THE BASICS OF BLOCKCHAIN Bettina Warburg, Bill Wagner PhD, and Tom Serres Copyright © 2019 Animal Ventures LLC All rights reserved.0 ISBN: 978-1-08-991944-5 1 2 Table of Contents Table of Contents About the Authors Bettina Warburg William Wagner, Ph. Tom Serres Acknowledgements Preface Chapter 1 – Blockchain Fundamentals Learning Objectives Let’s Get Going. A Foundational Change in Trade? Blockchain Fundamentals Defining Blockchain Elements of a Blockchain Qualities of Blockchains Blockchain and Economics Lowering Uncertainty in Trade Changing the Role of the Firm: A Nexus of Smart Contracts? Blockchain Technology The Origins of Bitcoin and Blockchain Types of Blockchains Evolving the Blockchain Stack Hurdles for Blockchain Adoption Business of Blockchain Use Cases Enterprise Blockchain Platforms Ethical and Other Issues with Blockchain Chapter Summary Key Terms Questions for Further Discussion Chapter 2 – The Technology Behind Blockchain Learning Objectives 3 Blockchain in Action –Are You Ready for a Blockchain Phone? Review of the Blockchain Technology Stack Monetizing the Blockchain Monetizing the Core Infrastructure Monetizing Middleware Monetizing the Decentralized Economy An Example: KoffeeKoin What is a Blockchain Wallet? Sorting Blocks Say Hello to My Little Friend –SHA-256! Rewarding Miners Consensus So, You Want to Be a Miner. Evolution of Mining Technology Mining Pools Cloud Mining Economics of Mining Can You Still Make Money with a Low-end Machine? Blockchain as a Service (BaaS) Information Technology Use Cases for Blockchain Storage IPFS Edge Computing Web 3.0 and Blockchain Obstacles in Blockchain Technology Sybil Attacks Key Management Scalability Dispute Resolution Updating and Governance Ethical and Other Issues with Blockchain Chapter Summary Key Terms Questions for Further Discussion 4 Chapter 3 – Bitcoin and Crypto-assets Learning Objectives Blockchain in Action –CryptoKitties?! What Are Crypto-assets? Cryptocurrencies Crypto-commodities Other Crypto-tokens What Are ICOs? Top Ten Cryptocurrencies by Market Capitalization Bitcoin Implications of Forks for Cryptocurrencies Altcoins Ethereum (ETH) Ripple (XRP) Bitcoin Cash (BCH) EOS (EOS) Litecoin (LTC) Cardano (ADA) Stellar / Chain (XLM) IOTA (MIOTA) Tronix (TRX) Up-and-Coming Cryptos to Watch Zcash (ZEC) Monero (XMR) Dfinity (DFN) Popular Cryptocurrency Scams FOMO-based ICOs Fake Exchanges Mining Pools Cybercrime and Cryptocurrencies What Makes a Good Token Project? Leadership Community Mission Security and Law 5 Exert Caution Digital Token Exchanges Coinbase Bitstamp Kraken Decentralized Exchanges OTC Crypto Exchanges Adoption Rate of Bitcoin Financial Modeling for Cryptocurrencies Blockchain Analytics Regulatory Considerations Ethical and Other Issues with Blockchain Chapter Summary Key Terms Questions for Further Discussion Chapter 4 – Ethereum and Smart Contracts Learning Objectives Blockchain in Action – Ethereum in Space Basics of Ethereum Ethereum Foundation Ethereum Virtual Machine (EVM) What is Ether? What is Gas? What Is a Smart Contract? History of Smart Contracts Roadmap of Ethereum Casper Plasma Governance On-chain Versus Off-chain Versus Side Chain? Mining Ethereum Ethereum Versus Bitcoin DAOs and DACs Ethical and Other Issues with Blockchain Chapter Summary Key Terms 6 Questions for Further Discussion Tutorial: Developing a Dapp for Ethereum Overview Running a Token Dapp Publishing and Using Your Token with MetaMask How to Write a Smart Contract Going Forward and Best Practices Chapter 5 – Project Management, Use Cases, and Hyperledger Learning Objectives Blockchain in Action – Making Giving Better Project Management: Developing a Use Case Identify a 10-Year, 5-Year, and 2-Year Vision Identify Beachhead(s) Map the Technical Ecosystem Develop a Hypothesis and KPI Sketch Out Prototype Ideas Project Management: Lifecycle for Dapps Do You Need a Blockchain? Evaluating Consensus Mechanisms Identifying a Suitable Blockchain Platform Design Architecture Configuring a Blockchain Application Building APIs Building Administrative and User Interfaces Testing and Scaling Roles in a Blockchain Project Blockchain Project Manager Blockchain Developer Blockchain Quality Engineer Blockchain Legal Consultant Blockchain Web/UI Designer Use Cases Cross-functional Blockchain Use Cases Blockchain for Identity Management 7 Blockchain Use Cases for Asset Tracking Blockchain for Internet of Things (IoT) Integration Functional Area Blockchain Use Cases for Business Finance Marketing/Sales Supply Chain Management (SCM) Accounting Use Cases for Human Resources Use Cases for Specific Industries Insurance Real Estate Healthcare Energy Ethical and Other Issues with Blockchain Chapter Summary Key Terms Questions for Further Discussion Tutorial: Introduction to Hyperledger and Interactive Example Overview Why Enterprise Blockchains?
BÁO CÁO THƯ MỤC VÀ GIỚI THIỆU GIÁO TRÌNH: THE BASICS OF BLOCKCHAIN
- Tên giáo trình: The Basics of Blockchain
- Tác giả: Bettina Warburg, William Wagner, Ph.D., Tom Serres
- Đơn vị xuất bản: Animal Ventures LLC (2019)
- Mã tiêu chuẩn quốc tế: ISBN 978-1-08-991944-5
- Lĩnh vực chuyên môn: Hệ thống thông tin quản lý (MIS), Khoa học máy tính, Công nghệ tài chính (FinTech), Kinh tế học số
Tổng quan về giáo trình
Giáo trình The Basics of Blockchain do Bettina Warburg, Tiến sĩ William Wagner (Phó Chủ nhiệm Khoa Kế toán & Hệ thống Thông tin, Đại học Villanova) và Tom Serres biên soạn, xuất bản năm 2019 bởi Animal Ventures LLC (ISBN: 978-1-08-991944-5). Cuốn sách được thiết kế phục vụ chương trình đào tạo bậc đại học và sau đại học trong các khối ngành Hệ thống thông tin quản lý, Khoa học máy tính ứng dụng, Thương mại điện tử và Đổi mới sáng tạo công nghệ.
Mục tiêu học tập của giáo trình nhằm cung cấp cho người học hiểu biết toàn diện về công nghệ sổ cái phân tán (Distributed Ledger Technology - DLT) thông qua ba trụ cột tích hợp: bản chất kinh tế học thể chế, kiến trúc hạ tầng kỹ thuật và phương pháp quản trị dự án ứng dụng trong doanh nghiệp. Người học sau khi hoàn thành chương trình sẽ nắm vững cơ chế đồng thuận, cấu trúc dữ liệu chuỗi khối, nguyên lý hợp đồng thông minh, đồng thời có năng lực đánh giá tính khả thi và lập kế hoạch triển khai các giải pháp phần mềm phi tập trung.
Cấu trúc giáo trình được tổ chức theo phương pháp mô-đun hóa độc lập (modular approach), phân chia nội dung thành 6 chương lý thuyết đi kèm các bài hướng dẫn thực hành kỹ thuật (Hands-on Tutorials). Điểm đặc sắc của giáo trình nằm ở cách tiếp cận "trung lập về nền tảng" (blockchain-agnostic). Nhóm tác giả không tập trung cổ vũ một đồng tiền mã hóa hay một mạng lưới cụ thể, mà phân tích quy luật vận hành chung, chỉ rõ cả tiềm năng lẫn các rào cản kỹ thuật, an ninh và pháp lý của công nghệ.
Nội dung kiến thức cốt lõi
Các chương và chủ đề chính
SƠ ĐỒ TIẾN TRÌNH NỘI DUNG GIÁO TRÌNH
Chương 1: Blockchain Fundamentals (Cơ sở nền tảng của Blockchain)
Chương mở đầu đặt blockchain vào tiến trình lịch sử thương mại nhân loại: từ hệ thống hàng đổi hàng (barter), sự ra đời của tiền tệ tiêu chuẩn bằng kim loại (vàng, bạc, đồng) nhằm giảm bất định, việc phát minh chữ viết ghi chép tại Sumer cổ đại (khoảng 5000 năm trước), hoạt động tín dụng trung gian của Hiệp sĩ Dòng Đền thời Trung cổ, cho đến hệ thống kế toán kép do Luca Pacioli hệ thống hóa năm 1494.
Chương 1 định nghĩa blockchain là cơ sở dữ liệu phi tập trung, điều phối sự đồng thuận trên một lịch sử giao dịch chỉ ghi thêm (append-only) thông qua mạng ngang hàng (P2P). Tác giả phân tích 5 phẩm chất kỹ thuật cốt lõi:
- Tính an ninh (Security)
- Tính kiên cường/chịu lỗi (Resiliency/Fault tolerance)
- Tính bất biến (Immutability)
- Tính minh bạch (Transparency)
- Khả năng kiểm chứng cộng đồng (Verifiability)
- Cơ chế cấp quyền (Permissibility)
Chương 2: The Technology Behind Blockchain (Công nghệ phía sau Blockchain)
Chương này đi sâu vào ngăn xếp công nghệ (technology stack) của blockchain, phân tích các tầng: cơ sở hạ tầng, lớp trung gian (middleware) và nền kinh tế phi tập trung qua ví dụ mô phỏng mạng KoffeeKoin. Nội dung giải thích chi tiết cấu trúc ví (wallet), hàm băm mật mã SHA-256, cách thức đóng gói khối, cơ chế khai thác (mining) và thuật toán đồng thuận Proof of Work (PoW) đóng vai trò như một cơ chế kinh tế chống tấn công Sybil và ngăn ngừa thư rác.
Đồng thời, chương 2 mở rộng sang các dịch vụ hạ tầng thông tin hiện đại như Blockchain-as-a-Service (BaaS), hệ thống lưu trữ phân tán IPFS, điện toán biên (Edge Computing), Web 3.0 cùng các rào cản kỹ thuật gồm quản lý khóa riêng tư (key management), khả năng mở rộng quy mô (scalability) và quản trị cập nhật mạng lưới.
Chương 3: Bitcoin and Crypto-assets (Bitcoin và Tài sản mã hóa)
Nội dung phân loại các dạng tài sản số: Tiền mã hóa (Cryptocurrencies), Hàng hóa mã hóa (Crypto-commodities) và Mã token tiện ích (Utility tokens). Chương đánh giá quá trình huy động vốn qua ICO, phân tích kỹ thuật các mạng lưới chính: Bitcoin (BTC), Ethereum (ETH), Ripple (XRP), Bitcoin Cash (BCH), EOS, Litecoin (LTC), Cardano (ADA), Stellar (XLM), IOTA, Tronix (TRX) cùng các dự án chú trọng tính riêng tư như Zcash (ZEC), Monero (XMR) và Dfinity (DFN).
Tác giả cung cấp khung nhận diện gian lận (scams, FOMO ICOs, sàn giao dịch giả mạo, mining pool lừa đảo), mô hình kinh tế vận hành của các sàn giao dịch tập trung (Coinbase, Bitstamp, Kraken), sàn phi tập trung (DEX), thị trường phi tập trung OTC, kèm theo các phương pháp phân tích on-chain và cân nhắc quy định pháp lý.
Chương 4: Ethereum and Smart Contracts (Ethereum và Hợp đồng thông minh)
Phân tích kiến trúc của Máy ảo Ethereum (EVM), cơ chế tính phí thực thi qua Gas và đơn vị tiền tệ Ether. Chương làm rõ lịch sử và bản chất của hợp đồng thông minh (Smart Contract) – đoạn mã tự động thực thi khi đáp ứng các điều kiện thỏa thuận mà không cần trung gian.
Chương 4 khảo sát lộ trình phát triển kỹ thuật của Ethereum gồm giao thức Casper (chuyển đổi sang Proof of Stake) và Plasma (mở rộng quy mô off-chain), so sánh kiến trúc On-chain, Off-chain và Side-chain, cùng cấu trúc của các tổ chức tự trị phi tập trung (DAOs/DACs). Cuối chương là bài thực hành kỹ thuật (Tutorial) hướng dẫn chi tiết cách viết một hợp đồng thông minh, biên dịch và triển khai một Token Dapp bằng tiện ích ví MetaMask.
Chương 5: Project Management, Use Cases, and Hyperledger (Quản trị dự án, Tình huống ứng dụng và Hyperledger)
Cung cấp khung quản trị dự án Dapp cho doanh nghiệp, từ bước thiết lập tầm nhìn (2 năm, 5 năm, 10 năm), xác định thị trường ngách mở đầu (beachhead), ánh xạ hệ sinh thái kỹ thuật, xây dựng giả thuyết và chỉ số đánh giá hiệu quả (KPI). Tác giả cung cấp cây quyết định logic "Do You Need a Blockchain?" để thẩm định sự cần thiết của công nghệ.
Chương phân định rõ 5 vai trò nhân sự trong dự án:
- Blockchain Project Manager (Quản lý dự án)
- Blockchain Developer (Kỹ sư phát triển)
- Blockchain Quality Engineer (Kỹ sư kiểm thử chất lượng)
- Blockchain Legal Consultant (Tư vấn pháp lý)
- Blockchain Web/UI Designer (Thiết kế giao diện)
Phần ứng dụng phân tích cả giải pháp liên chức năng (Quản lý định danh cá nhân, Truy xuất tài sản, Tích hợp IoT) lẫn giải pháp chuyên ngành (Tài chính, Chuỗi cung ứng SCM, Bất động sản, Bảo hiểm, Chăm sóc sức khỏe, Năng lượng). Cuối chương là bài thực hành (Tutorial) giới thiệu kiến trúc mạng doanh nghiệp có phân quyền Hyperledger Fabric và hướng dẫn cài đặt mô hình sàn giao dịch sách giáo trình (Textbook Marketplace).
Chương 6: The Future of Blockchain (Tương lai của công nghệ Blockchain)
Chương cuối cùng tổng hợp các mô hình trưởng thành của blockchain (Blockchain Maturity Models), phân tích các rào cản kỹ thuật dài hạn như khả năng tương tác liên chuỗi (Interoperability), thiết bị phần cứng chuyên dụng, và thuật toán mã hóa kháng lượng tử (Quantum-Resistant).
Chương trình bày sâu về sự hội tụ giữa Blockchain và Trí tuệ nhân tạo (AI), tác động của phân cấp đến dịch vụ pháp lý, mô hình quản trị công dân của chính phủ và thị trường lao động toàn cầu. Cuối chương là bài thực hành (Tutorial) xây dựng hợp đồng thông minh tích hợp mô hình AI dự báo doanh số bán cà phê.
Kiến thức nền tảng được xây dựng
- Lý thuyết kinh tế học thể chế và thương mại: Khung lý thuyết chứng minh cách thức các định chế ghi chép giao dịch giúp cắt giảm độ bất định và chi phí xác minh danh tính, nguồn gốc tài sản trong lịch sử phát triển xã hội.
- Mật mã học ứng dụng: Nền tảng về mã hóa bất đối xứng (khóa công khai / khóa bí mật), chữ ký số, hàm băm một chiều SHA-256 tạo liên kết chuỗi dữ liệu chống can thiệp.
- Kiến trúc hệ thống phân tán: Cấu trúc mạng ngang hàng P2P không nút trung tâm điều khiển, cơ chế đồng thuận kết hợp thuật toán kinh tế kiểm soát tấn công Sybil và quy tắc chuỗi nặng nhất/dài nhất (heaviest/longest chain rule).
Kỹ năng phát triển cho người học
- Kỹ năng kỹ thuật: Cài đặt nút mạng, tương tác môi trường máy ảo EVM, viết và phát hành hợp đồng thông minh, kết nối giao diện ví Web3 (MetaMask), triển khai mã chuỗi (chaincode) trên nền tảng Hyperledger Fabric.
- Kỹ năng phân tích hệ thống: Sử dụng ma trận logic để thẩm định tính khả thi của bài toán nghiệp vụ khi áp dụng blockchain; phân biệt rõ ràng khi nào nên dùng cơ sở dữ liệu truyền thống, chuỗi khối công khai (Public Permissionless) hay chuỗi khối liên minh (Consortium/Permissioned).
- Kỹ năng quản trị và điều hành: Thiết lập lộ trình triển khai sản phẩm phần mềm phân tán, hoạch định phân bổ nhân sự dự án, thiết kế kiến trúc tích hợp giữa blockchain với hệ thống thông tin sẵn có (IoT, ERP, AI).
Phương pháp giảng dạy và học tập
Giáo trình áp dụng mô hình sư phạm tuần tiến, kết hợp giữa việc hình thành khung tư duy lý thuyết và rèn luyện kỹ năng thực hành kỹ thuật. Mỗi chương đều được xây dựng theo một cấu trúc sư phạm thống nhất:
[Mục tiêu học tập] ➔ [Tình huống thực tế (Blockchain in Action)] ➔ [Nội dung lý thuyết chuyên sâu]
[Hộp thông tin bổ trợ] ➔ [Tóm tắt chương] ➔ [Thuật ngữ then chốt] ➔ [Câu hỏi thảo luận phản biện]
[Bài thực hành kỹ thuật có hướng dẫn (Hands-on Tutorials tại Chương 4, 5, 6)]
- Nghiên cứu tình huống (Case Studies): Mở đầu bằng các tình huống thực tiễn sinh động như: "Are You Ready for a Blockchain Phone?" (Chương 2), hiện tượng trò chơi "CryptoKitties" (Chương 3), ứng dụng "Ethereum in Space" (Chương 4), giải pháp từ thiện "Making Giving Better" (Chương 5), hay dự án chống tin tức giả mạo "Fighting Fake News" (Chương 6).
- Thực hành có hướng dẫn (Tutorials): Đặt ở cuối các chương nâng cao, cung cấp mã nguồn, sơ đồ thao tác cụ thể giúp sinh viên xây dựng sản phẩm mẫu (dapp tokens, chuỗi cung ứng Hyperledger, ứng dụng dự báo AI).
- Phương pháp đánh giá và tự học: Hệ thống câu hỏi thảo luận cuối mỗi chương (Questions for Further Discussion) tập trung vào năng lực phân tích phản biện các vấn đề đạo đức, rào cản kinh tế và kỹ thuật. Danh mục thuật ngữ (Glossary) cuối sách chuẩn hóa toàn bộ các định nghĩa kỹ thuật phục vụ tra cứu độc lập.
Điểm nổi bật và cập nhật của giáo trình
- Tính trung lập công nghệ cao: Giáo trình không tiếp cận blockchain từ góc độ đầu cơ tài chính, mà nhìn nhận công nghệ như một cơ sở hạ tầng lưu trữ và xác thực dữ liệu giao dịch.
- Tích hợp liên ngành: Kết nối chặt chẽ giữa lý thuyết kinh tế học thương mại (chi phí giao dịch, độ bất định), khoa học máy tính (mật mã học, hệ phân tán) và quản trị kinh doanh hiện đại (KPIs, ma trận quyết định).
- Khảo sát toàn diện hệ sinh thái doanh nghiệp: Phân tích sâu kiến trúc Hyperledger Fabric của Linux Foundation cùng các nghiên cứu trường hợp trong các tập đoàn lớn (FedEx, Merck & Co, VMWare, AXA).
- Đón đầu các xu hướng hội tụ công nghệ: Đưa vào phân tích các công nghệ tiên tiến như giải pháp Layer 2 (Plasma), Proof of Stake (Casper), hệ thống tệp tin phân tán IPFS, mạng lưới kháng lượng tử và sự kết hợp giữa thuật toán học máy (Machine Learning/AI) với dữ liệu chuỗi khối.
- Nền tảng tác giả uy tín: Sự kết hợp giữa năng lực sư phạm của học giả hàn lâm (Tiến sĩ William Wagner - chuyên gia phát triển hơn 30 khóa học Hệ thống thông tin tại Villanova University) và kinh nghiệm thực chiến từ các nhà đầu tư mạo hiểm công nghệ (Bettina Warburg - diễn giả TED Talk về Blockchain, Tom Serres).
Đối tượng sử dụng giáo trình
| Nhóm đối tượng | Phạm vi và Mục đích sử dụng |
|---|---|
| Sinh viên Đại học (Năm 3 - Năm 4) | Chuyên ngành Hệ thống thông tin quản lý (MIS), Khoa học máy tính, Kỹ thuật phần mềm, Fintech, Thương mại điện tử. Dùng làm tài liệu học tập chính khóa cho học phần Cơ sở Blockchain hoặc Hệ thống thông tin phân tán. |
| Học viên Sau đại học (Thạc sĩ/MBA) | Học viên các chương trình Thạc sĩ Quản trị kinh doanh công nghệ, Thạc sĩ MIS. Sử dụng để nghiên cứu các mô hình đổi mới kinh doanh, quản trị dự án chuyển đổi số và phân tích chiến lược công nghệ. |
| Giảng viên và Nhà nghiên cứu | Làm giáo trình chuẩn để xây dựng đề cương bài giảng 3 tín chỉ, khai thác hệ thống slide bài giảng, ngân hàng đề thi (testbanks) và khung bài tập thực hành. |
| Chuyên viên Doanh nghiệp & Tự học | Chuyên viên phân tích nghiệp vụ (BA), kỹ sư phần mềm, nhà quản lý sản phẩm cần tài liệu tra cứu hệ thống để đánh giá việc áp dụng blockchain vào doanh nghiệp. |
Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần có kiến thức căn bản về tin học đại cương, hiểu biết tổng quan về mạng máy tính, khái niệm cơ sở dữ liệu và các nguyên lý kinh tế học/thương mại vi mô cơ bản. Giáo trình không đòi hỏi kiến thức chuyên sâu từ trước về mật mã học hay kinh nghiệm lập trình nâng cao.
Câu hỏi thường gặp
1. Giáo trình này phù hợp với ai?
Giáo trình phù hợp với sinh viên đại học, học viên cao học các ngành Công nghệ thông tin, Hệ thống thông tin quản lý, Kinh tế số, FinTech, cùng các chuyên viên quản lý dự án đang tìm kiếm tài liệu học thuật có cấu trúc bài bản về blockchain.
2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình này?
Người học chỉ cần nắm vững kiến thức tin học cơ bản, cấu trúc mạng máy tính thông thường và tư duy tổ chức dữ liệu. Các khái niệm phức tạp như mật mã bất đối xứng, hàm băm hay máy ảo EVM đều được tác giả giải thích chi tiết từ mức cơ bản thông qua các phép so sánh trực quan.
3. Điểm khác biệt của cuốn sách so với các tài liệu blockchain khác trên thị trường là gì?
Đa số tài liệu trên thị trường thiên về hướng dẫn giao dịch tiền mã hóa hoặc thuần túy lập trình chuyên sâu. Cuốn sách này cân bằng toàn diện giữa 3 yếu tố: Cơ sở kinh tế học giao dịch, Kiến trúc kỹ thuật nền tảng và Quản trị dự án doanh nghiệp (bao gồm cả chuỗi khối công khai như Ethereum và chuỗi khối phân quyền như Hyperledger).
4. Làm sao để tự học hiệu quả với giáo trình này?
Nên tiếp cận tuần tự theo các chương: đọc trước phần Mục tiêu học tập, nghiên cứu nội dung lý thuyết song song với việc tra cứu thuật ngữ ở mục Glossary, trả lời đầy đủ các câu hỏi thảo luận cuối chương và trực tiếp thực hiện các bài Lab hướng dẫn (Tutorials) từ Chương 4 đến Chương 6 trên máy tính.
5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo giáo trình không?
Giáo trình cung cấp liên kết tài nguyên bổ trợ gồm hệ thống slide thuyết trình, ngân hàng câu hỏi kiểm tra đánh giá (testbanks) và các đoạn mã nguồn mẫu cho bài tập thực hành được cập nhật trên cổng thông tin của nhóm tác giả (Animal Ventures).
Kết luận
Giáo trình The Basics of Blockchain của Bettina Warburg, William Wagner và Tom Serres là tài liệu học thuật chuẩn mực, cung cấp góc nhìn toàn diện, trung lập và có hệ thống về công nghệ chuỗi khối. Bằng việc gắn kết lịch sử tiến hóa thương mại với các giải pháp kỹ thuật hiện đại và phương pháp quản trị dự án, cuốn sách xác lập một lộ trình học tập khoa học: đi từ nhận thức bản chất kinh tế (Chương 1), giải mã kỹ thuật nền tảng (Chương 2-3), thực hành ứng dụng hợp đồng thông minh và mạng doanh nghiệp (Chương 4-5), cho đến định hình tầm nhìn phát triển tương lai (Chương 6). Đây là nguồn tư liệu giảng dạy và học tập chuẩn xác cho các cơ sở đào tạo đại học đang triển khai các học phần về công nghệ số và hệ thống thông tin mới.