CHƯƠNG 1 RỦI RO TÍN DỤNG TRONG HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. RỦI RO TÍN DỤNG TRONG HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Tín dụng ngân hàng 1. Khái niệm về tín dụng ngân hàng Thuật ngữ Tín dụng (credit) xuất phát từ chữ Latin là Credo có nghĩa là tin tưởng, tín nhiệm.
Trong thực tế cuộc sống thuật ngữ tín dụng được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau; ngay cả trong quan hệ tài chính, tùy theo bối cảnh cụ thể mà thuật ngữ tín dụng cũng có nội dung riêng. Trong quan hệ tài chính, tín dụng có thể hiểu theo nghĩa sau: Xét trên góc độ chuyển dịch quỹ cho vay từ chủ thể thặng dư tiết kiệm sang chủ thể thiếu hụt tiết kiệm thì tín dụng được coi là phương pháp chuyển dịch quỹ từ người cho vay sang người đi vay. Trong quan hệ tài chính cụ thể, tín dụng là giao dịch về tài sản trên cơ sở có hoàn trả giữa hai chủ thể. Theo đó, giao dịch giữa ngân hàng và các định chế tài chính khác với các doanh nghiệp và cá nhân thể hiện dưới hình thức cho vay, tức là ngân hàng cấp tiền vay cho bên đi vay và sau một thời hạn nhất định người đi vay phải thanh toán vốn gốc và lãi.
Có nhiều định nghĩa về tín dụng, nhưng trên cơ sở xem xét tín dụng như là một chức năng cơ bản của hoạt động ngân hàng thì tín dụng được hiểu như sau: Tín dụng ngân hàng là một giao dịch về tài sản (tiền hoặc hàng hóa) giữa bên cho vay (ngân hàng và các định chế tài chính khác) và bên đi vay (cá nhân, doanh nghiệp và các chủ thể khác), trong đó bên cho vay chuyển giao tài sản cho bên đi vay sử dụng trong một thời hạn nhất định theo thỏa thuận, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 bên đi vay có trách nhiệm hoàn trả vô điều kiện vốn gốc và lãi cho bên cho vay khi đến hạn thanh toán. Vai trò của tín dụng trong nền kinh tế thị trường - Tín dụng góp phần thúc đẩy quá trình tái sản xuất của xã hội: Tín dụng giúp điều hòa vốn từ các chủ thể tạm thời thừa vốn tới các chủ thể cần vốn. Như vậy những nguồn vốn tiền tệ tạm thời nhàn rỗi trở nên hữu ích, sinh lời cho chủ thể thừa vốn; các chủ thể thiếu hụt vốn nhờ đó mà bổ sung vốn kịp thời vụ việc sản xuất, mở rộng phát triển sản xuất, đẩy nhanh tốc độ tiêu thụ hàng hóa. Các nguồn vốn tín dụng được cấp thường đi kèm những điều kiện nhất định nhằm hạn chế rủi ro và cũng góp phần buộc những người sử dụng vốn vay cần quan tâm đến hiệu quả sử dụng vốn.
- Tín dụng là kênh truyền tải ảnh hưởng của nhà nước đến các mục tiêu vĩ mô: Các mục tiêu vĩ mô của nền kinh tế bao gồm ổn định giá cả, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm giảm tỷ lệ thất nghiệp. Các mục tiêu trên đều chịu ảnh hưởng rất lớn bởi khối lượng và cơ cấu tín dụng cung ứng trên thị trường. Thông qua cơ chế tác động vào các điều kiện tín dụng như là lãi suất, điều kiện vay…Nhà nước có thể điều chỉnh được khối lượng, cơ cấu tín dụng. Việc mở rộng hay thu hẹp tín dụng một mặt ảnh hưởng đến lượng tiền cung ứng và lãi suất trên thị trường, do đó tác động đến tình trạng giá cả trong nền kinh tế, mặt khác, việc mở rộng hay thu hẹp tín dụng, giảm hay tăng lãi suất và thay đổi cơ cấu tín dụng sẽ tác động đến quy mô đầu tư, cơ cấu đầu tư, do đó sẽ đồng thời tác động đến sản lượng, việc làm và cơ cấu kinh tế.
- Tín dụng là công cụ thực hiện các chính sách xã hội của nhà nước: Hỗ trợ bằng tín dụng bằng cách áp dụng chính sách tín dụng ưu đãi đối với vùng sâu vùng xa, đối tượng xóa đói giảm nghèo, học sinh sinh viên nghèo hiếu học…Từ đó, các đối tượng chính sách xã hội, bản thân được sự LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 quan tâm của nhà nước, xã hội, để từ đó có trách nhiệm và nghĩa vụ sử dụng vốn vay hiệu quả, đảm bảo hoàn trả tín dụng, nên góp phần nâng cao kỹ năng, hiệu quả lao động sản xuất, học tập, từ đó có điều kiện phát triển như các chủ thể khác trong xã hội. - Tạo điều kiện mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại: Việc cung cấp các khoản tín dụng tài trợ hoạt động xuất nhập khẩu, thu hút nguồn vốn tín dụng của nước ngoài…góp phần thúc đẩy, mở rộng các quan hệ kinh tế đối ngoại, đẩy mạnh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, làm cho các nước có điều kiện xích lại gần nhau hơn. Rủi ro và rủi ro tín dụng Trong hoạt động kinh doanh ngân hàng, rủi ro là những biến cố không mong đợi mà khi xảy ra sẽ dẫn đến sự tổn thất về tài sản của ngân hàng, giảm sút lợi nhuận thực tế so với dự kiến hoặc phải bỏ ra thêm một khoản chi phí để có thể hoàn thành được một nghiệp vụ tài chính nhất định. Rủi ro và lợi nhuận kỳ vọng của ngân hàng là hai đại lượng đồng biến với nhau trong phạm vi nhất định.
Thêm vào đó, rủi ro là một yếu tố khách quan nên không thể nào loại trừ được hẳn mà các ngân hàng chỉ có thể hạn chế sự xuất hiện cũng như tác hại của nó. Theo đó, trong nền kinh tế thị trường, cung cấp tín dụng là chức năng kinh tế cơ bản của ngân hàng thương mại, là hoạt động quan trọng, đem đến nhiều lợi nhuận cho ngân hàng, vì vậy nó cũng là hoạt động mang đến nhiều rủi ro cho ngân hàng. Trong “Financial Institution Management - A modern Perpective”, A Suanders và H.Lange định nghĩa “Rủi ro tín dụng là khoản lỗ tiềm tàng khi ngân hàng cấp tín dụng cho một khách hàng, nghĩa là khả năng các luồng thu nhập dự tính mang lại từ khoản cho vay của ngân hàng không thể được thực hiện đầy đủ cả về số lượng và thời hạn”.[9] LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Còn theo Hennie Van Greuning trong Analyzing banking Risk, Rủi ro tín dụng “là nguy cơ mà ngưởi đi vay không thể trả được tiền lãi hoặc hoàn trả vốn gốc theo thời hạn đã ấn định trong hợp đồng tín dụng” [10]. Rủi ro tín dụng là thuộc tính vốn có của ngân hàng, khi rủi ro tín dụng xảy ra tức là việc chi trả bị trì hoãn hoặc tồi tệ hơn là không được chi trả toàn bộ, điều này gây ra sự cố đối với dòng lưu chuyển tiền và ảnh hưởng tới khả năng thanh khoản của ngân hàng.
Theo Khoản 2, Điều 2 Quy định về phân loại nợ, trích lập và sử dụng dự phòng để xử lý rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng ban hành kèm theo Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN ngày 22/4/2005 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam thì rủi ro tín dụng được hiểu như sau: “Rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng là khả năng xảy ra tổn thất trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ theo mình cam kết”. [6] Mặc dù có nhiều định nghĩa về rủi ro tín dụng nhưng rủi ro tín dụng được hiểu trong đề tài này là: “Rủi ro tín dụng là loại rủi ro phát sinh trong quá trình cấp tín dụng của ngân hàng, biểu hiện trên thực tế qua việc khách hàng không trả được nợ hoặc trả nợ không đúng hạn cho ngân hàng”. [2] - Rủi ro tín dụng sẽ dẫn đến tổn thất tài chính, tức là giảm thu nhập ròng và giảm giá trị thị trường của vốn.Trong trường hợp nghiêm trọng có thể dẫn đến thua lỗ hoặc ở mức độ cao hơn là phá sản. - Đối với các nước đang phát triển (như Việt Nam), lợi nhuận của các ngân hàng (đặc biệt là các ngân hàng có quy mô nhỏ) chủ yếu thu về từ hoạt động tín dụng, do đó rủi ro tín dụng cao hay thấp sẽ quyết định hiệu quả kinh doanh của ngân hàng.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 - Mặt khác rủi ro và lợi nhuận kỳ vọng của ngân hàng là hai đại lượng đồng biến với nhau trong một phạm vi nhất định (lợi nhuận kỳ vọng càng cao thì rủi ro tiềm ẩn càng nhiều). - Rủi ro tín dụng tồn tại hoàn toàn khách quan nên người ta không thể nào loại trừ hoàn toàn mà chỉ có thể hạn chế sự xuất hiện của chúng cũng như tác hại do chúng gây ra. Phân loại rủi ro tín dụng Rủi ro tín dụng có thể được phân loại theo nhiều cách khác nhau tùy theo mục đích, yêu cầu nghiên cứu. Tùy theo tiêu chí phân loại mà người ta chia rủi ro tín thành nhiều loại khác nhau.
Căn cứ vào nguyên nhân phát sinh rủi ro, rủi ro tín dụng được chia thành các loại như sau: Hình 1.1: Sơ đồ phân loại rủi ro tín dụng theo nguyên nhân phát sinh Rủi ro tín dụng Rủi ro giao dịch Rủi ro danh mục Rủi ro Rủi ro Rủi ro Rủi ro Rủi ro lựa bảo nghiệp nội tập chọn đảm vụ tại trung (Nguồn: Phân loại rủi ro tín dụng [2]) Theo sơ đồ trên, rủi ro tín dụng bao gồm : rủi ro giao dịch (Transaction risk) và rủi ro danh mục (Portfolio risk). - Rủi ro giao dịch: Là hình thức của rủi ro tín dụng mà nguyên nhân phát sinh là do những hạn chế trong quá trình giao dịch và xét duyệt cho vay, đánh LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 giá khách hàng. Rủi ro giao dịch có ba bộ phận chính là rủi ro lựa chọn, rủi ro bảo đảm và rủi ro nghiệp vụ. + Rủi ro lựa chọn: rủi ro có liên quan đến quá trình đánh giá và phân tích tín dụng, khi ngân hàng lựa chọn những phương án vay vốn có hiệu quả để ra quyết định cho vay.
+ Rủi ro bảo đảm: phát sinh từ các tiêu chuẩn đảm bảo như các điều khoản trong hợp đồng cho vay, các loại tài sản đảm bảo, chủ thể đảm bảo, cách thức đảm bảo và mức cho vay trên trị giá của tài sảm đảm bảo. + Rủi ro nghiệp vụ: rủi ro liên quan đến công tác quản lý khoản vay và hoạt động cho vay, bao gồm cả việc sử dụng hệ thống xếp hạng rủi ro và kỹ thuật xử lý các khoản cho vay có vấn đề.