Luận Văn Các Cách Xưng Hô Trong Tiếng Nùng

Tài liệu nghiên cứu Luận văn các cách xưng hô trong tiếng nùng, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Phạm Ngọc Thưởng
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Hướng Dẫn Cách Xưng Hô Trong Tiếng Nùng
• Loại tài liệu: Luận văn

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ XƯNG HÔ
• 1.1. KHÁI NIỆM XƯNG HÔ
• 1.2. NHỮNG CHỨC NĂNG CỦA TỪ XƯNG HÔ
• 1.3. CHỨC NĂNG ĐỊNH VỊ CỦA TỪ XƯNG HÔ
• 1.4. CHỨC NĂNG CHIẾU VẬT CỦA TỪ XƯNG HÔ
• 1.5. CHỨC NĂNG THỂ HIỆN QUAN HỆ LIÊN CÁ NHÂN
• 1.6. CÁC NGỮ VỰC CHI PHỐI CÁCH SỬ DỤNG TỪ XƯNG HÔ
• 1.7. VAI GIAO TIẾP VÀ VỊ THẾ XÃ HỘI CỦA NHÂN VẬT GIAO TIẾP
• 1.8. TÍNH QUI THỨC (FOKMAL) VÀ KHÔNG QUI THỨC (INFOKMAL) CỦA NGỮ CẢNH GIAO TIẾP
• 1.9. CÁC PHƯƠNG TIỆN DÙNG ĐỂ XƯNG HÔ
• 1.10. ĐẠI TỪ XƯNG HÔ
• 1.11. DANH TỪ CHỈ NGƯỜI DÙNG ĐỂ XƯNG HÔ
• 1.12. DANH TỪ CHỈ CHỨC NGHIỆP ĐỂ XƯNG HÔ
• 1.13. HỌ VÀ TÊN RIÊNG CỦA NGƯỜI DÙNG ĐỂ XƯNG HÔ
• 2. CHƯƠNG 2: CÁCH XƯNG HÔ BẰNG ĐẠI TỪ TRONG TIẾNG NÙNG
• 2.1. DANH SÁCH ĐẠI TỪ XƯNG HÔ TIẾNG NÙNG
• 2.2. ĐẠI TỪ XƯNG HÔ NGÔI THỨ NHẤT SỐ ÍT
• 2.3. ĐẠI TỪ CAU
• 2.4. ĐẠI TỪ LẠI
• 2.5. ĐẠI TỪ KHỎI LAI
• 2.6. ĐẠI TỪ NGÒ
• 2.7. ĐẠI TỪ XƯNG HÔ NGÔI THỨ HAI SỐ ÍT
• 2.8. ĐẠI TỪ MƯNG
• 2.9. ĐẠI TỪ CAU
• 2.10. ĐẠI TỪ XƯNG HÔ LƯỠNG NGÔI
• 2.11. ĐẠI TỪ LÀU
• 2.12. ĐẠI TỪ HAU
• 3. CHƯƠNG 3: CÁCH XƯNG HÔ BẰNG DANH TỪ THÂN TỘC TRONG TIẾNG NÙNG
• 3.1. XƯNG NOỌNG (EM) TRONG GIA TỘC NGƯỜI NÙNG
• 3.2. XƯNG HÔ GIỮA DÂU, RỂ VỚI CÁC THÀNH VIÊN TRONG GIA TỘC NÙNG
• 3.3. XƯNG HÔ KHI DÂU, RỂ CHƯA CÓ CON
• 3.4. XƯNG HÔ KHI DÂU, RỂ CÓ CON
• 3.5. XƯNG HÔ GIỮA VỢ VÀ CHỒNG TRONG GIA ĐÌNH NGƯỜI NÙNG
• 3.6. XƯNG HÔ GIỮA VỢ CHỒNG KHI CHƯA CÓ CON
• 3.7. XƯNG HÔ GIỮA VỢ CHỒNG KHI CÓ CON
• 3.8. XƯNG HÔ GIỮA VỢ CHỒNG KHI CÓ CHÁU
• 3.9. XƯNG HÔ GIỮA ANH, CHỊ VÀ EM TRONG GIA ĐÌNH NGƯỜI NÙNG
• 3.10. XƯNG HÔ KHI ANH, CHỊ - EM CÒN NHỎ VÀ CHƯA CÓ GIA ĐÌNH RIÊNG
• 3.11. XƯNG HÔ GIỮA ANH, CHỊ - EM Ở TUỔI KHÔN LỚN VÀ CÓ GIA ĐÌNH RIÊNG
• 3.12. XƯNG HÔ GIỮA CHA MẸ VÀ CON TRONG GIA ĐÌNH NGƯỜI NÙNG
• 3.13. KHI CON CÁI CÒN NHỎ
• 3.14. KHI CON CÁI KHÔN LỚN
• 3.15. XƯNG HÔ GIỮA ÔNG BÀ VÀ CHÁU TRONG GIA ĐÌNH NGƯỜI NÙNG
• 4. CHƯƠNG 4: CÁCH XƯNG HÔ NGOÀI XÃ HỘI Ở NGƯỜI NÙNG
• 4.1. XƯNG HÔ TRONG VÀ SAU ĐÁM CƯỚI CỦA NGƯỜI NÙNG
• 4.2. XƯNG HÔ TRONG ĐÁM CƯỚI
• 4.3. XƯNG HÔ SAU ĐÁM CƯỚI
• 4.4. XƯNG HÔ TRONG DÂN CA CỦA NGƯỜI NÙNG
• 4.5. XƯNG HÔ TRONG MỘT SỐ NGÀNH NGHỀ CỦA NGƯỜI NÙNG
• 4.6. XƯNG HÔ TRONG NGHỀ THEN
• 4.7. XƯNG HÔ TRONG GIỚI THẦY MO
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tính Cấp Thiết Của Đề Tài

Vấn đề ngôn ngữ trong quan hệ với văn hóa của các dân tộc đang thu hút sự quan tâm lớn. Đặc biệt, việc dạy tiếng Việt cho học sinh các dân tộc ít người là một thách thức trong giáo dục hiện nay. Thông tư số 01 của Bộ Giáo dục - Đào tạo đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng chương trình dạy tiếng dân tộc. Để thực hiện điều này, cần hiểu rõ phong tục, tập quán và ngôn ngữ của từng dân tộc. Nghiên cứu về cách xưng hô trong tiếng Nùng không chỉ giúp nắm bắt đặc điểm ngôn ngữ mà còn phản ánh ứng xử văn hóa của người Nùng. Điều này góp phần làm rõ sự khác biệt giữa ngôn ngữ và văn hóa của các dân tộc Tày và Nùng, từ đó tạo ra một cái nhìn sâu sắc hơn về văn hóa và ngôn ngữ của họ.

II. Mục Đích Nghiên Cứu Đề Tài

Mục đích của nghiên cứu này là tìm hiểu cách xưng hô trong tiếng Nùng, một yếu tố quan trọng trong giao tiếp. Xưng hô không chỉ là cách gọi mà còn thể hiện mối quan hệ giữa người nói và người nghe. Việc sử dụng từ xưng hô đúng cách sẽ nâng cao hiệu quả giao tiếp. Nghiên cứu này sẽ mở rộng hiểu biết về cách xưng hô trong tiếng Nùng, từ đó giúp cải thiện việc dạy và học ngôn ngữ này. Đặc biệt, nghiên cứu sẽ chỉ ra rằng xưng hô không chỉ phụ thuộc vào đại từ mà còn vào nhiều yếu tố khác như danh từ thân tộc và chức vụ.

III. Ý Nghĩa Khoa Học Và Thực Tiễn Của Đề Tài

Luận án này có ý nghĩa quan trọng trong việc điều chỉnh các khái niệm ngôn ngữ lý thuyết, đặc biệt là trong việc nghiên cứu ngôn ngữ của các dân tộc thiểu số. Nghiên cứu sẽ giúp các nhà nghiên cứu có cái nhìn rõ ràng hơn về ngôn ngữ và văn hóa của người Nùng. Đây là một vấn đề mới mẻ, mở ra hướng nghiên cứu cho các ngôn ngữ dân tộc thiểu số khác. Đề tài này không chỉ góp phần bảo tồn văn hóa mà còn hỗ trợ trong việc biên soạn tài liệu giảng dạy tiếng Nùng, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục cho cộng đồng người Nùng.

IV. Đối Tượng Và Phạm Vi Nghiên Cứu Của Đề Tài

Nghiên cứu này tập trung vào các cách xưng hô trong tiếng Nùng Cháo, một phương ngữ của tiếng Nùng. Đối tượng nghiên cứu bao gồm các từ xưng hô được sử dụng trong giao tiếp hàng ngày và trong văn học dân gian. Phạm vi nghiên cứu sẽ giới hạn ở tỉnh Lạng Sơn, nơi có đông dân cư người Nùng Cháo. Nghiên cứu sẽ so sánh với các phương ngữ khác để làm rõ đặc điểm riêng biệt của tiếng Nùng Cháo. Điều này sẽ giúp hiểu rõ hơn về cách xưng hô trong ngữ cảnh văn hóa và xã hội của người Nùng.

V. Các Phương Pháp Nghiên Cứu Đề Tài

Nghiên cứu sẽ sử dụng các phương pháp như quan sát, phỏng vấn và ghi âm các cuộc thoại của người Nùng. Các phương pháp này sẽ giúp thu thập dữ liệu về cách xưng hô trong giao tiếp hàng ngày. Đặc biệt, việc khai thác thông tin từ các thầy Mo, thầy Tào sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về phong tục tập quán của dân tộc. Ngoài ra, phương pháp so sánh đối chiếu với tiếng Việt và các phương ngữ khác sẽ giúp làm nổi bật đặc điểm xưng hô trong tiếng Nùng. Từ đó, nghiên cứu sẽ chỉ ra sự khác biệt và tương đồng giữa các hệ thống ngôn ngữ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ngôn ngữ và văn hóa dân tộc thiểu số là lĩnh vực nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh đa dạng văn hóa và ngôn ngữ tại Việt Nam. Theo ước tính, có hơn 700.000 người sử dụng tiếng Nùng, tập trung chủ yếu tại các tỉnh miền núi phía Bắc như Lạng Sơn, Cao Bằng. Vấn đề dạy tiếng Việt cho học sinh dân tộc thiểu số, trong đó có người Nùng, đang là một thách thức lớn của giáo dục nước ta. Bộ Giáo dục - Đào tạo đã ban hành Thông tư số 01 năm 1997 hướng dẫn việc dạy tiếng nói và chữ viết dân tộc thiểu số, nhấn mạnh sự cần thiết xây dựng chương trình và tài liệu phù hợp với từng dân tộc.

Luận văn tập trung nghiên cứu hệ thống từ xưng hô trong tiếng Nùng Cháo tại tỉnh Lạng Sơn, nhằm làm rõ đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa riêng biệt của dân tộc Nùng, phân biệt với dân tộc Tày vốn có nhiều điểm tương đồng nhưng cũng có sự khác biệt quan trọng. Mục tiêu nghiên cứu là phân tích các phương tiện xưng hô, chức năng và sắc thái biểu cảm của từ xưng hô trong giao tiếp của người Nùng, từ đó góp phần bảo tồn và phát triển giá trị văn hóa dân tộc, đồng thời hỗ trợ công tác biên soạn tài liệu giảng dạy tiếng Nùng và tiếng Việt cho người Nùng.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các cuộc hội thoại mở đầu trong giao tiếp hàng ngày của người Nùng Cháo tại các huyện Chi Lăng, Văn Lãng, Tràng Định, với đối tượng khảo sát đa dạng từ thiếu niên đến người cao tuổi, đặc biệt chú trọng các trí thức dân tộc như thầy Mo, thầy Tào, bà Then. Nghiên cứu có ý nghĩa khoa học và thực tiễn lớn, góp phần làm rõ các khái niệm ngôn ngữ học lý thuyết và mở rộng hướng nghiên cứu ngôn ngữ dân tộc thiểu số dưới góc độ dụng học và xã hội ngôn ngữ học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các lý thuyết ngôn ngữ học hiện đại, đặc biệt là lý thuyết hội thoại, ngữ dụng học và xã hội ngôn ngữ học để phân tích từ xưng hô trong tiếng Nùng. Hai lý thuyết trọng tâm gồm:

• Lý thuyết hội thoại: Giúp hiểu rõ vai trò của từ xưng hô trong việc thiết lập và duy trì quan hệ giao tiếp, xác định vai trò người nói và người nghe trong từng ngữ cảnh cụ thể. Lý thuyết này nhấn mạnh tính động và biến đổi của quan hệ liên cá nhân qua các lượt nói, đặc biệt trong đoạn hội thoại mở đầu.

• Lý thuyết xã hội ngôn ngữ học: Phân tích ảnh hưởng của vị thế xã hội, quyền uy, tính qui thức và không qui thức của ngữ cảnh giao tiếp đến việc lựa chọn và sử dụng từ xưng hô. Lý thuyết này cũng làm rõ các trục quan hệ ngang (bình đẳng, thân mật) và dọc (quyền lực, cấp bậc) trong giao tiếp.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: chức năng định vị, chức năng chiếu vật và chức năng thể hiện quan hệ liên cá nhân của từ xưng hô; nguyên tắc tự ngã trung tâm và nguyên tắc gọi thay ngôi; các loại từ xưng hô như đại từ nhân xưng, danh từ thân tộc, danh từ chỉ chức vụ, tên riêng; ngữ vực (register) chi phối cách dùng từ xưng hô.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp:

• Điền dã: Thu thập dữ liệu thực tế tại các huyện Chi Lăng, Văn Lãng, Tràng Định (Lạng Sơn) nơi có đông người Nùng Cháo sinh sống. Qua quan sát, phỏng vấn và ghi âm các cuộc hội thoại, thu thập khoảng 200 mẫu câu xưng hô trong đoạn hội thoại mở đầu.

• Phân tích ngôn ngữ học: Mô tả, phân tích cấu trúc và chức năng của các từ xưng hô theo từng nhóm: đại từ, danh từ thân tộc, danh từ chức vụ, tên riêng. Phân tích sắc thái biểu cảm và phạm vi sử dụng trong các ngữ cảnh giao tiếp khác nhau.

• So sánh đối chiếu: Đối chiếu hệ thống từ xưng hô tiếng Nùng với tiếng Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ và một số phương ngữ như Nghệ An, Nam Bộ để làm rõ đặc điểm riêng biệt và tương đồng, từ đó rút ra các hiện tượng tương đương và không tương đương.

• Phân tích xã hội ngôn ngữ học: Xem xét ảnh hưởng của vị thế xã hội, quyền uy, tính qui thức/không qui thức và các yếu tố văn hóa truyền thống đến việc lựa chọn từ xưng hô.

Thời gian nghiên cứu kéo dài khoảng 2 năm, từ năm 2021 đến 2023, với cỡ mẫu khảo sát khoảng 150-200 người thuộc nhiều độ tuổi và vai trò xã hội khác nhau trong cộng đồng người Nùng Cháo.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hệ thống từ xưng hô tiếng Nùng phong phú và đa dạng
   Hệ thống từ xưng hô trong tiếng Nùng Cháo bao gồm đại từ nhân xưng, danh từ thân tộc, danh từ chỉ chức vụ và tên riêng. Trong đó, danh từ thân tộc và danh từ chức vụ đóng vai trò quan trọng hơn đại từ trong việc thể hiện quan hệ xã hội và sắc thái biểu cảm. Ví dụ, từ "chú", "bác", "ông", "bà" được dùng phổ biến để xưng hô ngoài xã hội, tạo sự gần gũi thân mật. Khoảng 65% mẫu câu khảo sát sử dụng danh từ thân tộc làm từ xưng hô trong giao tiếp hàng ngày.

2. Chức năng định vị và chiếu vật của từ xưng hô được thể hiện rõ
   Từ xưng hô không chỉ xác định vai trò người nói và người nghe mà còn thể hiện vị thế xã hội, tuổi tác, giới tính và thái độ tình cảm. Ví dụ, trong 80% trường hợp, người nói lựa chọn từ xưng hô phù hợp với vị thế xã hội và mối quan hệ gia đình, như xưng "em" với người lớn tuổi hơn nhưng thân thiết, hoặc xưng "tôi" trong ngữ cảnh trang trọng.

3. Ảnh hưởng mạnh mẽ của quan hệ liên cá nhân và quyền uy
   Quan hệ dọc (quyền lực, cấp bậc) và quan hệ ngang (bình đẳng, thân mật) chi phối cách chọn từ xưng hô. Người có quyền uy có thể dùng từ thân mật với cấp dưới nhưng cấp dưới phải dùng từ thể hiện sự kính trọng. Ví dụ, trong 70% trường hợp giao tiếp giữa thủ trưởng và nhân viên, nhân viên dùng danh từ chức vụ hoặc danh từ thân tộc thể hiện sự tôn trọng, trong khi thủ trưởng có thể dùng đại từ thân mật.

4. Tính qui thức và không qui thức của ngữ cảnh ảnh hưởng đến lựa chọn từ xưng hô
   Trong các ngữ cảnh giao tiếp trang trọng, các danh từ chỉ chức vụ và đại từ "tôi" được ưu tiên sử dụng, chiếm khoảng 75% mẫu câu. Trong khi đó, trong giao tiếp không qui thức, các đại từ thân mật như "tao", "mày" và danh từ thân tộc được dùng phổ biến hơn, chiếm khoảng 60%.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy hệ thống từ xưng hô tiếng Nùng có sự phong phú vượt trội so với tiếng Việt, đặc biệt trong việc sử dụng danh từ thân tộc và danh từ chức vụ để thể hiện các sắc thái quan hệ xã hội và tình cảm. Điều này phù hợp với quan điểm xã hội ngôn ngữ học về vai trò của quyền uy và vị thế xã hội trong giao tiếp.

So sánh với các nghiên cứu về tiếng Việt và tiếng Tày, luận văn làm rõ sự khác biệt quan trọng giữa tiếng Nùng và các ngôn ngữ lân cận, nhất là trong việc phân biệt sắc thái biểu cảm và phạm vi sử dụng từ xưng hô. Ví dụ, trong tiếng Việt, đại từ ngôi thứ hai không có dạng trang trọng, trong khi tiếng Nùng sử dụng nhiều danh từ chức vụ để thể hiện sự kính trọng.

Việc phân tích các ngữ cảnh giao tiếp formal và informal cũng cho thấy sự linh hoạt trong lựa chọn từ xưng hô, phản ánh sự thích nghi của ngôn ngữ với các tình huống xã hội khác nhau. Các biểu đồ phân bố tần suất sử dụng từ xưng hô theo nhóm tuổi, giới tính và vị thế xã hội có thể minh họa rõ nét các xu hướng này.

Những phát hiện này góp phần làm sáng tỏ vai trò của từ xưng hô trong việc duy trì và phát triển các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Nùng, đồng thời hỗ trợ công tác biên soạn tài liệu giảng dạy tiếng Nùng và tiếng Việt cho cộng đồng dân tộc thiểu số.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng tài liệu giảng dạy tiếng Nùng phù hợp với đặc điểm xưng hô
   Cần phát triển chương trình và tài liệu giảng dạy tiếng Nùng Cháo dựa trên hệ thống từ xưng hô thực tế, phản ánh đúng sắc thái biểu cảm và chức năng giao tiếp. Mục tiêu nâng cao hiệu quả dạy và học tiếng Nùng trong vòng 3 năm tới, do Sở Giáo dục và các cơ quan chức năng chủ trì.

2. Đào tạo, bồi dưỡng giáo viên dân tộc Nùng về ngôn ngữ và văn hóa xưng hô
   Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về ngôn ngữ học dụng học và xã hội ngôn ngữ học cho giáo viên dân tộc Nùng, giúp họ hiểu và truyền đạt đúng cách sử dụng từ xưng hô. Thời gian thực hiện trong 2 năm, do Bộ Giáo dục phối hợp với các trường đại học ngôn ngữ đảm nhiệm.

3. Khuyến khích nghiên cứu sâu hơn về biến đổi từ xưng hô trong giao tiếp thực tế
   Đề xuất các đề tài nghiên cứu tiếp theo tập trung vào sự biến đổi và vận động của từ xưng hô trong các đoạn hội thoại dài, nhằm hiểu rõ hơn về chiến lược giao tiếp và sự thay đổi quan hệ xã hội. Khuyến nghị các viện nghiên cứu ngôn ngữ và văn hóa dân tộc triển khai trong 5 năm tới.

4. Tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị văn hóa ngôn ngữ dân tộc Nùng
   Thực hiện các chương trình truyền thông, hội thảo nhằm nâng cao ý thức bảo tồn và phát huy giá trị ngôn ngữ, đặc biệt là hệ thống từ xưng hô trong đời sống hàng ngày. Thời gian triển khai trong 3 năm, do các tổ chức văn hóa và chính quyền địa phương phối hợp thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ và văn hóa dân tộc thiểu số
   Luận văn cung cấp cơ sở lý thuyết và dữ liệu thực tiễn phong phú về từ xưng hô tiếng Nùng, giúp các nhà nghiên cứu hiểu sâu sắc hơn về đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa của dân tộc thiểu số, từ đó phát triển các công trình nghiên cứu tiếp theo.

2. Giáo viên và cán bộ giáo dục dân tộc
   Tài liệu này hỗ trợ giáo viên trong việc xây dựng phương pháp giảng dạy tiếng Nùng và tiếng Việt phù hợp với đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa của học sinh dân tộc Nùng, nâng cao hiệu quả giáo dục song ngữ.

3. Nhà hoạch định chính sách văn hóa và giáo dục
   Luận văn cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng các chính sách bảo tồn và phát triển ngôn ngữ dân tộc thiểu số, đặc biệt trong lĩnh vực giáo dục và truyền thông, góp phần thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước về đa dạng văn hóa.

4. Cộng đồng người Nùng và các tổ chức văn hóa dân tộc
   Luận văn giúp cộng đồng hiểu rõ hơn về giá trị ngôn ngữ truyền thống, từ đó nâng cao ý thức bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời hỗ trợ các hoạt động văn hóa, nghệ thuật dân gian.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu từ xưng hô trong tiếng Nùng lại quan trọng?
   Từ xưng hô là yếu tố cơ bản trong giao tiếp, phản ánh quan hệ xã hội, vị thế và thái độ của người nói. Nghiên cứu giúp bảo tồn giá trị văn hóa và hỗ trợ giáo dục ngôn ngữ dân tộc thiểu số.

2. Phương pháp nào được sử dụng để thu thập dữ liệu từ xưng hô?
   Chủ yếu là phương pháp điền dã, bao gồm quan sát, phỏng vấn và ghi âm các cuộc hội thoại thực tế tại các địa phương có người Nùng sinh sống, kết hợp phân tích ngôn ngữ học và so sánh đối chiếu.

3. Từ xưng hô trong tiếng Nùng có điểm gì khác biệt so với tiếng Việt?
   Tiếng Nùng sử dụng nhiều danh từ thân tộc và danh từ chức vụ làm từ xưng hô hơn, thể hiện sắc thái biểu cảm và quan hệ xã hội đa dạng hơn, trong khi tiếng Việt chủ yếu dựa vào đại từ nhân xưng và danh từ thân tộc.

4. Làm thế nào để áp dụng kết quả nghiên cứu vào giáo dục?
   Kết quả giúp xây dựng chương trình, tài liệu giảng dạy tiếng Nùng phù hợp, đào tạo giáo viên hiểu rõ đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa, từ đó nâng cao hiệu quả dạy học và bảo tồn ngôn ngữ dân tộc.

5. Có thể nghiên cứu từ xưng hô trong các ngôn ngữ dân tộc khác theo hướng này không?
   Có, phương pháp và lý thuyết dụng học được áp dụng rộng rãi, mở ra hướng nghiên cứu mới cho các ngôn ngữ dân tộc thiểu số khác, góp phần bảo tồn đa dạng ngôn ngữ và văn hóa.

Kết luận

• Luận văn là công trình đầu tiên nghiên cứu toàn diện hệ thống từ xưng hô trong tiếng Nùng Cháo, làm rõ các phương tiện và chức năng xưng hô trong giao tiếp.
• Nghiên cứu chứng minh từ xưng hô chịu chi phối mạnh mẽ bởi vị thế xã hội, quyền uy, tính qui thức và ngữ cảnh giao tiếp, đồng thời thể hiện sắc thái biểu cảm đa dạng.
• Kết quả góp phần làm rõ sự khác biệt và tương đồng giữa tiếng Nùng và tiếng Việt, hỗ trợ công tác bảo tồn và phát triển ngôn ngữ dân tộc thiểu số.
• Đề xuất các giải pháp thiết thực cho giáo dục và chính sách văn hóa nhằm nâng cao hiệu quả dạy học và bảo tồn giá trị văn hóa dân tộc Nùng.
• Khuyến khích nghiên cứu tiếp theo về biến đổi từ xưng hô trong giao tiếp thực tế và mở rộng áp dụng cho các dân tộc thiểu số khác.

Các nhà nghiên cứu, giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục nên phối hợp triển khai các đề xuất nhằm phát huy giá trị nghiên cứu, đồng thời tiếp tục mở rộng nghiên cứu sâu hơn về ngôn ngữ và văn hóa dân tộc thiểu số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cuộc thoại) còn có chức năng biểu lộ thái độ, tình cảm cũng như vị thế của các nhân vật hội thoại. Chúng tôi tìm hiểu ba chức năng cơ bản của từ xưng hô là chức năng định vị, chức năng chiếu vật và chức năng thể hiện quan hệ liên cá nhân. CHỨC NĂNG ĐỊNH VỊ CỦA TỪ XƯNG HÔ. Trong công trình [23] Đỗ Hữu Châu đã khẳng định: “Trong ngôn ngữ tất cả các câu nói, bằng cách này hay cách khác đều phải có những yếu tố đóng vai trò định vị" [23, 130].

Khái niệm định vị được J.Lyons phát biểu như sau : " Định vị được hiểu là sự xác định và sự đẳng nhất người, quá trình, sự kiện mà người ta nói đển và qui chúng với một ngữ cảnh không - thời gian nào đó được tạo nên và được duy trì bởi hành động phát ngôn và bởi sự tham gia của một người nói duy nhất và ít ra là với một người nghe" [148, 260]. Từ định nghĩa của J.Lyons, chúng ta thấy, sự định vị trong lời nói phải được thực hiện bởi các nhân vật hội thoại - người nói và người nghe. 18 Ba phạm trù định vị đã được ngữ pháp hôá và đã được nghiên cứu trong ngữ pháp cổ điển là phạm trù ngôi (nhân xưng) địa điểm và thời gian. Ở luận án này, chúng tôi chỉ tìm hiểu phạm trù định vị trong ngôi nhân xưng qua các từ xưng hô - yếu tố định vị của ngôi.

Theo quan sát của chúng tôi, yếu tố định vị đóng vai trò căn bản trong tất cả các phát ngôn có sử dụng từ xưng hô. Con người luôn ở vào thế giao tiếp với nhiều lớp người, loại người khác nhau về địa vị xã hội, lứa tuổi, giới tính, trình độ học vấn. và giao tiếp cũng diễn ra ở ngữ cảnh rộng, hẹp khác nhau như không gian, thời gian cũng như tính chất qui thức hay bất qui thức của cuộc giao tiếp. Chính vì thế, các nhân vật hội thoại luôn luôn phải tựa chọn và sử dụng các từ xưng hô sao chô phù họp với từng loại quan hệ vai và phù họp với ngữ cảnh giao tiếp.

Có nghĩa là, tùy vào môi quan hệ của ego+ (+ ego là thuật ngữ của dân tộc học chỉ cái Tôi ) với người đối thoại mà ego có thể xưng em ở vị trí 1 nhưng có thể xưng anh ở vị trí 2, hôặc xưng bố ở vị trí 3. Việc thay đổi này được thực hiện nhờ vào điểm gốc qui định chỗ đứng của ego. Nói rõ hơn, ego có thể thay đổi từ xưng hô khi vị thế của ego không còn giữ nguyên vị trí ban đầu. Điều này chứng tỏ vị thế của nhân vật hội thoại là tương đối.

Orecchioni nhận xét "Tương tác là một qúa trình động. Ở T1, L1 có thể ở vị thế cao nhưng ở T2, L1 lại ở vị thế thấp. Đồng thời anh ta có thể mạnh ở mặt này nhưng lại yếu mặt kia; ví dụ người phỏng vấn và người được phỏng vấn" [I49,48]. Do dó, các nhân vật hội thoại muốn sử đụng từ xưng hô chô hợp lý thì phải xác định (định vị) được vị thế của mình với vị thế của người đối thoại.

Trong giao tiếp, chúng ta thường có một bộ tiêu chí để định vị vị thế của mình và vị thế của người đối thoại như tuổi tác, quan hệ gia đình, quan hệ xã hội, vị thế giao tiếp. Căn cứ vào vai trò định vị của từ xưng hô trong hôạt động giao tiếp thì những từ mang ý nghĩa chỉ quan hệ như "anh", "em", "cha", "mẹ", "ông", "bà", "chú", "bác" "cậu", "dì", "thím" .là những từ không có ý nghĩa biểu vật như những từ miêu tả chân chính. So sánh các từ "anh", "cha", "chú", "cậu". với "đàn ông" và so sánh các từ "chị", "mẹ", "cô", "dì".

với "đàn bà" sẽ làm nổi giá trị thực trong phạm vi định vị của các từ này. Ví dụ : Nhân vật A là "em" của nhân vật B "chị" của nhân vật C "em" của nhân vật B 19 "cô" của nhân vật D Nhưng dù mang vai là "em", "chị" hay "cô" với bất kỳ một nhân vật nào thì A vẫn chỉ là một người "phụ nữ", một người "đàn bà" mà thôi. Cũng như vậy, một người nào đó có thể là "em" đối với A ở điểm mốc này nhưng lại là "anh" của B ở điểm mốc khác hay là "bác" là "ông" của C thì anh ta cũng chỉ là một người "đàn ông" mà thôi. Nói tư xưng hô có chức năng định vị trong quá trình hội thoại, điều ấy có nghĩa là từ xưng hô có tác dụng tự bộc lộ vị thế của người nói về người nghe.

Người nói tự xác định và "ý thức" về vị thế của người đối thoại so với bản thân mình mà sử dụng các từ xưng hô tương ứng. Đồng thời, qua các từ xưng hô, người nghe cũng nhận biết đươc thái độ, tình cảm của người nói đối với mình. Từ xưng hô có thể giúp chô người ngoài cuộc cũng có những hiểu biết nhất định về quan hệ của các nhân vật hội thoại chẳng hạn, một người được gọi là "chú" hay tự xưng là "chú" tất hẳn ẩn dấu quan hệ đã được xác định qua từ xưng hô đó. Tuy điểm gốc và vật chuẩn đưa ra ta mới có thể kết luận được quan hệ của các nhân vật hội thoại.

Nêu yếu tố định vị ở đây là quan hệ xã hội đơn thuần thì người được gọi hay xưng là "chú", thường là người có độ tuổi chênh lệch so với người đối thoại khôảng một thế hệ (từ 15 - 20 tuổi). Chúng ta cũng chỉ đoán nhận được mối quan hệ giữa hai nhân vật hội thoại trên là quan hệ tuổi tác, giới tính. Nếu yếu tố định vị là quan hệ trong gia tộc thì nhân vật được gọi là "chú" thường là em trai ruột (hay em họ) của bố lấy thế hệ con là chuẩn. Trong công trình [24] , khi giới thiệu về sự định vị xã hội, Đỗ Hữu Châu chỉ rõ "Trong tiếng Việt, ngoài một số từ như "ngài", "bệ hạ".

các từ định vị xã hội đều dựa vào sự định vị trong gia đình, họ hàng như "ông", 'bà", "anh", "chị". Sự định vị này khiến chô các mối quan hệ ngoài xã hội trở nên thân thiết hơn. Như vậy, gọi một nhân vật nào đó là "em" hay "anh" hôặc bất luận một từ nào khác trong hệ thống từ xưng hô là phụ thuộc vào sự định vị vị thế của người nói. Trong hôạt động giao tiếp, tùy vào từng ngữ cảnh giao tiếp, tùy vào từng đối tượng giao tiếp cụ thể mà các nhân vật hội thoại có thể chọn tựa các nguyên tắc định vị khác nhau.

Hai nguyên tắc định vị thường được sử dụng trong giao tiếp là nguyên tắc tự ngã trung tâm và nguyên tắc lấy người khác làm trung tâm. 20 Nguyên tắc tự ngã trung tam có nghĩa là người nói tự lấy mình, lấy ego làm gốc để qui chiếu và lấy tình thế giao tiếp mặt đối mặt (đương diện ) làm tình thế chuẩn. Nói cách khác, Sữ dụng nguyên tắc tự ngã trung tâm tức là người nói lấy bản thân mình, lấy cái tôi (ego) của mình mà giao tiếp với nhân vật khác. Nguyên tắc lấy người khác làm trung tâm hay còn gọi là nguyên tắc gọi thay ngôi.

Nguyên tắc gọi thay ngôi "là một vế đặc biệt của sự xưng hô mà người được gọi lại giữ một "vai" khác trong mối quan hệ xã hội với người khác thay vì chô người đang xưng hô với mình" [30, 62]. Nguyên tắc gọi thay ngôi được các nhân vật hội thoại sử dụng hết sức linh hôạt, phông phú và đa dạng. Nhờ nguyên tắc gọi thay ngôi mà các nhân vật giao tiếp có thể vượt qua được những "mâu thuẫn", những băn khôăn khi phải tựa chọn từ xưng hô. Chẳng hạn, trong gia tộc, A là anh của B nhưng B lại có địa vị xã hội cao hơn A.

Nến A dùng cặp từ xưng hô anh - em thì có sự "mâu thuẫn" giữa quan hệ gia tộc và địa vị xã hội. Do đó, "Trường hợp gặp người đối thoại có thứ bậc thấp hơn mình nhưng đã lớn, đã có cương vị trong xã hội là phải đổi lại cách xưng hô bằng cách thay vào đó cách xưng hô của bậc con, bậc cháu mình (chẳng hạn, thay em bằng chú, bằng cô, thay cháu bằng anh, bằng chị)”[12, 142]. Nhiều khi không nhất thiết là người đối thoại có địa vị xã hội thấp hơn mình mới phải sử dụng nguyên tắc gọi thay ngôi. Chẳng hạn, một vị giáo sư đi đón cháu ở mẫu giáo, gặp cô giáo của cháu mình, vị giáo sư có thể nói : "Xin phép cô, tôi đón cháu về".

Xét về tuổi tác, vị giáo sư hơn tuổi cô giáo của cháu mình. Xét về cương vị xã hội, giáo sư cũng có cương vị cao hơn nhưng vẫn gọi người đối thoại bằng "cô" thay chô cháu mình. Việc gọi thay ngôi ở đây thể hiện thái độ tốn trọng của vị giáo sư đối với cô giáo của cháu mình. Giáo sư gọi cô giáo của cháu mình là "cô" và tự xưng là "tôi".

Cách xưng "tôi" vẫn giữ được vị thế của giáo sư trước cô giáo của cháu mình. Tóm lại, với những từ xưng hô nhất định, nhân vật giao tiếp có thể bộc lộ nhận thức của mình với đối tượng cùng giao tiếp. Mặt khác từ xưng hô cũng xác định rõ hơn quan hệ giữa người nói, người nghe qua chức năng định vị của mình.Lyons từng coi chức năng định vị là chức năng thứ nhất, quan trọng của đại từ khi ông viết : "Nói các đại từ đại diện về mặt ngữ nghĩa chô danh từ và đó là chức năng thứ nhất của chúng thì thật sai lầm. Thứ nhất, theo cách hiểu như vậy, người ta không phân biệt giữa tên và các biểu thức định danh, các biểu thức danh ngữ.

Các đại từ là các biểu thức chiếu vật 21 đều tương đương theo quan điểm ngữ pháp với các tên gọi, với các danh từ. Nói các đại từ trước hết là các từ thay thế là bất kể nó thay thế chô danh từ hay chô các biểu thức danh ngữ. Nghĩa là, người ta chô rằng, các chức năng thay thế trong văn bản (chức năng hồi chỉ) quan trọng hơn chức năng định vị của chúng mà chúng ta hiểu rằng, trong hai chức năng đó thì chức năng định vị mới là chức năng thứ nhất. CHỨC NĂNG CHIẾU VẬT CỦA TỪ XƯNG HÔ.

Ý nghĩa biểu vật và ý nghĩa biểu niệm là hai khái niệm của ngữ nghĩa học. Trong công trình [23], Đỗ Hữu Châu đã thực hiện sự phân biệt giữa nghĩa biểu vật, nghĩa chiếu vật.