tộc thiểu số hoặc áp đặt hình phạt phi pháp. Điều này mâu thuẫn trực tiếp với Hiến pháp và các cam kết quốc tế về nhân quyền, bình đẳng giới và tự do tín ngưỡng.
Bên cạnh đó, sự thiếu thống nhất trong cách hiểu và áp dụng hương ước giữa các địa phương dẫn đến tình trạng pháp luật đa trung tâm, gây khó khăn cho công tác quản lý nhà nước. Nhiều cán bộ cơ sở chưa được đào tạo bài bản nên dễ lạm dụng hương ước để giới hạn quyền công dân hoặc né tránh trách nhiệm pháp lý.
Theo khảo sát tại Hà Nội (2004), một số phường vẫn duy trì hương ước có nội dung mang tính mệnh lệnh, trái với tinh thần tự quản dân chủ. Điều này cho thấy nhu cầu cấp thiết phải rà soát, sửa đổi toàn diện các bản hương ước, đảm bảo tính phù hợp với pháp luật hiện hành và xu thế phát triển bền vững.
2.1. Xung đột giữa hương ước cổ và chuẩn mực pháp lý hiện đại
Nhiều hương ước xưa quy định phụ nữ không được thừa kế đất đai hoặc cấm người theo đạo khác tham gia lễ hội làng. Những điều khoản này vi phạm Luật Bình đẳng giới và Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo, làm suy giảm tính hợp pháp của hương ước trong mắt người dân trẻ.
2.2. Thiếu cơ chế giám sát và cập nhật hương ước định kỳ
Hiện chưa có quy định bắt buộc về chu kỳ rà soát hương ước, dẫn đến tình trạng nhiều bản hương ước tồn tại hàng chục năm mà không được điều chỉnh. Việc thiếu sự tham vấn của chuyên gia pháp lý khiến hương ước dễ trở thành công cụ áp đặt thay vì đồng thuận.
III. Phương pháp hiện đại hóa hương ước để phục vụ nhà nước pháp quyền
Để hương ước trở thành công cụ hỗ trợ pháp lý hiệu quả, cần tiến hành hiện đại hóa trên ba trụ cột: nội dung, quy trình và giám sát. Trước hết, nội dung hương ước phải lồng ghép các giá trị dân chủ, minh bạch, bình đẳng và tuân thủ Hiến pháp. Các điều khoản nên tập trung vào vệ sinh môi trường, an ninh trật tự, phát triển kinh tế hộ gia đình, thay vì can thiệp sâu vào đời sống cá nhân.
Thứ hai, quy trình xây dựng hương ước cần dân chủ hóa: tổ chức hội nghị thôn, phố; lấy ý kiến rộng rãi; công khai dự thảo; và phê duyệt bởi chính quyền cấp xã sau khi thẩm tra tính hợp pháp. Điều này đảm bảo hương ước vừa mang tính tự quản, vừa nằm trong khuôn khổ pháp luật quốc gia.
Cuối cùng, cần thiết lập cơ chế giám sát độc lập, trong đó Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể và người dân có quyền đề xuất sửa đổi khi phát hiện điều khoản vi hiến. Như PGS. Hoàng Thị Kim Quế nhấn mạnh: “Hương ước chỉ có giá trị khi nó phục vụ con người, chứ không phải ràng buộc con người bằng tập quán lỗi thời.”
3.1. Cập nhật nội dung hương ước theo chuẩn mực pháp lý hiện đại
Các điều khoản mới nên khuyến khích phân loại rác, bảo vệ trẻ em, chống bạo lực gia đình, và thúc đẩy khởi nghiệp nông thôn. Đồng thời loại bỏ hoàn toàn những quy định mang tính kỳ thị hoặc áp đặt đạo đức.
3.2. Thiết lập quy trình dân chủ trong soạn thảo và ban hành hương ước
Quy trình cần có sự tham gia của luật sư địa phương, giáo viên, trưởng họ, và đại diện thanh niên. Dự thảo hương ước phải được niêm yết công khai ít nhất 15 ngày trước khi biểu quyết, đảm bảo minh bạch và trách nhiệm giải trình.
IV. Ứng dụng thực tiễn Hương ước trong quản lý đô thị và nông thôn
Ở nông thôn, hương ước đã được tái sinh dưới dạng quy ước cộng đồng, góp phần giảm xung đột đất đai và nâng cao ý thức bảo vệ môi trường. Tại nhiều tỉnh như Nam Định, Thanh Hóa, hương ước hiện đại đã giúp giảm 30% khiếu kiện liên quan đến tranh chấp ranh giới.
Trong đô thị, mô hình này cũng đang được thử nghiệm tại các phường ở Hà Nội và TP.HCM. Ví dụ, phường Cửa Nam (Hoàn Kiếm) áp dụng quy ước về giữ gìn trật tự vỉa hè, không xả rác, và ủng hộ người nghèo, tạo nên nét văn minh đô thị đặc trưng. Tuy nhiên, hiệu quả còn phụ thuộc vào sự gương mẫu của cán bộ và sự đồng thuận của cư dân.
Theo báo cáo của Bộ Tư pháp (2022), hơn 60% xã, phường trên cả nước đã xây dựng quy ước/hương ước mới, trong đó 45% được đánh giá là phù hợp với pháp luật hiện hành. Con số này cho thấy tiềm năng to lớn của hương ước trong việc xây dựng nền tảng pháp quyền từ cơ sở.
4.1. Bài học từ các mô hình hương ước thành công ở nông thôn
Tại xã Hải An (Hải Phòng), hương ước quy định rõ trách nhiệm bảo vệ di sản văn hóa làng, ủng hộ học sinh nghèo, và xử lý vi phạm môi trường bằng hình thức lao động công ích – thay vì phạt tiền. Mô hình này được Bộ Văn hóa – Thể thao & Du lịch nhân rộng.
4.2. Thử nghiệm hương ước trong quản lý đô thị tại Hà Nội
Phường Phú Thượng (Tây Hồ) thí điểm quy ước về quản lý chó nuôi, giảm tiếng ồn, và tổ chức sinh hoạt cộng đồng định kỳ. Kết quả cho thấy 85% cư dân hài lòng với mức độ an ninh và văn minh khu phố.
V. Tương lai của hương ước trong lộ trình xây dựng nhà nước pháp quyền
Trong tương lai, hương ước cần được nhìn nhận như một thành tố bổ trợ trong hệ thống pháp luật, chứ không phải là pháp luật song song. Để đạt được điều này, Nhà nước cần ban hành thông tư hướng dẫn cụ thể về tiêu chuẩn nội dung, quy trình ban hành và cơ chế giám sát hương ước. Đồng thời, đưa nội dung này vào chương trình giảng dạy pháp luật phổ thông và đào tạo cán bộ cơ sở.
Xu hướng số hóa quản lý hương ước cũng đang nổi lên. Một số địa phương đã xây dựng cơ sở dữ liệu hương ước điện tử, cho phép người dân tra cứu, góp ý và theo dõi việc thực thi. Điều này không chỉ tăng tính minh bạch mà còn thúc đẩy chính phủ số từ cấp thôn, phố.
Như kết luận trong luận văn của Phạm Thị Mật Hương (2004): “Hương ước chỉ phát huy vai trò trong nhà nước pháp quyền khi nó được dân chủ hóa, pháp điển hóa và gắn với lợi ích thiết thực của người dân.” Đây chính là kim chỉ nam cho mọi cải cách liên quan đến hương ước trong thập kỷ tới.
5.1. Đề xuất chính sách hoàn thiện khung pháp lý cho hương ước
Cần sửa đổi Luật Tổ chức chính quyền địa phương để ghi nhận rõ vai trò của hương ước, đồng thời quy định trách nhiệm thẩm tra của UBND cấp xã trước khi công nhận hiệu lực.
5.2. Đẩy mạnh số hóa và minh bạch hóa hương ước
Xây dựng nền tảng quốc gia lưu trữ hương ước, tích hợp với cổng dịch vụ công, cho phép người dân đánh giá hiệu quả và báo cáo vi phạm qua ứng dụng di động – góp phần hiện thực hóa chính quyền điện tử.
