Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Trong chương này, tác giả tổng quan các nghiên cứu chung về mô hình hợp tác công tư trong phát triển hạ tầng, các tài liệu nghiên cứu xác định các yếu tố ảnh hưởng đến PPP trong phát triển cơ sở hạ tầng, phân nhóm các yếu tố ảnh hưởng đến PPP. Giai đoạn tiếp theo của nghiên cứu bao gồm phân tích các yếu tố quan trọng dẫn đến thành công của mô hình PPP cho các dự án cơ sở hạ tầng ở Ba Lan. Việc xác định các yếu tố này rất cần thiết đối với việc sử dụng PPP, bởi vì nó chỉ ra các lĩnh vực cần hành động và điều chỉnh một cách tối ưu sao cho phù hợp với đặc thù của quan hệ đối tác của một quốc gia. Điều này tạo điều kiện cho việc thực hiện rộng rãi các dự án, có thể đẩy nhanh quá trình hiện đại hóa cơ sở hạ tầng và hội nhập châu Âu đầy đủ của Ba Lan.
Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1. Các nghiên cứu về đầu tư theo hình thức hợp tác công tư trong phát triển cơ sở hạ tầng Hợp tác công tư đã xuất hiện từ lâu nhưng phải đến 30 năm cuối của thế kỷ XX hình thức này mới được phát triển mạnh, và vào đầu những năm 1990, mới bắt đầu có các nghiên cứu về các mô hình hợp tác này. Những nghiên cứu ban đầu về PPP hướng tới thiết lập các đặc điểm của các dự án PPP bằng cách tóm tắt các quy trình của các dự án PPP thực tế và phân tích chi phí, nhượng quyền, cấu trúc vốn chủ sở hữu [184] và hợp đồng, từ đó đặt cơ sở lý thuyết cho việc nghiên cứu ứng dụng và thực tiễn PPP [186]. Từ năm 2000, có sự bùng nổ các nghiên cứu về PPP, các chủ đề nghiên cũng sâu rộng và đa dạng hơn.
PPP được mở rộng sang các lĩnh vực khác nhau như dự án phát triển đất đô thị [108; 151; 158], nhà máy điện [215], cảng biển [11]; đường bộ [9]; đường sắt (67; 78; 220], thu gom và tái chế chất thải [44; 55; 97], nước và nước thải [150; 69]; tiết kiệm năng lượng [112] v. Sử dụng PPP còn được mở rộng sang các dự án cơ sở hạ tầng xã hội, chẳng hạn như sân vận động [89; Jain, 2015), trường học [50; 146], y tế [26], và nhà tù [131]; di sản văn hoá [125]. 8 Các nghiên cứu tập trung vào các khía cạnh khác nhau của PPP như sau: Tính khả thi của dự án PPP được các nghiên cứu xem xét dưới hai góc độ: cách đánh giá tính khả thi kinh tế của PPP và quyết định xem hình thức PPP có phù hợp để sử dụng cho các dự án cơ sở hạ tầng cụ thể hay không. Dựa trên nghiên cứu được thực hiện bởi Hurstand Reeves (2004), thông qua các tiêu chí cạnh tranh, hiệu quả /giá trị đồng tiền (VfM - Value for money) và tái cấp vốn để xem xét các dự án PPP cụ thể.
Nghiên cứu về đánh giá tính khả thi kinh tế của PPP đã được thực hiện bởi Wamuziri và Clearie (2005), trong đó các tác giả đã cung cấp các công cụ quan trọng để phân tích chi phí - lợi ích thông qua đánh giá của họ về tính khả thi kinh tế của cầu dây văng Forth thứ hai ở Scotland. Lee (2011) đã thiết kế một nghiên cứu phân tích kinh tế dựa trên các lựa chọn với sự mô phỏng của nhiều tình huống, cụ thể là “chiến lược đầu tư thích ứng”, dựa trên hiệu quả của sự hợp tác giữa các cơ quan và công tư trong các giai đoạn trước. Vài năm sau đó, trọng tâm của các nghiên cứu về tính khả thi kinh tế của PPP đã chuyển từ việc tính toán các chỉ số đánh giá của các phương pháp đánh giá tính khả thi kinh tế truyền thống sang việc cải tiến các phương pháp đánh giá cũng như thiết lập các hệ thống đánh giá hoàn toàn mới. Mối quan hệ giữa các đối tác trong dự án PPP cũng được các nhà nghiên cứu quan tâm.
Chìa khóa cho một hình thức PPP hiệu quả nằm ở mối quan hệ đối tác giữa khu vực nhà nước và tư nhân cũng như mối quan hệ giữa các bên liên quan khác của dự án. Sohail và cộng sự (2004) đã sử dụng cả phương pháp tiếp cận định lượng và định tính để rút ra quan điểm của người sử dụng, người điều hành và cơ quan quản lý của các dự án giao thông. Henjewele và cộng sự (2013) đã phân tích quá trình tham vấn và quản lý các bên liên quan. Còn DeSchepper và cộng sự (2014) đã phân tích trách nhiệm quản lý giữa các bên liên quan quan trọng và nhận thấy rằng việc phân chia trách nhiệm sẽ ảnh hưởng đến yêu cầu của các bên liên quan theo cách chủ động hoặc thụ động.
Một số tác giả thuộc các trường đại học của Bỉ như Ghent, Antrwep, Leven [83; 210] lại nhấn mạnh vào vai trò và đặc tính phức hợp của các chủ thể tham gia. Sự phức tạp trong hoạt động tổ chức quản trị 9 PPP bao gồm sự liên kết của các chủ thể đa dạng và nhiều cấp bậc (đối với đối tác nhà nước) với những mục tiêu khác nhau, có những đặc điểm khác nhau, những nguyên tắc khác nhau… Ngoài ra, các tác giả này còn thực hiện những nghiên cứu dài hạn về PPP tại vùng Flander và các cấp địa phương do chính phủ Bỉ tài trợ (2007-2011) với các nội dung thể chế tổ chức, năng lực kiểm soát của chính phủ - những tác động vào sự vận hành của PPP. Quản lý rủi ro và các yếu tố thành công của dự án đặc biệt được các nghiên cứu chú trọng tìm hiểu, phân tích. Các nghiên cứu so sánh các yếu tố thành công và quản lý rủi ro của các dự án PPP và tập trung vào khám phá các phương pháp xác định rủi ro, đánh giá rủi ro và phân bổ rủi ro, khám phá các phương pháp xác định các yếu tố thành công.
Các dự án PPP thành công thể hiện các chiến lược và khả năng quản lý rủi ro [185]; Tuy nhiên, đánh giá rủi ro phức tạp đến mức nó đòi hỏi phải phân tích rủi ro từ các góc độ khác nhau của các tổ chức công và tư [111]. Rủi ro và phần thưởng là các điều khoản hợp đồng chính được đàm phán lặp đi lặp lại trong các dự án PPP. Thời gian nhượng quyền thường được coi là một yếu tố ảnh hưởng quan trọng đến rủi ro và phần thưởng trong hợp đồng. Hiểu rõ hơn về điều gì là quan trọng đối với mỗi bên trong quá trình đàm phán là một bước quan trọng trong việc cải thiện quy trình PPP [43].
Để nâng cao hiệu quả đàm phán, lý thuyết trò chơi đã được sử dụng để giới thiệu phương pháp đàm phán mới trong các mô hình nhượng quyền thương lượng BOT [196] và để đánh giá hiệu quả của việc thay đổi chiến lược đàm phán khi đầu ra của dự án được chuẩn hóa [130]. Ngoài ra, Liou & Huang (2008) đã đề xuất một cách tiếp cận tự động hướng tới đàm phán các hợp đồng BOT bằng cách sử dụng mô hình mô phỏng Monte Carlo, trong đó các kịch bản rủi ro cao và thấp được thu thập để xác định xem liệu các mô hình đàm phán hợp đồng khác nhau có phù hợp với mức độ rủi ro hay không. Agrawal (2010) xác định thỏa thuận nhượng quyền, thời gian xây dựng ngắn và trả nợ là các yếu tố thành công của PPP ở Ấn Độ. Nghiên cứu của Minnie (2011) cho thấy cung cấp dịch vụ cần thiết công khai và đạt được các mục tiêu của quan hệ đối tác là những yếu tố quan trọng đối với triển khai dự án 10 ở Nam Phi.
Ismail (2013) đã xác định 5 yếu tố thành công chính cho việc phân phối các dự án PPP ở Malaysia: quản trị tốt; cam kết / trách nhiệm của khu vực công /tư; khung pháp lý thuận lợi; chính sách kinh tế lành mạnh; và thị trường tài chính có sẵn. Trong khi ở Indonesia, các yếu tố thành công quan trọng được xác định cho các dự án PPP là cơ sở pháp lý hợp lý; một hợp đồng không thể hủy bỏ; sắp xếp chia sẻ rủi ro hợp lý và có thể quản lý; xác định rõ cơ chế phối hợp; và hỗ trợ chính trị mạnh mẽ [217; 218]. Tang và cộng sự (2013) đã nêu ra 5 yếu tố thành công chính là xác định các yêu cầu của khách hàng/chủ sở hữu; tài liệu tóm tắt rõ ràng và chính xác; phản hồi từ các dự án đã hoàn thành; và hiểu biết thấu đáo về yêu cầu của khách hàng/ chủ sở hữu. Do đó, bề dày chuyên môn, kinh nghiệm và danh tiếng được kỳ vọng sẽ giúp triển khai thành công dự án theo hình thức PPP.
Chuyên môn dự kiến quan trọng trong cả khu vực công và tư nhân của ngành. Cả hai đều có vai trò lớn trong hệ thống. Ameyan và Chan (2015) đã xác định cam kết của chính phủ (chính trị), tài chính đầy đủ, sự chấp nhận/hỗ trợ của công chúng, đối tác tư nhân mạnh mẽ và có thẩm quyền, và các cấu trúc pháp lý và pháp lý hiệu quả. Trong điều kiện kinh tế ổn định, các nhà đầu tư sẽ sẵn sàng đầu tư tiền của họ, vì họ hy vọng sẽ thu hồi được khoản đầu tư của mình trong một môi trường kinh tế thuận lợi.
Những yếu tố này là những yếu tố được xác định tại các quốc gia được coi là quốc gia phát triển. Những yếu tố này đang có xu hướng hướng tới kinh nghiệm dày dặn của khu vực tư nhân và việc sử dụng kinh nghiệm đó. Afeez Olalekan Sanni (2016) xác định 7 yếu tố thành công quan trọng trong triển khai dự án PPP ở Nigeria như phản hồi của dự án, tập trung lãnh đạo, rủi ro phân bổ và chính sách kinh tế, quản trị tốt và hỗ trợ chính trị, xây dựng trong giai đoạn ngắn, các yếu tố kinh tế xã hội thuận lợi, và cung cấp dịch vụ cần thiết công khai. Điều kiện kinh tế vĩ mô ổn định được coi là một yếu tố quan trọng trong việc thực hiện thành công dự án PPP [.
(2020) tổng hợp 107 nghiên cứu từ 2000 đến 2016 đã tổng kết có 47 yếu tố tác động và nhóm tác giả đã phân ra thành 6 nhóm yếu tố chính như sau: (1) Nhóm các yếu tố thể chế; (2) Nhóm các yếu tố kinh tế, tài chính và kỹ thuật; (3) Nhóm các yếu tố xã hội và vùng; (4) Nhóm các yếu tố luật và chính sách; 11 (5) Nhóm các yếu tố cụ thể gắn với vùng; (6) Nhóm các yếu tố lãnh đạo. Cũng theo Ali, Z.