Luận văn thạc sĩ về hợp tác công tư trong xử lý chất thải rắn tại TP.HCM - Lê Thị Quỳnh Châu

Luận văn thạc sĩ phân tích hợp tác công tư trong xử lý chất thải rắn tại thành phố Hồ Chí Minh, đề xuất giải pháp hiệu quả và bền vững.

• Tác giả: Lê Thị Quỳnh Châu
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hữu Lam
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản lý chất thải
• Đề tài: Hợp tác công tư trong xử lý chất thải rắn tại TP.HCM
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: DẪN NHẬP
• 1.1. Bối cảnh chính sách
• 1.2. Lý do chọn đề tài
• 1.3. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Kết cấu đề tài và khung phân tích
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. Khái niệm XHH và PPP
• 2.1.1. Xã hội hóa
• 2.1.2. Hợp tác công – tư
• 3. CHƯƠNG 3: HỢP TÁC CÔNG TƯ TRONG XỬ LÝ CHẤT THẢI RẮN TẠI TPHCM
• 4. CHƯƠNG 4: ĐÁNH GIÁ CHÍNH SÁCH PPP TRONG XỬ LÝ CTR TẠI TPHCM
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: Hệ thống tiêu chí sử dụng để xét duyệt và lựa chọn dự án đầu tư trong lĩnh vực tái sinh/tái chế và xử lý CTR đô thị tại TPHCM
• PHỤ LỤC 2: Viện trợ ODA cho sự nghiệp bảo vệ môi trường ở Việt Nam
• PHỤ LỤC 3: Kết quả phỏng vấn
• PHỤ LỤC 4: Dự án biến chất thải rắn đô thị thành năng lượng tại Wenzhou
• PHỤ LỤC 5: Một số hình ảnh các dự án

Tóm tắt

I. Tổng quan về hợp tác công tư trong xử lý chất thải rắn tại TP

Hợp tác công tư (PPP) đã trở thành một giải pháp quan trọng trong việc xử lý chất thải rắn tại TP.HCM. Mô hình này không chỉ giúp giảm gánh nặng ngân sách cho chính phủ mà còn nâng cao hiệu quả quản lý chất thải. Từ năm 2006, TP.HCM đã kêu gọi sự tham gia của các doanh nghiệp tư nhân vào lĩnh vực này, nhằm cải thiện tình trạng ô nhiễm môi trường do chất thải rắn. Tuy nhiên, việc triển khai mô hình này vẫn gặp nhiều thách thức.

1.1. Khái quát về hệ thống quản lý chất thải rắn tại TP.HCM

Hệ thống quản lý chất thải rắn tại TP.HCM hiện nay bao gồm nhiều thành phần, từ thu gom đến xử lý. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của thành phố đã tạo ra áp lực lớn lên hệ thống này, dẫn đến tình trạng quá tải và ô nhiễm môi trường.

1.2. Lịch sử hình thành mô hình hợp tác công tư tại TP.HCM

Mô hình hợp tác công tư trong xử lý chất thải rắn tại TP.HCM bắt đầu từ năm 2006, với nhiều dự án thí điểm được triển khai. Mô hình này đã nhận được sự quan tâm từ cả chính quyền và doanh nghiệp tư nhân, nhưng cũng gặp phải nhiều ý kiến trái chiều từ cộng đồng.

II. Vấn đề và thách thức trong hợp tác công tư xử lý chất thải rắn

Mặc dù mô hình hợp tác công tư đã được triển khai, nhưng vẫn tồn tại nhiều vấn đề và thách thức cần giải quyết. Các vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả của mô hình mà còn tác động đến môi trường và sức khỏe cộng đồng.

2.1. Những khó khăn trong việc thu hút đầu tư tư nhân

Việc thu hút đầu tư từ khu vực tư nhân vào lĩnh vực xử lý chất thải rắn gặp nhiều khó khăn do thiếu cơ chế hỗ trợ và rủi ro cao. Nhiều doanh nghiệp vẫn còn e ngại khi tham gia vào các dự án này.

2.2. Tình trạng ô nhiễm môi trường do chất thải rắn

Ô nhiễm môi trường do chất thải rắn tại TP.HCM đang ở mức báo động. Nếu không có giải pháp hiệu quả, tình trạng này sẽ tiếp tục ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và chất lượng cuộc sống.

III. Phương pháp và giải pháp chính trong hợp tác công tư

Để nâng cao hiệu quả của mô hình hợp tác công tư trong xử lý chất thải rắn, cần áp dụng các phương pháp và giải pháp cụ thể. Những giải pháp này không chỉ giúp cải thiện tình hình hiện tại mà còn tạo ra nền tảng vững chắc cho tương lai.

3.1. Cải thiện cơ chế pháp lý cho PPP

Cần có những cải cách trong cơ chế pháp lý để tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp tư nhân tham gia vào lĩnh vực xử lý chất thải rắn. Điều này bao gồm việc giảm thiểu thủ tục hành chính và tăng cường hỗ trợ tài chính.

3.2. Đầu tư vào công nghệ xử lý chất thải hiện đại

Đầu tư vào công nghệ xử lý chất thải hiện đại sẽ giúp nâng cao hiệu quả xử lý và giảm thiểu ô nhiễm. Các công nghệ mới có thể giúp tái chế và xử lý chất thải một cách hiệu quả hơn.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về PPP

Nghiên cứu về mô hình hợp tác công tư trong xử lý chất thải rắn tại TP.HCM đã chỉ ra nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, cũng cần nhận diện những tồn tại và hạn chế để có những điều chỉnh kịp thời.

4.1. Kết quả đạt được từ mô hình PPP

Mô hình PPP đã giúp giảm gánh nặng ngân sách cho chính phủ và nâng cao hiệu quả xử lý chất thải. Nhiều dự án đã được triển khai thành công, góp phần cải thiện tình hình ô nhiễm môi trường.

4.2. Những tồn tại cần khắc phục

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, nhưng vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề như thiếu sự phối hợp giữa các bên liên quan và sự thiếu minh bạch trong quản lý dự án.

V. Kết luận và tương lai của hợp tác công tư trong xử lý chất thải rắn

Hợp tác công tư trong xử lý chất thải rắn tại TP.HCM có tiềm năng lớn để phát triển. Tuy nhiên, để mô hình này hoạt động hiệu quả, cần có những cải cách và điều chỉnh phù hợp.

5.1. Định hướng phát triển mô hình PPP trong tương lai

Định hướng phát triển mô hình PPP trong tương lai cần tập trung vào việc cải thiện cơ chế pháp lý và tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong quản lý chất thải.

5.2. Khuyến nghị chính sách cho TP.HCM

Cần có những khuyến nghị chính sách cụ thể để nâng cao hiệu quả của mô hình PPP, bao gồm việc tăng cường đầu tư vào công nghệ và cải thiện quy trình quản lý.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm kinh tế và đô thị đặc biệt với quy mô dân số vượt mốc 9 triệu người, kéo theo khối lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh trung bình khoảng 8.000 tấn mỗi ngày và duy trì tốc độ gia tăng từ 7% đến 8% mỗi năm. Áp lực rác thải khổng lồ đã đẩy hệ thống hạ tầng xử lý truyền thống vào tình trạng quá tải nghiêm trọng, điển hình như bãi chôn lấp Đông Thạnh từng phải tiếp nhận hơn 6 triệu tấn rác so với công suất thiết kế ban đầu chỉ 4 triệu tấn, gây ra các sự cố rò rỉ nước rỉ rác và ô nhiễm môi trường trên diện rộng. Trong khi đó, nguồn lực tài chính công dành cho công tác bảo vệ môi trường vô cùng hạn hẹp. Kinh phí quản lý chất thải rắn đô thị của thành phố đã tăng vọt từ 690 tỷ đồng năm 2007 lên hơn 1.200 tỷ đồng năm 2011, nhưng tổng nguồn thu từ phí vệ sinh và phí bảo vệ môi trường năm 2011 chỉ đạt 169,8 tỷ đồng, tức chưa bù đắp nổi 50% chi phí vận hành thường xuyên.

Trước bối cảnh Quyết định 71/2010/QĐ-TTg về quy chế thí điểm mô hình hợp tác công – tư (PPP) được ban hành, nghiên cứu này được thực hiện nhằm đánh giá tính đúng đắn, sự cần thiết và hiệu quả thực thi của chính sách PPP trong xử lý chất thải rắn sinh hoạt tại Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn từ năm 2006 đến tháng 4 năm 2013. Luận văn đi sâu phân tích cơ chế phân bổ rủi ro, chuyển giao công nghệ và đánh giá tác động kinh tế - xã hội đối với các chủ thể liên quan. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm quan trọng, giúp các nhà hoạch định chính sách tối ưu hóa mô hình quản trị chất thải đô thị, giảm áp lực nợ công và thiết lập khung tham chiếu thực tiễn cho các địa phương trên toàn quốc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết Quản lý công mới (New Public Management), nhấn mạnh sự chuyển dịch vai trò của nhà nước từ vị trí trực tiếp thực hiện dịch vụ công sang vai trò điều phối, giám sát và tạo lập thị trường. Luận điểm này kết hợp chặt chẽ với mô hình lý thuyết về phạm vi và sức mạnh nhà nước của Francis Fukuyama (2004), chỉ ra rằng việc thu hẹp phạm vi can thiệp trực tiếp của bộ máy hành chính để tập trung tăng cường năng lực thực thi và giám sát chính sách là giải pháp tối ưu giúp nâng cao hiệu lực quản trị quốc gia.

Bên cạnh đó, khung phân tích hợp tác công – tư của Pascual (2008), Donahue và Zeckhauser (2012) cùng các hướng dẫn chuẩn hóa của Ngân hàng Thế giới (World Bank) và Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) được sử dụng để phân tích cơ chế chia sẻ trách nhiệm và rủi ro. Bốn khái niệm trọng tâm xuyên suốt nghiên cứu gồm:

• Xã hội hóa dịch vụ công: Huy động các nguồn lực ngoài ngân sách nhà nước tham gia đầu tư, vận hành dịch vụ đô thị.
• Hợp tác công – tư (PPP): Thỏa thuận hợp đồng dài hạn giữa khu vực công và tư nhân nhằm cung cấp hạ tầng, dịch vụ công dựa trên sự phân bổ rủi ro tối ưu.
• Bãi chôn lấp hợp vệ sinh (Sanitary Landfill): Công trình kiểm soát triệt để khí thải, mùi hôi và hệ thống thu gom, xử lý nước rỉ rác đạt chuẩn.
• Cơ chế phát triển sạch (CDM): Giải pháp xử lý môi trường kết hợp thu hồi khí bãi rác để phát điện và thương mại hóa tín chỉ giảm phát thải carbon.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp phân tích định tính kết hợp phân tích thứ cấp các chuỗi dữ liệu thống kê từ năm 2000 đến năm 2013 do Cục Thống kê Thành phố Hồ Chí Minh, Sở Tài nguyên và Môi trường cùng Bộ Tài nguyên và Môi trường công bố. Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát toàn bộ 4 dự án xử lý chất thải rắn sinh hoạt quy mô lớn đang hoạt động tại thành phố, bao gồm Khu liên hợp xử lý chất thải Đa Phước, Nhà máy xử lý Vietstar, Bãi chôn lấp số 2 của Citenco và Dự án thu khí phát điện CDM Phước Hiệp 1.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng để tiến hành phỏng vấn sâu các chuyên gia đầu ngành, lãnh đạo Phòng Quản lý Chất thải rắn (đơn vị trực tiếp gồm 24 chuyên viên quản lý), đại diện Chi cục Bảo vệ Môi trường và các nhà đầu tư tư nhân. Nhằm đảm bảo tính khách quan và khoa học, toàn bộ thực trạng chính sách được đo lường dựa trên bộ 8 tiêu chí chất lượng điều tiết của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD). Việc lựa chọn khung đánh giá OECD cho phép tác giả lượng hóa toàn diện các khía cạnh về hiệu quả mục tiêu, tính tương thích thị trường, lợi ích - chi phí và tính khả thi của hệ thống quy định pháp luật.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, chính sách PPP đã thành công trong việc huy động nguồn vốn tư nhân quy mô lớn để phát triển hạ tầng kỹ thuật môi trường, bù đắp sự thiếu hụt ngân sách công. Tổng vốn đầu tư từ khu vực tư nhân rót vào các dự án đạt trên 173 triệu USD. Cụ thể, Khu liên hợp xử lý chất thải Đa Phước của Công ty VWS thu hút 107 triệu USD với công suất 2.000 tấn/ngày; Nhà máy sản xuất phân vi sinh Vietstar thu hút 36 triệu USD với công suất thiết kế từ 600 đến 1.200 tấn/ngày; Dự án CDM của Công ty KMDK đầu tư 30 triệu USD xây dựng trạm phát điện 3 MWh. Nhờ đó, thành phố đã tiết kiệm ngay hơn 131 triệu USD vốn đầu tư công ban đầu nếu phải tự xây dựng một khu liên hợp chôn lấp thu khí phát điện công suất 3.000 tấn/ngày trong vòng 30 năm.

Thứ hai, mô hình thúc đẩy chuyển giao công nghệ xử lý tiên tiến và giảm thiểu ô nhiễm thứ cấp. Dự án CDM Phước Hiệp 1 thu gom khí bãi rác phát điện giúp cắt giảm hơn 900.000 tấn CO2 tương đương trong 7 năm, tạo ra doanh thu 10,8 triệu USD từ việc bán chứng chỉ giảm phát thải carbon, trong đó ngân sách thành phố được chia sẻ 20% tương đương 2,16 triệu USD.

Thứ ba, việc chuyển giao vận hành giúp tinh gọn đáng kể bộ máy hành chính công. Thay vì phải bố trí khoảng 300 biên chế nhà nước để vận hành một nhà máy như Vietstar, chính quyền đã giảm tải được quỹ lương ngân sách gần 3,8 tỷ đồng mỗi năm, đồng thời tập trung nhân lực cho chức năng thanh tra, giám sát.

Thứ tư, nghiên cứu phát hiện năng lực bộ máy quản lý nhà nước vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển dự án. Toàn bộ hệ thống quản lý chất thải rắn của thành phố chỉ có 55 trên tổng số 110 cán bộ có chuyên môn về môi trường (chiếm tỷ lệ 50%). Khâu lập hợp đồng còn lỏng lẻo dẫn đến tình trạng Vietstar chỉ được cung cấp 400 tấn rác/ngày thay vì 600 tấn do chưa đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, và dự án Đa Phước chỉ vận hành khoảng 33% công suất chế biến phân compost.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự ra đời của mô hình PPP là do áp lực quá tải rác thải đô thị kết hợp với sự suy giảm nguồn vốn vay ODA dành cho môi trường. Luận văn làm rõ sự vượt trội của cấu trúc tài chính PPP thông qua phân tích so sánh dòng vốn đầu tư truyền thống và dòng vốn PPP: thay vì nhà nước phải giải ngân vốn tập trung khổng lồ ngay từ đầu kỳ, mô hình PPP phân kỳ chi trả chi phí xử lý theo khối lượng thực tế hàng năm (đơn giá dao động từ 11 đến 20 USD/tấn rác), giúp bình ổn cán cân ngân sách.

Khi so sánh với kinh nghiệm quốc tế tại Ấn Độ (các hợp đồng BOT, DBO tại Kolkata, Hyderabad) hay dự án điện rác Wenzhou tại Trung Quốc, nghiên cứu chỉ ra rằng PPP tại Thành phố Hồ Chí Minh có điểm tương đồng về mặt cơ chế ưu đãi đất đai và thuế. Tuy nhiên, rủi ro lớn nhất tại địa phương là việc thiếu quy hoạch tổng thể đồng bộ, dẫn đến việc thu gom rác chưa được phân loại tại nguồn (chất thải thực phẩm chiếm trên 80%), gây khó khăn cho dây chuyền sản xuất phân compost của các nhà đầu tư tư nhân.

Đề xuất và khuyến nghị

• Nâng cao hiệu quả và tính nghiêm minh trong thực thi hợp đồng các dự án hiện hữu: Sở Tài nguyên và Môi trường cần tiến hành rà soát, bổ sung các điều khoản bảo lãnh thực hiện hợp đồng, áp dụng chế tài xử phạt tài chính nghiêm khắc đối với các vi phạm môi trường. Đồng thời, cơ quan quản lý cam kết bảo đảm cung cấp đủ 100% định mức rác nguyên liệu đạt tiêu chuẩn cho các nhà máy Vietstar và Đa Phước, hoàn thành trong giai đoạn 2013 - 2014.

• Hoàn thiện khung pháp lý chuyên biệt cho PPP ngành môi trường: Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợp cùng Bộ Xây dựng và Bộ Kế hoạch và Đầu tư xây dựng thông tư hướng dẫn chi tiết về quản lý rủi ro, tiêu chí lựa chọn công nghệ và cơ chế trợ giá xử lý chất thải rắn, thay thế việc áp dụng chung chung Quyết định 71/2010/QĐ-TTg, thực hiện trong giai đoạn 2014 - 2015.

• Cải cách và minh bạch hóa thủ tục hành chính: Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh cần rút ngắn từ 30% đến 50% thời gian thẩm định, cấp phép đầu tư dự án môi trường; công khai 100% quy hoạch quản lý chất thải rắn tầm nhìn 2020 - 2030 trên cổng thông tin điện tử nhằm tạo lập môi trường đấu thầu cạnh tranh, minh bạch trước năm 2015.

• Nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ cán bộ quản trị công: Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về kỹ năng thẩm định tài chính dự án, đàm phán hợp đồng quốc tế và kiểm toán môi trường cho 100% chuyên viên Phòng Quản lý Chất thải rắn; đồng thời chuẩn hóa tiêu chuẩn tuyển dụng với mục tiêu nâng tỷ lệ nhân sự có chuyên môn môi trường lên trên 80% trước năm 2016.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Bộ Tài nguyên và Môi trường, Sở Tài nguyên và Môi trường các tỉnh thành phố trực thuộc trung ương có thể sử dụng luận văn làm cẩm nang hướng dẫn thực tiễn để xây dựng quy chế đấu thầu, thiết lập tiêu chí xét duyệt công nghệ và soạn thảo hợp đồng nhượng quyền dự án xử lý chất thải rắn.

• Doanh nghiệp tư nhân và nhà đầu tư trong và ngoài nước: Các tập đoàn hoạt động trong lĩnh vực môi trường, năng lượng tái tạo nắm bắt được bức tranh pháp lý, cơ chế hỗ trợ tài chính theo Thông tư 121/2008/TT-BTC, cấu trúc chi phí xử lý và tiềm năng khai thác doanh thu từ cơ chế phát triển sạch CDM.

• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Giới học thuật thuộc các chuyên ngành Quản lý công, Chính sách công và Kinh tế môi trường có thêm tài liệu tham khảo thực chứng giá trị về phương pháp ứng dụng bộ tiêu chí OECD trong đánh giá chính sách công tại các quốc gia đang phát triển.

• Các tổ chức phát triển quốc tế và định chế tài chính: Các tổ chức như World Bank, ADB, JICA có thêm dữ liệu thực địa phục vụ công tác thiết kế các chương trình hỗ trợ kỹ thuật, tài trợ vốn ODA và tư vấn chính sách công cho chính phủ Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

• Mô hình PPP trong xử lý rác thải tại Thành phố Hồ Chí Minh mang lại khác biệt lớn nhất nào so với phương thức đầu tư truyền thống? Khác biệt lớn nhất là việc xóa bỏ cơ chế bao cấp và độc quyền của doanh nghiệp nhà nước Citenco. Khu vực tư nhân tự thu xếp 100% vốn đầu tư xây dựng hạ tầng (như VWS đầu tư 107 triệu USD), chịu trách nhiệm vận hành công nghệ và chỉ nhận thanh toán từ ngân sách khi chất lượng dịch vụ xử lý rác đạt đúng tiêu chuẩn cam kết.

• Vì sao một số nhà máy PPP xử lý rác tại Thành phố Hồ Chí Minh chưa vận hành hết công suất thiết kế? Nguyên nhân chủ yếu do rác thải đầu vào chưa được phân loại tại nguồn và công nghệ xử lý của một số nhà máy chưa hoàn thiện. Đơn cử, Vietstar chỉ được cấp 400 tấn rác/ngày thay vì 600 tấn do dây chuyền chế biến chưa đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, gây ảnh hưởng đến hiệu quả thu hồi vốn của dự án.

• Việc áp dụng cơ chế phát triển sạch CDM trong dự án PPP rác thải đem lại lợi ích kinh tế cụ thể nào? Dự án CDM Phước Hiệp 1 với vốn đầu tư 30 triệu USD đã thu hồi khí methane phát điện 3 MWh, giúp giảm phát thải trên 900.000 tấn CO2 tương đương. Dự án tạo ra nguồn thu 10,8 triệu USD từ bán tín chỉ carbon quốc tế, trong đó ngân sách thành phố được phân chia trực tiếp 2,16 triệu USD (chiếm tỷ lệ 20%).

• Những rào cản pháp lý lớn nhất tác động tiêu cực đến nhà đầu tư PPP xử lý rác giai đoạn này là gì? Hệ thống văn bản pháp lý thời điểm đó chỉ dừng ở mức thí điểm theo Quyết định 71/2010/QĐ-TTg, thiếu các thông tư hướng dẫn chi tiết cho lĩnh vực rác thải. Ngoài ra, sự chồng chéo chức năng quản lý giữa Bộ Xây dựng và Bộ Tài nguyên và Môi trường cùng thủ tục hải quan nhập khẩu máy móc phức tạp đã làm kéo dài thời gian triển khai dự án.

• Chính quyền thành phố đã tiết kiệm được những nguồn lực công cụ thể nào thông qua xã hội hóa xử lý rác? Thành phố đã tiết kiệm ngay hơn 173 triệu USD vốn đầu tư xây dựng cơ bản ban đầu do tư nhân chi trả, đồng thời cắt giảm được khoảng 300 biên chế vận hành tại mỗi nhà máy, giúp ngân sách nhà nước tiết kiệm hàng chục tỷ đồng tiền lương và chi phí duy tu máy móc hàng năm.

Kết luận

• Hợp tác công – tư trong xử lý chất thải rắn tại Thành phố Hồ Chí Minh là bước đột phá chính sách đúng đắn, chuyển hóa hiệu quả gánh nặng quản lý đô thị thành cơ hội thu hút nguồn lực xã hội.
• Mô hình đã giải quyết căn bản bài toán xử lý triệt để hơn 8.000 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày, đồng thời tiết kiệm hàng trăm triệu USD vốn đầu tư từ ngân sách nhà nước.
• Bước đầu chuyển giao thành công các công nghệ hiện đại vào Việt Nam như bãi chôn lấp hợp vệ sinh, chế biến phân vi sinh compost và công nghệ thu hồi khí bãi rác phát điện theo cơ chế CDM.
• Chỉ rõ những lỗ hổng thể chế về phân cấp quản lý, sự thiếu hụt tiêu chuẩn hợp đồng nhượng quyền và hạn chế năng lực khi chỉ có 55 trên 110 cán bộ có trình độ chuyên môn môi trường.
• Đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn vững chắc giúp trung ương và các địa phương hoàn thiện khung khổ pháp lý PPP trong giai đoạn phát triển tiếp theo.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là việc tiên phong vận dụng chuẩn mực đánh giá chính sách OECD vào một lĩnh vực hạ tầng môi trường phức tạp tại đô thị lớn nhất Việt Nam. Để phát huy tối đa hiệu quả mô hình, các cơ quan chức năng cần nhanh chóng triển khai lộ trình phân loại rác tại nguồn và hoàn thiện quy hoạch ngành trước năm 2015. Các cấp chính quyền và cộng đồng doanh nghiệp hãy cùng chung tay đẩy mạnh hợp tác công – tư minh bạch, chuyên nghiệp nhằm kiến tạo một đô thị xanh, văn minh và phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1), đề tài gồm 5 chương chính: Chương 2 – Cơ sở lý thuyết: giới thiệu các khái niệm, lý thuyết về XHH và PPP, lý do nhà nước cần sự tham gia của tư nhân vào việc cung ứng các dịch vụ công, kinh nghiệm thế giới, phương pháp nghiên cứu, nguồn thông tin. Chương 3 – Hoạt động PPP trong xử lý CTR tại TPHCM: phân tích nhu cầu PPP trong xử lý CTR tại TPHCM, tổng quan các quy định, chính sách về PPP tại Việt Nam và TPHCM, khái quát các dự án PPP về xử lý CTR tại TPHCM. Chương 4 – Đánh giá chính sách áp dụng PPP trong xử lý CTR tại TPHCM: đánh giá tình hình thực hiện PPP, nhận diện các thuận lợi, khó khăn trong quá trình triển khai các dự án PPP cũng như nguyên nhân của những bất cập dựa trên bộ tiêu chí OECD, các số liệu, kết quả thực tế và ý kiến của các cá nhân, tổ chức liên quan. Chương 5 – Kết luận và gợi ý chính sách: đưa ra một số kiến nghị chính sách và những hạn chế của đề tài.

TIEU LUAN MOI download : [e-mail] -6- CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT 2.1 Khái niệm XHH và PPP 2.1 Xã hội hóa Các dịch vụ công hiện nay đã từng bước được chuyển giao và cho phép khu vực tư nhân tham gia nhằm đáp ứng các yêu cầu quản trị mới. Thuật ngữ “xã hội hóa” do đó ngày càng được sử dụng phổ biến. Có nhiều cách hiểu khác nhau về vấn đề này.1 Một số cách hiểu về XHH XHH các dịch vụ đô thị ở Việt Nam (dịch vụ vận tải hành khách công cộng, vệ sinh môi trường, cung cấp nước sạch, y tế, giáo dục, văn hóa và thể dục thể thao…), trước hết được hiểu là việc cho phép các nhà đầu tư, các doanh nghiệp, hợp tác xã ngoài khu vực kinh tế nhà nước được kinh doanh các hoạt động cung cấp dịch vụ đô thị, đặt các doanh nghiệp và đơn vị sự nghiệp thuộc khu vực kinh tế nhà nước vào môi trường cạnh tranh ngày càng đầy đủ và trực tiếp hơn. Đồng thời, XHH cũng được hiểu là việc chuyển các doanh nghiệp và đơn vị sự nghiệp nhà nước cung cấp dịch vụ đô thị công tích sang hoạt động theo cơ chế thị trường, cùng với việc chuyển quản lý ngân sách nhà nước hỗ trợ cho cung cấp dịch vụ đô thị từ cấp phát trực tiếp mang tính bao cấp cho doanh nghiệp nhà nước, sang cơ chế đấu thầu cung cấp dịch vụ đô thị theo đơn đặt hàng của nhà nước, không phân biệt doanh nghiệp nhà nước, hay ngoài nhà nước.

Mặt khác, XHH còn đồng nghĩa với việc người dân và các đối tượng được thụ hưởng dịch vụ đóng góp tài chính (thuế, cước phí dịch vụ, thậm chí cả một phần vốn đầu tư ban đầu…), tham gia giám sát rộng rãi, dân chủ hơn để được hưởng các dịch vụ đô thị đa dạng hơn, chất lượng cao hơn, thuận tiện và phù hợp nhu cầu của mình hơn… Nguồn: Nguyễn Minh (2006) Tại Việt Nam, XHH được sử dụng để chỉ “sự tăng cường chú ý quan tâm, sự tham gia rộng rãi của xã hội (các cá nhân, nhóm, tổ chức, cộng đồng…) về cả vật chất và tinh thần vào một số hoạt động mà trước đó chỉ được một đơn vị, một bộ phận hay một ngành chức năng nhất định thực hiện” nhằm “phát huy nội lực, huy động cộng đồng, hay huy động vốn xã hội từ nhân dân, theo cơ chế: Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ, Nhà nước và nhân dân cùng làm” (Tạp chí lý luận chính trị, 2010). TIEU LUAN MOI download : [e-mail] -7- Đề tài này sử dụng cách hiểu XHH là sự tham gia của các thành phần kinh tế và tổ chức ngoài nhà nước trong việc cung cấp dịch vụ công (cụ thể là dịch vụ xử lý CTR).2 Hợp tác công – tư Thuật ngữ “Public – Private Partnership” hay “Hợp tác công – tư” (PPP) bao hàm ý nghĩa có sự tham gia của khu vực ngoài nhà nước, do đó nó là một trong những hình thức XHH theo cách hiểu ở trên. PPP cũng được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau.2 Các khái niệm về PPP Alfredo E. Pascual (2008) cho rằng PPP là sự cộng tác giữa khu vực công cộng và khu vực tư nhân dựa trên một hợp đồng để cung cấp tài sản hoặc dịch vụ, trong đó phân định hợp lý vai trò và chia sẻ công bằng trách nhiệm, chi phí và rủi ro giữa khu vực công cộng và tư nhân, các rủi ro được chuyển cho bên nào có thể quản lý tốt nhất, đảm bảo chuyển giao rủi ro ở mức tối ưu, không phải là tối đa cho khu vực tư nhân, và khu vực tư nhân sẽ đóng góp không chỉ có vốn mà còn cả công nghệ và năng lực quản lý, việc sử dụng vốn có hiệu quả hơn, mang đến sự sẵn có, chất lượng và tính hiệu quả của dịch vụ.

ADB (2008) cho rằng “mối quan hệ đối tác nhà nước - tư nhân” miêu tả một loạt các mối quan hệ có thể có giữa các tổ chức nhà nước và tổ chức tư nhân liên quan đến lĩnh vực cơ sở hạ tầng và các lĩnh vực dịch vụ khác. Như vậy, có thể hiểu đơn giản PPP không phải là tư nhân hóa, mà là công - tư phối hợp thực hiện dự án, cùng chia sẻ trách nhiệm, lợi ích và sự rủi ro, nó giúp cải thiện chất lượng các dịch vụ công. Với mô hình PPP, Nhà nước sẽ thiết lập các tiêu chuẩn về cung cấp dịch vụ và tư nhân được khuyến khích cung cấp bằng cơ chế thanh toán theo chất lượng dịch vụ được thực hiện qua hợp đồng, trên nguyên tắc chuyển rủi ro cho người quản lý tốt hơn rủi ro đó; tư nhân sẽ đóng góp không chỉ là vốn mà cả công nghệ và kinh nghiệm quản lý. Nguồn: Hồ Công Hòa (2011) Theo World Bank, không có sự đồng thuận quốc tế rộng rãi về những gì cấu thành nên PPP.

“Nó đề cập đến thỏa thuận, thường là trung và dài hạn, giữa khu vực công và khu vực tư, trong đó một phần các dịch vụ hoặc công trình thuộc trách nhiệm của khu vực công sẽ được tư nhân cung cấp với thỏa thuận rõ ràng về mục tiêu chung là phân phối cơ sở hạ tầng và/hoặc dịch vụ công cộng” (The PPP in Infrastructure Resource Center for Contracts, Laws and Regulation, 2013). Tổ chức này cũng cho rằng PPP kết hợp các kỹ năng và nguồn lực của khu vực công và tư thông qua chia sẻ rủi ro và trách nhiệm, cho phép chính TIEU LUAN MOI download : [e-mail] -8- phủ có thể hưởng lợi từ các chuyên gia của tư nhân, ủy quyền cho tư nhân thực hiện với các giải pháp mới để giải quyết tình trạng cơ sở hạ tầng cũ kỹ hoặc khi cần các dịch vụ hiệu quả hơn và thay vào đó, chính phủ có thể tập trung vào việc lập kế hoạch, đề ra chính sách và quy định. Trong nghiên cứu này, PPP được hiểu theo Quy chế thí điểm đầu tư theo hình thức đối tác công – tư (Ban hành kèm theo Quyết định số 71/2010/QĐ-TTg ngày 09/11/2010 của Thủ tướng Chính phủ) là “việc nhà nước và nhà đầu tư cùng phối hợp thực hiện dự án phát triển kết cấu hạ tầng, cung cấp dịch vụ công trên cơ sở hợp đồng dự án”. Một số đặc điểm quan trọng của PPP là thỏa thuận mang tính hợp đồng (thường là dài hạn) giữa một bên thuộc khu vực nhà nước và một bên thuộc khu vực tư nhân, trong đó có sự chia sẻ lợi ích và cả rủi ro, đồng thời tạo ra những khuyến khích giúp nâng cao hiệu quả trong cung cấp cơ sở hạ tầng hay dịch vụ công.

Các mục tiêu chính của PPP là nhằm huy động vốn từ khu vực tư nhân (cho đầu tư, quản lý vận hành…), góp phần ổn định ngân sách. Ngoài ra, PPP còn tạo sự cạnh tranh, từ đó không chỉ giúp tăng hiệu quả và chất lượng dịch vụ mà còn cải thiện hoạt động quản trị và quản lý thông qua việc chuyển giao cho bên có khả năng quản lý tốt hơn, tăng tính minh bạch và trách nhiệm giải trình (Vũ Thành Tự Anh, 2012).2 Lý do nhà nước cần sự tham gia của tư nhân trong cung ứng các dịch vụ công Nhà nước là một bộ máy chính trị của con người được ra đời từ lâu để thực thi quyền lực, duy trì trật tự xã hội. Quá trình lịch sử ở các bộ máy nhà nước khác nhau với những chức năng khác nhau cho thấy việc giới hạn phạm vi hoạt động của nhà nước không nhất thiết tương ứng với khả năng ban hành và thi hành luật pháp của nó. Có sự phân biệt giữa phạm vi hoạt động nhà nước (chỉ những chức năng và mục tiêu khác nhau của chính phủ) và sức mạnh của nó (chỉ khả năng thi hành quyền lực một cách minh bạch và hiệu quả hay còn gọi là năng lực nhà nước).

Chức năng của bộ máy nhà nước gồm các chức năng tối thiểu đến trung bình (trong đó có bảo vệ môi trường) và điều tiết tích cực. Về năng lực nhà nước, có nhiều chỉ số khác nhau để xác định như chỉ số tham nhũng, luật pháp và trật tự, chất lượng quan chức…. Khi kết hợp hai phương diện này thì có thể xây dựng biểu đồ như sau: TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1 Phạm vi và sức mạnh của nhà nước Nguồn: Francis Fukuyama (2004), Hình 4, tr.9 Góc 1 được đánh giá cao và có thể xem là lý tưởng vì khi đó nhà nước dù giảm phạm vi hoạt động (nghĩa là không cần làm quá nhiều việc) nhưng sức mạnh quản trị xã hội vẫn cao. Mặc dù nhiều quốc gia trong quá trình giảm phạm vi của nhà nước mình thì cũng đồng thời giảm sức mạnh, nhưng việc tiến đến góc 1 là có thể thực hiện được thông qua chuyển giao công việc của nhà nước ra bên ngoài.

Theo xu hướng quản lý công mới, nhà nước từ nhân vật trung tâm chuyển sang vai trò đối tác, là người tạo điều kiện cho sự tham gia của khu vực tư và xã hội dân sự; từ tách biệt thị trường chuyển sang là người tạo điều kiện, hỗ trợ thị trường (Nguyễn Hữu Lam, 2012).