Hợp tác công tư trong phát triển cơ sở hạ tầng ở Ba Lan và bài học cho Việt Nam

Nghiên cứu về hợp tác công tư (PPP) trong phát triển hạ tầng tại Ba Lan. Phân tích kinh nghiệm và bài học, đề xuất giải pháp cho Việt Nam.

• Tác giả: Hồ Thanh Hương
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn An Hà
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Kinh Tế Quốc Tế
• Đề tài: Hợp Tác Công Tư Trong Phát Triển Cơ Sở Hạ Tầng Ở Ba Lan Và Bài Học Cho Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sỹ Kinh Tế
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.2. Các nghiên cứu về đầu tư theo hình thức hợp tác công tư trong phát triển cơ sở hạ tầng
• 1.3. Các nghiên cứu về hợp tác công tư trong phát triển cơ sở hạ tầng ở Ba Lan
• 1.4. Đánh giá, nhận xét tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án và khoảng trống nghiên cứu
• 1.5. Những kết quả về mặt lý thuyết và thực tiễn liên quan đến đề tài luận án
• 1.6. Khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án
• 1.7. Tiểu kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HỢP TÁC CÔNG TƯ TRONG PHÁT TRIỂN CƠ SỞ HẠ TẦNG
• 2.1. Khái quát chung về hợp tác công tư
• 2.2. Đặc điểm, vai trò của hợp tác công tư. Phân biệt đầu tư công theo hình thức hợp tác công tư với đầu tư theo hình thức mua sắm công truyền thống
• 2.3. Quản trị và các nguyên tắc quản trị hợp tác công tư
• 2.4. Quản trị hợp tác công tư. Các nguyên tắc quản trị trong hợp tác công tư
• 2.5. Luật, chính sách hợp tác công tư
• 2.6. Các chủ thể tham gia hợp tác công tư
• 2.7. Lý do lựa chọn hình thức hợp tác công tư của các chủ thể
• 2.8. Nội dung của hợp tác công tư
• 2.9. Mô hình hợp tác công tư trong phát triển hạ tầng. Cách thức đề xuất phát triển dự án hợp tác công tư
• 2.10. Các giai đoạn của dự án hợp tác công tư
• 2.11. Các loại hợp đồng hợp tác công tư trong lĩnh vực hạ tầng
• 2.12. Phân chia rủi ro trong dự án hợp tác công tư
• 2.13. Giải quyết tranh chấp trong hợp đồng hợp tác công tư
• 2.14. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự thành công của dự án hợp tác công tư
• 2.15. Khung phân tích hợp tác công tư quốc gia
• 2.16. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: HỢP TÁC CÔNG TƯ TRONG PHÁT TRIỂN CƠ SỞ HẠ TẦNG Ở BA LAN
• 3.1. Quá trình phát triển hợp tác công tư ở Ba Lan
• 3.2. Tình hình kinh tế xã hội
• 3.3. Nhu cầu đầu tư theo hình thức hợp tác công tư
• 3.4. Các giai đoạn phát triển hợp tác công tư
• 3.5. Luật, chính sách hợp tác công tư
• 3.6. Luật, chính sách của Liên minh Châu Âu về hợp tác công tư
• 3.7. Luật, chính sách của Ba Lan về hợp tác công tư
• 3.8. Các chủ thể tham gia dự án hợp tác công tư ở Ba Lan
• 3.9. Khu vực công
• 3.10. Khu vực tư nhân
• 3.11. Người hưởng lợi
• 3.12. Chủ thể siêu quốc gia - Liên minh Châu Âu (EU)
• 3.13. Nội dung của hợp tác công tư trong phát triển hạ tầng ở Ba Lan
• 3.14. Cấu trúc dự án hợp tác công tư ở Ba Lan
• 3.15. Nguồn tài chính cho hợp tác công tư ở Ba Lan
• 3.16. Lựa chọn nhà đầu tư. Phân bổ rủi ro trong hợp đồng hợp tác công tư
• 3.17. Giải quyết tranh chấp trong quá trình hợp tác công tư
• 3.18. Nghiên cứu trường hợp dự án hợp tác công tư trong phát triển cơ sở hạ tầng ở Ba Lan
• 3.19. Dự án hợp tác công tư trong lĩnh vực cấp thoát nước ở Ba Lan
• 3.20. Dự án hợp tác công tư trong lĩnh vực giao thông ở Ba Lan
• 3.21. Dự án hợp tác công tư trong làm mới và phục hồi nhằm thúc đẩy và bảo vệ di sản văn hóa
• 3.22. Tiểu kết Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: BÀI HỌC KINH NGHIỆM CỦA BA LAN VỀ HỢP TÁC CÔNG TƯ TRONG PHÁT TRIỂN CƠ SỞ HẠ TẦNG VÀ GIẢI PHÁP VẬN DỤNG ĐỐI VỚI VIỆT NAM
• 4.1. Bài học kinh nghiệm của Ba Lan về hợp tác công tư trong phát triển cơ sở hạ tầng
• 4.2. Bài học thành công
• 4.3. Bài học chưa thành công cần tránh
• 4.4. Khái quát về hợp tác công tư trong phát triển cơ sở hạ tầng ở Việt Nam
• 4.5. Quá trình phát triển hợp tác công tư ở Việt Nam
• 4.6. Nhận xét đánh giá chung về thực trạng hợp tác công tư trong lĩnh vực phát triển cơ sở hạ tầng ở Việt Nam trong những năm gần đây
• 4.7. Giải pháp vận dụng các bài học của Ba Lan về hợp tác công tư trong phát triển cơ sở hạ tầng cho Việt Nam trong những năm tới
• 4.8. Tiểu kết Chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Hợp tác công tư PPP là gì Vai trò trong hạ tầng Việt

Nhu cầu phát triển cơ sở hạ tầng tại Việt Nam đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường và tốc độ tăng trưởng kinh tế cao. Cơ sở hạ tầng được xem là yếu tố then chốt, nhưng cũng là một điểm nghẽn lớn đối với sự phát triển của đất nước. Do đó, việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng đã trở thành một trong những nhiệm vụ trọng tâm của Đảng và Chính phủ, được thể hiện qua các chiến lược và chính sách phát triển. Một trong những giải pháp được chú trọng là hình thức hợp tác công tư (PPP). Hình thức này được kỳ vọng sẽ huy động nguồn lực từ khu vực tư nhân để phát triển hạ tầng cơ sở, vốn là trách nhiệm của khu vực công. Để đạt được mục tiêu này, việc nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt từ các quốc gia thành công như Ba Lan, là vô cùng quan trọng.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của hợp tác công tư PPP

Hợp tác công tư (PPP) là một hình thức hợp tác giữa nhà nước và khu vực tư nhân nhằm cung cấp các dịch vụ công hoặc phát triển cơ sở hạ tầng. Điểm khác biệt của PPP so với mua sắm công truyền thống là sự chia sẻ rủi ro và lợi nhuận giữa các bên. Khu vực tư nhân không chỉ tham gia vào giai đoạn xây dựng mà còn tham gia vào quá trình vận hành và bảo trì dự án. Điều này đòi hỏi sự quản trị hiệu quả và tuân thủ các nguyên tắc quản trị PPP như minh bạch, trách nhiệm giải trình và giá trị đồng tiền. Việc lựa chọn hình thức PPP phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm năng lực tài chính của nhà nước, khả năng quản lý dự án và mức độ rủi ro mà khu vực tư nhân sẵn sàng chấp nhận.

1.2. Vai trò của PPP trong phát triển hạ tầng ở Việt Nam

Tại Việt Nam, PPP được xem là một giải pháp quan trọng để giải quyết bài toán thiếu vốn đầu tư cho cơ sở hạ tầng. Luật Đầu tư theo phương thức hợp tác công tư đã được ban hành, quy định rõ về quản lý nhà nước, quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan. PPP được áp dụng trong 5 lĩnh vực chính: giao thông vận tải, điện, thủy lợi, nước sạch, y tế - giáo dục và hạ tầng công nghệ thông tin. Tuy nhiên, sau gần 30 năm triển khai, PPP vẫn còn là một lĩnh vực mới, còn nhiều vấn đề cần giải quyết. Việc nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt từ Ba Lan, sẽ giúp Việt Nam hoàn thiện chính sách và thu hút đầu tư tư nhân vào phát triển hạ tầng công.

II. Thách thức phát triển hạ tầng và vai trò kinh nghiệm Ba Lan

Việc đáp ứng nhu cầu đầu tư cơ sở hạ tầng đòi hỏi nguồn vốn lớn. Theo Quy hoạch tổng thể quốc gia thời kỳ 2021 - 2030, nhu cầu vốn đầu tư vào mạng lưới đường bộ đến năm 2030 là rất lớn, đòi hỏi sự tham gia của khu vực tư nhân. Tuy nhiên, việc thu hút đầu tư tư nhân vẫn còn gặp nhiều khó khăn. Để khắc phục những tồn tại và thúc đẩy thu hút đầu tư PPP, việc nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế là rất cần thiết. Ba Lan, với những thành công trong việc áp dụng mô hình PPP, có thể mang đến những bài học quý báu cho Việt Nam. Nghiên cứu kinh nghiệm của Ba Lan sẽ giúp Việt Nam rút ngắn thời gian và đạt được hiệu quả cao hơn trong việc phát triển cơ sở hạ tầng.

2.1. Những thách thức chính trong phát triển hạ tầng tại Việt Nam

Việc thiếu vốn đầu tư là một trong những thách thức lớn nhất đối với phát triển hạ tầng tại Việt Nam. Ngoài ra, khung pháp lý chưa hoàn thiện, quy trình thủ tục phức tạp và thiếu kinh nghiệm quản lý dự án cũng là những yếu tố cản trở. Rủi ro trong các dự án PPP cũng là một vấn đề đáng quan ngại, bao gồm rủi ro về tài chính, rủi ro về chính sách và rủi ro về môi trường. Việc giải quyết những thách thức này đòi hỏi sự nỗ lực của cả nhà nước và khu vực tư nhân, cũng như việc học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia khác.

2.2. Tại sao kinh nghiệm PPP của Ba Lan lại quan trọng

Ba Lan được đánh giá là một quốc gia thành công với mô hình PPP. Ba Lan đã xây dựng được khung pháp lý cho PPP, là quốc gia có thị trường PPP hiệu quả đặc biệt trong lĩnh vực hạ tầng, đã thành lập đơn vị chuyên trách PPP, và đặc biệt là quốc gia thành công nhất trong thu hút vốn đầu tư từ EU cho các dự án PPP. Đặc biệt, Ba Lan là một thị trường châu Âu mới nổi, đồng thời là một trong những quốc gia xã hội chủ nghĩa thuộc Đông Âu cũ mới gia nhập Liên minh châu Âu (EU), quá trình phát triển có nhiều điểm tương đồng về trình độ phát triển với Việt Nam, do đó thực tế triển khai theo hình thức hợp tác công tư của quốc gia này có thể giúp cho Việt Nam những kinh nghiệm quý báu, giúp chúng ta rút ngắn thời gian tới đích.

III. Kinh nghiệm vàng PPP Ba Lan Khuôn khổ pháp lý và thực tiễn

Để hiểu rõ hơn về những thành công của Ba Lan trong hợp tác công tư, cần xem xét quá trình phát triển PPP tại quốc gia này. Ba Lan đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ những bước khởi đầu vào những năm 1990 đến khi xây dựng được một khung pháp lý hoàn chỉnh và thị trường PPP hiệu quả. Kinh nghiệm Ba Lan cho thấy tầm quan trọng của việc xây dựng một khung pháp lý rõ ràng, minh bạch và ổn định, cũng như việc thành lập một đơn vị chuyên trách để quản lý và hỗ trợ các dự án PPP. Ngoài ra, việc thu hút vốn đầu tư từ EU cũng đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của PPP tại Ba Lan.

3.1. Giai đoạn phát triển PPP ở Ba Lan Từ khởi đầu đến thành công

Ba Lan bắt đầu triển khai PPP từ những năm 1990. Trong giai đoạn đầu, PPP chủ yếu tập trung vào các dự án nhỏ và thí điểm. Sau đó, Ba Lan đã xây dựng được khung pháp lý cho PPP, bao gồm luật PPP và các văn bản hướng dẫn. Ba Lan cũng đã thành lập một đơn vị chuyên trách PPP để quản lý và hỗ trợ các dự án. Nhờ đó, thị trường PPP ở Ba Lan đã phát triển mạnh mẽ, thu hút được nhiều nhà đầu tư trong và ngoài nước. Hiện nay, Ba Lan được đánh giá là một trong những thị trường PPP phát triển nhất ở Trung và Đông Âu.

3.2. Các yếu tố then chốt tạo nên thành công PPP của Ba Lan

Một số yếu tố quan trọng đã góp phần vào thành công của PPP tại Ba Lan. Thứ nhất, khung pháp lý rõ ràng và ổn định đã tạo niềm tin cho nhà đầu tư. Thứ hai, sự hỗ trợ của nhà nước thông qua các chính sách ưu đãi và bảo lãnh đã giảm thiểu rủi ro cho khu vực tư nhân. Thứ ba, việc thu hút vốn đầu tư từ EU đã cung cấp nguồn vốn dồi dào cho các dự án PPP. Thứ tư, năng lực quản lý dự án của các cơ quan nhà nước và khu vực tư nhân đã được nâng cao. Thứ năm, sự tham gia của các tổ chức tư vấn chuyên nghiệp đã đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của các dự án PPP.

IV. Bài học giá trị từ PPP Ba Lan Vận dụng vào Việt Nam

Từ kinh nghiệm Ba Lan, Việt Nam có thể rút ra nhiều bài học quan trọng để phát triển PPP. Cần chú trọng đến việc xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý, tạo điều kiện thuận lợi cho nhà đầu tư. Đồng thời, cần nâng cao năng lực quản lý dự án và tăng cường sự phối hợp giữa các bên liên quan. Việc học hỏi kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt từ các quốc gia có điều kiện tương đồng, sẽ giúp Việt Nam rút ngắn thời gian và đạt được hiệu quả cao hơn trong việc phát triển cơ sở hạ tầng. Việc đánh giá khách quan cả thành công và thất bại trong thực tiễn PPP ở Ba Lan là vô cùng quan trọng.

4.1. Khung pháp lý PPP Việt Nam Cần gì để thu hút đầu tư

Để thu hút đầu tư vào các dự án PPP tại Việt Nam, khung pháp lý cần đảm bảo tính minh bạch, ổn định và công bằng. Cần quy định rõ về quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan, cũng như cơ chế giải quyết tranh chấp. Cần đơn giản hóa quy trình thủ tục và giảm thiểu các rào cản hành chính. Đồng thời, cần có các chính sách ưu đãi và bảo lãnh để giảm thiểu rủi ro cho nhà đầu tư. Cần rà soát và sửa đổi Luật PPP để phù hợp với thực tiễn và đáp ứng yêu cầu của nhà đầu tư.

4.2. Nâng cao năng lực quản lý và phối hợp trong dự án PPP

Để đảm bảo thành công của các dự án PPP, cần nâng cao năng lực quản lý dự án của các cơ quan nhà nước và khu vực tư nhân. Cần đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ cán bộ có chuyên môn sâu về PPP. Cần tăng cường sự phối hợp giữa các bên liên quan, bao gồm cơ quan nhà nước, nhà đầu tư, nhà thầu và cộng đồng địa phương. Cần xây dựng cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả dự án một cách khách quan và minh bạch. Đồng thời, cần tạo điều kiện cho sự tham gia của các tổ chức xã hội và cộng đồng vào quá trình giám sát và phản biện.

V. Cơ hội và thách thức PPP tại Việt Nam Giải pháp đột phá

Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội PPP để phát triển cơ sở hạ tầng, đặc biệt trong các lĩnh vực giao thông vận tải, năng lượng và đô thị. Tuy nhiên, cũng còn nhiều thách thức PPP cần vượt qua, bao gồm rủi ro về tài chính, rủi ro về chính sách và rủi ro về môi trường. Để tận dụng cơ hội và vượt qua thách thức, cần có những giải pháp đột phá và sáng tạo. Việc học hỏi kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt từ Ba Lan, sẽ giúp Việt Nam tìm ra những giải pháp phù hợp và hiệu quả.

5.1. Lĩnh vực PPP tiềm năng Giao thông năng lượng đô thị

Giao thông vận tải là một trong những lĩnh vực tiềm năng nhất cho PPP tại Việt Nam, đặc biệt là các dự án đường cao tốc, đường sắt và cảng biển. Năng lượng cũng là một lĩnh vực quan trọng, với nhiều cơ hội đầu tư vào các dự án năng lượng tái tạo và lưới điện thông minh. Phát triển đô thị cũng là một lĩnh vực tiềm năng, với các dự án nhà ở xã hội, khu đô thị mới và các dịch vụ công cộng. Cần xác định rõ các dự án ưu tiên và xây dựng kế hoạch triển khai chi tiết.

5.2. Rủi ro PPP Cách giảm thiểu và quản lý hiệu quả

Rủi ro trong các dự án PPP là một vấn đề cần được quan tâm đặc biệt. Rủi ro về tài chính bao gồm rủi ro về lãi suất, tỷ giá hối đoái và biến động giá cả. Rủi ro về chính sách bao gồm rủi ro về thay đổi chính sách, quy định và thủ tục. Rủi ro về môi trường bao gồm rủi ro về ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu và thiên tai. Để giảm thiểu và quản lý rủi ro hiệu quả, cần có cơ chế chia sẻ rủi ro hợp lý giữa nhà nước và khu vực tư nhân, cũng như các công cụ bảo hiểm và phòng ngừa rủi ro.

VI. Tương lai PPP Việt Nam Hướng tới phát triển hạ tầng bền vững

Với những nỗ lực không ngừng, tương lai PPP tại Việt Nam hứa hẹn sẽ phát triển mạnh mẽ, góp phần quan trọng vào phát triển cơ sở hạ tầng bền vững. Cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao năng lực quản lý và tạo điều kiện thuận lợi cho nhà đầu tư. Đồng thời, cần chú trọng đến yếu tố môi trường và xã hội, đảm bảo rằng các dự án PPP mang lại lợi ích cho cộng đồng và bảo vệ môi trường. Hợp tác quốc tế và chia sẻ kinh nghiệm với các quốc gia khác sẽ giúp Việt Nam đạt được mục tiêu này.

6.1. PPP và phát triển bền vững Yếu tố môi trường và xã hội

Các dự án PPP cần được thiết kế và triển khai theo hướng phát triển bền vững, đảm bảo rằng chúng không gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường và xã hội. Cần thực hiện đánh giá tác động môi trường và xã hội một cách kỹ lưỡng trước khi triển khai dự án. Cần có các biện pháp giảm thiểu và khắc phục tác động tiêu cực đến môi trường và xã hội. Cần tạo điều kiện cho sự tham gia của cộng đồng địa phương vào quá trình lập kế hoạch và triển khai dự án.

6.2. Hợp tác quốc tế Học hỏi kinh nghiệm và thu hút nguồn lực

Việt Nam cần tăng cường hợp tác quốc tế với các quốc gia có kinh nghiệm trong lĩnh vực PPP, đặc biệt là các quốc gia phát triển như Ba Lan. Cần học hỏi kinh nghiệm về xây dựng khung pháp lý, quản lý dự án và thu hút đầu tư. Cần tận dụng các nguồn lực tài chính và kỹ thuật từ các tổ chức quốc tế và các nhà tài trợ song phương. Cần tham gia vào các diễn đàn quốc tế về PPP để chia sẻ kinh nghiệm và học hỏi lẫn nhau.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa cùng tiến trình công nghiệp hóa mạnh mẽ tại Việt Nam đặt ra nhu cầu rất lớn đối với hệ thống cơ sở hạ tầng quốc gia. Cơ sở hạ tầng hiện vẫn là điểm nghẽn đối với sự phát triển kinh tế. Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI, XII và XIII đã xác định việc xây dựng hệ thống kết cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại là nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu. Theo Quy hoạch tổng thể quốc gia thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 (phê duyệt tại Quyết định số 1454/QĐ-TTg ngày 01/9/2022), nhu cầu vốn đầu tư riêng cho mạng lưới đường bộ đến năm 2030 ước tính khoảng 900.000 tỷ đồng, trong đó nhu cầu vốn cho các dự án đường bộ cao tốc khoảng 728.000 tỷ đồng (giai đoạn 2021 - 2025 khoảng 400.000 tỷ đồng và giai đoạn 2026 - 2030 dự kiến khoảng 328.000 tỷ đồng). Ngân sách nhà nước không thể đáp ứng toàn bộ nhu cầu vốn này, đòi hỏi phải huy động các nguồn lực từ khu vực tư nhân.

Tại Việt Nam, hình thức đầu tư theo phương thức hợp tác công tư (PPP) được triển khai từ năm 1997 với Nghị định 77-CP về quy chế đầu tư theo hợp đồng Xây dựng – Vận hành – Chuyển giao (BOT) trong nước. Khung pháp lý tiếp tục được hoàn thiện khi Quốc hội ban hành Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư số 64/2020/QH14 năm 2020, quy định quản lý hoạt động PPP trong 5 lĩnh vực: giao thông vận tải; điện; thủy lợi và nước sạch; y tế - giáo dục; hạ tầng công nghệ thông tin. Tuy nhiên, sau gần 30 năm triển khai, phương thức PPP tại Việt Nam vẫn bộc lộ nhiều vướng mắc trong thu hút nhà đầu tư tư nhân và quản lý dự án. Việc nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế từ Ba Lan – một nền kinh tế chuyển đổi tại Trung và Đông Âu (CEE) bắt đầu áp dụng PPP từ thập niên 1990, đã xây dựng được khung pháp lý hoàn chỉnh, thành lập đơn vị chuyên trách và thu hút hiệu quả nguồn vốn hỗ trợ từ Liên minh Châu Âu (EU) – mang lại nhiều giá trị thực tiễn cho Việt Nam.

Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở tìm hiểu các vấn đề lý luận và thực trạng hợp tác công tư trong phát triển cơ sở hạ tầng ở Ba Lan, luận án đề xuất các bài học kinh nghiệm và giải pháp cho việc phát triển cơ sở hạ tầng theo hình thức PPP tại Việt Nam.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Luận giải, hệ thống hóa và bổ sung cơ sở lý luận về hợp tác công tư trong phát triển hạ tầng, bao gồm khái niệm và đặc thù của hình thức đầu tư này.
2. Làm rõ, phân tích và đánh giá thực trạng hợp tác công tư trong phát triển cơ sở hạ tầng của Ba Lan.
3. Rút ra các bài học kinh nghiệm cho việc triển khai PPP trong phát triển cơ sở hạ tầng ở Việt Nam.

Câu hỏi nghiên cứu:

1. Hợp tác công tư trong lĩnh vực cơ sở hạ tầng có những đặc điểm chính nào?
2. Thực trạng phát triển PPP ở Ba Lan như thế nào?
3. PPP trong phát triển cơ sở hạ tầng ở Ba Lan có những đặc điểm gì?
4. Bài học thành công và thách thức trong áp dụng hình thức PPP từ nghiên cứu trường hợp Ba Lan là gì?
5. Thực trạng phát triển PPP ở Việt Nam như thế nào và có những đặc điểm gì?
6. Có thể vận dụng bài học kinh nghiệm nào từ trường hợp Ba Lan cho phát triển cơ sở hạ tầng theo hình thức PPP ở Việt Nam?

Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Chính sách và việc triển khai thực hiện hợp tác công tư trong cơ sở hạ tầng ở Ba Lan.
• Khách thể nghiên cứu: Các chính sách PPP; các đối tác và bên liên quan trong dự án PPP; các dự án PPP trong phát triển hạ tầng tại Ba Lan và Việt Nam.
• Phạm vi nội dung: Đặc điểm, tình hình thực hiện chính sách và dự án PPP trong lĩnh vực cơ sở hạ tầng kỹ thuật (cấp thoát nước, giao thông...) và hạ tầng xã hội.
• Phạm vi không gian: Trọng tâm là Ba Lan, đồng thời xem xét, đánh giá sơ bộ trường hợp Việt Nam để rút ra bài học đối chiếu.
• Phạm vi thời gian: Quá trình thực hiện PPP trong phát triển cơ sở hạ tầng tại Ba Lan từ năm 1990 đến nay.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong luận án chỉ ra các hướng tiếp cận chính của giới học thuật quốc tế và trong nước về mô hình hợp tác công tư:

• Nghiên cứu nền tảng và mở rộng lĩnh vực: Các nghiên cứu ban đầu vào đầu thập niên 1990 tập trung vào quy trình dự án thực tế, phân tích chi phí, nhượng quyền, cấu trúc vốn chủ sở hữu và hợp đồng. Từ năm 2000, nghiên cứu PPP mở rộng sang nhiều lĩnh vực: đất đô thị, nhà máy điện, cảng biển, đường bộ, đường sắt, xử lý chất thải, cấp thoát nước, tiết kiệm năng lượng, cùng các hạ tầng xã hội như sân vận động (Jain, 2015), trường học, y tế, nhà tù và di sản văn hóa.
• Đánh giá tính khả thi và giá trị đồng tiền (Value for Money - VfM): Hurst và Reeves (2004) xác lập tiêu chí cạnh tranh, VfM và tái cấp vốn. Wamuziri và Clearie (2005) phát triển công cụ phân tích chi phí - lợi ích qua dự án cầu Forth tại Scotland. Lee (2011) xây dựng mô hình phân tích kinh tế dựa trên chiến lược đầu tư thích ứng.
• Mối quan hệ giữa các đối tác và quản trị đa chủ thể: Sohail và cộng sự (2004) kết hợp phương pháp định tính và định lượng để đánh giá quan điểm của các bên liên quan trong giao thông. Henjewele và cộng sự (2013) phân tích quá trình tham vấn; DeSchepper và cộng sự (2014) khảo sát việc phân chia trách nhiệm quản lý. Các học giả tại Bỉ thuộc Đại học Ghent, Antwerp và Leuven (giai đoạn 2007-2011) làm rõ tính chất phức hợp của các chủ thể tham gia quản trị PPP tại vùng Flanders.
• Quản lý rủi ro và các yếu tố thành công: Các mô hình đàm phán hợp đồng BOT áp dụng lý thuyết trò chơi và mô phỏng Monte Carlo (Liou & Huang, 2008). Các yếu tố thành công được xác định tại từng quốc gia: Ấn Độ (Agrawal, 2010), Nam Phi (Minnie, 2011), Malaysia (Ismail, 2013), Indonesia, Nigeria (Afeez Olalekan Sanni, 2016). Ameyan và Chan (2015) nhấn mạnh cam kết chính trị và khuôn khổ pháp lý. Nghiên cứu tổng hợp của Ali, Z. và cộng sự (2020) khảo sát 107 công trình (2000-2016) và hệ thống hóa 47 yếu tố ảnh hưởng thành 6 nhóm: thể chế; kinh tế - tài chính - kỹ thuật; xã hội và vùng; luật và chính sách; yếu tố cụ thể gắn với vùng; lãnh đạo.
• Đấu thầu, hợp đồng và hiệu suất dự án: Reeves và cộng sự (2015) nghiên cứu phương thức đấu thầu đối thoại cạnh tranh. Sarmento và Renneboog (2016) phân tích lý thuyết hợp đồng không hoàn chỉnh, hợp đồng linh hoạt và việc đàm phán lại. Indridason và Wang (2008), Yuan và cộng sự (2009) thiết lập hệ thống KPI gồm 41 chỉ số, Mladenovic và cộng sự (2013) phát triển phương pháp tiếp cận hai lớp đánh giá vòng đời dự án.
• Khía cạnh quản trị và chính sách: Devapriya (2006), Dunn-Cavelty và Suter (2009), Mouraviev và Kakabadse (2014), Van Marrewijk và cộng sự (2008), Salet, Bertolini và Giezen (2013) làm rõ sự bất định chính trị, chi phí giao dịch và các rào cản hành chính trong quản trị dự án.
• Nghiên cứu về PPP tại Ba Lan và Việt Nam: Nghiên cứu tại Ba Lan gồm các đánh giá thực thi dự án, điều kiện áp dụng, thị trường xây dựng, lĩnh vực giao thông, năng lượng, cấp thoát nước; các phân tích pháp lý của Bogdanowicz và cộng sự (2009), Gonet (2009), Panasiuk (2009), Babiarz và cộng sự (2013); các báo cáo của Văn phòng Đấu thầu Công Ba Lan, Viện PPP, Trung tâm PPP; lý thuyết của Kania (2013), Brzozowska (2006), Yescombe (2008). Tại Việt Nam, nghiên cứu của Nguyễn An Hà (2016), Đinh Thị Ngọc Bích (2020) và báo cáo chuyên đề của Trung tâm Thông tin - Bộ Xây dựng (2020) đã bước đầu tiếp cận kinh nghiệm châu Âu và Ba Lan.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết:

1. Về mặt lý luận: Phần lớn các công trình trước đây xem xét PPP dưới góc nhìn đơn chiều (tách rời cấp quốc gia, cấp ngành hoặc cấp dự án cụ thể). Luận án áp dụng khung phân tích đa tầng (tích hợp cấp quốc gia, cấp ngành, cấp dự án và cấp siêu quốc gia) để mang lại cái nhìn bao quát về cơ chế vận hành PPP.
2. Về mặt thực tiễn: Chưa có công trình phân tích toàn diện quá trình triển khai PPP trong phát triển cơ sở hạ tầng ở Ba Lan từ thập niên 1990 đến nay kết hợp đối chiếu với thực trạng Việt Nam, nhằm xây dựng hệ thống bài học kinh nghiệm và giải pháp ứng dụng cụ thể.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

• Cơ sở hạ tầng và đầu tư phát triển: Cơ sở hạ tầng là nền tảng vật chất kỹ thuật và thiết chế vận hành nền kinh tế, được các nhà kinh tế học phát triển (Paul Rosenstein-Rodan, Ragnar Nurkse, Albert Hirschman) xem là "vốn chi phí xã hội". Luận án phân biệt hạ tầng cứng (giao thông, mạng lưới năng lượng, cấp thoát nước) và hạ tầng mềm (thể chế, giáo dục, pháp luật, dịch vụ công).
• Bản chất hợp tác công tư: PPP được xác định là mối quan hệ hợp tác dài hạn giữa khu vực công và khu vực tư nhân, trong đó khu vực tư nhân chịu trách nhiệm tài trợ vốn, thiết kế, xây dựng, vận hành cơ sở hạ tầng; khu vực công đóng vai trò quy hoạch, giám sát chất lượng và chính sách giá; rủi ro được phân bổ giữa hai bên.
• Lý thuyết quản trị công và nguyên tắc OECD: Quản trị được xem xét qua 6 tiêu chí của Ngân hàng Thế giới (World Bank - WB): tiếng nói và trách nhiệm giải trình, ổn định chính trị, hiệu quả của chính phủ, chất lượng quy định, pháp quyền, kiểm soát tham nhũng. Luận án áp dụng 12 nguyên tắc quản trị PPP của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD, 2012) nhằm đạt 3 mục tiêu: thiết lập khung thể chế rõ ràng; lựa chọn dự án dựa trên giá trị đồng tiền (VfM); minh bạch quy trình ngân sách.
• Lý thuyết thể chế và quy tắc: Ứng dụng quan điểm của Elinor Ostrom về quy tắc định hình hành vi chủ thể; phân loại 4 mô hình khung pháp lý PPP theo WB (2022): khung pháp lý dựa trên luật PPP duy nhất, dựa trên nhiều văn bản luật, không dựa trên luật PPP mà áp dụng luật chung, và khung pháp lý dựa trên tài liệu hướng dẫn chính sách.
• Lý thuyết mạng lưới và các bên liên quan: Phân tích tương tác đa chiều giữa khu vực công, khu vực tư nhân (các nhà tài trợ, nhà thầu, tổ chức tài chính thông qua doanh nghiệp dự án - SPV), người hưởng lợi và tổ chức siêu quốc gia (Carroll & Steane 2000; Eshuis & Klijn 2012; O'Toole và cộng sự 2001; Scharpf 1997; Kołodziej-Hajdo 2018; Wojewnik-Filipkowska 2019).
• Khung phân tích PPP quốc gia: Tác giả xây dựng khung phân tích phân tầng gồm 3 cấp độ nội tại (quốc gia, ngành/lĩnh vực, dự án) và cấp độ siêu quốc gia (tác động từ chính sách, quy chế và các quỹ tài trợ của EU).

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp tiếp cận: Dựa trên phép duy vật biện chứng, quan điểm hệ thống, tiếp cận liên ngành - đa chiều, và quan điểm logic - lịch sử kết hợp thực tiễn.
• Phương pháp nghiên cứu trường hợp (Case study): Đi sâu nghiên cứu thực tế tại Ba Lan thông qua các dự án cụ thể (dự án cấp thoát nước Poznań, dự án quản lý nước Saur Neptun Gdańsk - SNG, dự án giao thông, dự án bảo tồn di sản văn hóa) và khảo sát thực tiễn tại Việt Nam.
• Phương pháp thống kê mô tả: Sử dụng để tổng hợp, mô tả dữ liệu thứ cấp về quy mô, số lượng hồ sơ mời thầu, số hợp đồng ký kết, phân bổ dự án theo ngành, cơ cấu tài chính và thời hạn hợp đồng PPP.
• Phương pháp phân tích, tổng hợp và so sánh: Phân tích văn bản quy phạm pháp luật, so sánh mô hình PPP với mua sắm công truyền thống, tổng hợp các bài học thành công và hạn chế.
• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp từ sách, tạp chí khoa học, ấn phẩm của các tổ chức quốc tế (WB, ADB, EIB, EPEC, EBRD, UNESCAP, OECD, IMF), cơ quan chính phủ Ba Lan (Bộ Quỹ Phát triển và Chính sách Khu vực - MfiPR, Văn phòng Đấu thầu Công, Viện PPP, Trung tâm PPP, Doanh nghiệp nhà nước Sân bay Ba Lan - PPL) và các cơ quan quản lý tại Việt Nam.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này tổng kết các công trình khoa học trong và ngoài nước liên quan đến đầu tư PPP trong phát triển hạ tầng. Tác giả phân tích các nghiên cứu về đánh giá tính khả thi, phân bổ rủi ro, quan hệ giữa các bên liên quan, đấu thầu, quản trị công và hiệu suất dự án. Chương 1 làm rõ các yếu tố ảnh hưởng đến sự thành công của PPP theo phân loại của Ali, Z. và cộng sự (2020), chỉ ra những khoảng trống về việc thiếu vắng khung phân tích đa tầng và sự cần thiết phải nghiên cứu trường hợp Ba Lan để liên hệ với thực tiễn Việt Nam.

Chương 2: Cơ sở lý luận về hợp tác công tư trong phát triển cơ sở hạ tầng

Chương 2 làm rõ các khái niệm cơ bản về đầu tư phát triển, cơ sở hạ tầng cứng và mềm, bản chất và vai trò của PPP. Tác giả phân biệt phương thức PPP với mua sắm công truyền thống thông qua việc phân bổ 7 nhiệm vụ cơ bản trong vòng đời dự án kết cấu hạ tầng.

Nhiệm vụ cơ bản trong dự án hạ tầng	Mua sắm công truyền thống	Hợp tác công tư (PPP / Mô hình FDBOOM)
1. Xác định nhu cầu cần giải quyết	Khu vực công chịu trách nhiệm	Khu vực công chịu trách nhiệm
2. Thiết kế cơ sở hạ tầng	Khu vực công ký hợp đồng riêng với tư nhân	Khu vực tư nhân thực hiện trọn gói
3. Tài trợ vốn cho dự án	Khu vực công (ngân sách / vốn vay công)	Khu vực tư nhân thu xếp nguồn vốn chính
4. Xây dựng cơ sở hạ tầng	Khu vực tư nhân nhận thầu xây lắp riêng lẻ	Khu vực tư nhân thực hiện trọn gói qua SPV
5. Duy trì cơ sở hạ tầng	Khu vực công (tự làm hoặc thuê ngắn hạn)	Khu vực tư nhân chịu trách nhiệm dài hạn
6. Vận hành cơ sở cung cấp dịch vụ	Khu vực công chịu trách nhiệm chính	Khu vực tư nhân vận hành theo hợp đồng
7. Thanh toán cho dịch vụ cung cấp	Ngân sách nhà nước chi trả	Người sử dụng trả phí hoặc cơ quan công thanh toán sẵn sàng

Chương này cũng trình bày 12 nguyên tắc quản trị PPP của OECD (2012), 4 dạng khung pháp lý PPP của WB (2022), vai trò của doanh nghiệp mục đích đặc biệt (SPV), cơ chế chia sẻ rủi ro, quy trình 6 giai đoạn phát triển dự án (xác định, chuẩn bị, mua sắm, thực hiện, chuyển giao, hậu chuyển giao) và hoàn thiện khung phân tích PPP quốc gia đa tầng.

Chương 3: Hợp tác công tư trong phát triển cơ sở hạ tầng ở Ba Lan

Chương 3 phân tích tiến trình thực hiện PPP tại Ba Lan từ năm 1990 đến nay. Nội dung tập trung vào:

• Bối cảnh kinh tế - xã hội và nhu cầu PPP: Phân tích tăng trưởng GDP Ba Lan giai đoạn 1991-2022, áp lực hiện đại hóa cơ sở hạ tầng để đáp ứng tiêu chuẩn gia nhập và hội nhập EU.
• Khung pháp lý: Sự tương thích giữa các chỉ thị mua sắm công của EU và hệ thống luật PPP, luật nhượng quyền, luật đấu thầu của Ba Lan.
• Vai trò các chủ thể: Sự phối hợp giữa khu vực công (các bộ ngành trung ương, chính quyền địa phương), khu vực tư nhân, người hưởng lợi và chủ thể siêu quốc gia (EU với các công cụ tài chính ISPA, quỹ ESIF giai đoạn 2014-2020, Ngân hàng Đầu tư Châu Âu - EIB, Trung tâm EPEC).
• Thực trạng triển khai giai đoạn 2009-2021: Số lượng mời thầu và hợp đồng ký kết; phân bổ dự án theo quy mô vốn và theo lĩnh vực; tỷ lệ sử dụng dịch vụ tư vấn chuyên nghiệp; cấu trúc tài chính dự án kết hợp đồng Zloty (PLN), Euro và vốn tài trợ EU.
• Nghiên cứu trường hợp điển hình: Phân tích cấu trúc nhượng quyền và vận hành của dự án cấp thoát nước Poznań, mô hình quản lý nước Saur Neptun Gdańsk (SNG), các dự án hạ tầng giao thông đường bộ và các dự án bảo tồn, phục hồi di sản văn hóa.

Chương 4: Bài học kinh nghiệm của Ba Lan về hợp tác công tư trong phát triển cơ sở hạ tầng và giải pháp vận dụng đối với Việt Nam

Chương 4 đúc kết các bài học kinh nghiệm từ Ba Lan:

• Bài học thành công: Thiết lập đầu mối hỗ trợ PPP chuyên trách cấp quốc gia (Bộ Quỹ Phát triển và Chính sách Khu vực Ba Lan - MfiPR); tận dụng nguồn vốn hỗn hợp (kết hợp vốn tư nhân và vốn quỹ hỗ trợ phát triển khu vực của EU); sử dụng tư vấn kỹ thuật, tài chính độc lập trong giai đoạn chuẩn bị đấu thầu; áp dụng tiêu chuẩn giá trị đồng tiền (VfM) thay vì chỉ chọn giá thấp nhất.
• Bài học chưa thành công cần tránh: Thời gian chuẩn bị và đấu thầu kéo dài do thủ tục phức tạp; năng lực chuẩn bị dự án của chính quyền địa phương còn yếu; sự thiếu nhất quán trong phân bổ rủi ro thương mại và rủi ro doanh thu khiến nhiều gói thầu không chọn được nhà đầu tư.
• Thực trạng tại Việt Nam: Khái quát quá trình phát triển thể chế từ Nghị định 77-CP (1997) đến Luật Đầu tư theo phương thức PPP số 64/2020/QH14; phân tích cơ cấu các dự án PPP tính đến năm 2019 và nhu cầu vốn hạ tầng đến năm 2030; chỉ ra các hạn chế về cơ chế chia sẻ rủi ro doanh thu, sự thiếu hụt các tổ chức tư vấn chuyên nghiệp và nguồn vốn tín dụng dài hạn.
• Đề xuất giải pháp cho Việt Nam: Hoàn thiện hệ thống văn bản hướng dẫn Luật PPP; xây dựng đơn vị quản lý chuyên trách về PPP đủ thẩm quyền; hoàn thiện cơ chế chia sẻ rủi ro (đặc biệt là rủi ro doanh thu và giải phóng mặt bằng); đa dạng hóa công cụ tài chính hỗ trợ và nâng cao năng lực thẩm định dự án cho các cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận:

• Luận án hệ thống hóa cơ sở lý luận về PPP trong phát triển cơ sở hạ tầng, làm rõ các đặc trưng kỹ thuật, tài chính, pháp lý và quản trị của mô hình này trong giai đoạn chuyển đổi kinh tế.
• Xây dựng và áp dụng khung phân tích đa tầng (quốc gia, ngành, dự án và yếu tố siêu quốc gia), khắc phục sự phân mảnh đơn chiều của các nghiên cứu trước đây.
• Bổ sung luận cứ khoa học về cơ chế quản trị công, các nguyên tắc OECD (2012) và phân loại khung pháp lý PPP theo chuẩn mực quốc tế của Ngân hàng Thế giới (WB, 2022).

Đóng góp về mặt thực tiễn và giải pháp đề xuất:

• Làm rõ bức tranh thực tế về quá trình phát triển PPP tại Ba Lan từ năm 1990 đến nay, cung cấp hệ thống dữ liệu toàn diện về cơ cấu ngành, quy mô vốn, mô hình hợp đồng và cơ chế quản lý dự án.
• Phân tích kinh nghiệm kết hợp giữa nguồn lực tư nhân và nguồn hỗ trợ từ định chế tài chính siêu quốc gia (EU), cơ chế sử dụng dịch vụ tư vấn độc lập trong đấu thầu.
• Đề xuất hệ thống giải pháp có tính khả thi cho Việt Nam nhằm hoàn thiện khung khổ thực thi Luật Đầu tư theo phương thức PPP năm 2020, kiện toàn bộ máy quản lý, xây dựng cơ chế chia sẻ rủi ro hợp lý và nâng cao hiệu quả thu hút đầu tư tư nhân vào kết cấu hạ tầng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của luận án: Luận án chủ yếu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp và các phương pháp định tính kết hợp thống kê mô tả. Do phạm vi tập trung nghiên cứu sâu trường hợp Ba Lan, nội dung đánh giá thực trạng tại Việt Nam mới dừng lại ở mức độ khảo sát tổng quan để phục vụ đối chiếu bài học kinh nghiệm.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục thực hiện các nghiên cứu thực nghiệm định lượng nhằm đánh giá hiệu quả tài chính và kinh tế - xã hội của các dự án PPP cụ thể tại Việt Nam sau khi Luật PPP năm 2020 được triển khai đồng bộ; nghiên cứu chuyên sâu về các mô hình tài chính hỗn hợp và cơ chế bảo lãnh chính phủ trong các dự án hạ tầng giao thông quy mô lớn.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với các cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Luận án cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính, Bộ Giao thông Vận tải và chính quyền các địa phương) hoàn thiện các thông tư hướng dẫn thi hành Luật PPP, xây dựng sổ tay hướng dẫn chuẩn bị dự án, chuẩn hóa hợp đồng và thiết lập quy trình đánh giá giá trị đồng tiền (VfM).
• Đối với các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên: Tài liệu hữu ích cho hoạt động giảng dạy, nghiên cứu thuộc các chuyên ngành Kinh tế quốc tế, Quản lý kinh tế, Quản lý công và Tài chính công, đặc biệt trong việc vận dụng khung phân tích đa tầng để khảo sát các mô hình hợp tác kinh tế quốc tế.
• Đối với các nhà đầu tư và doanh nghiệp dự án (SPV): Cung cấp góc nhìn thực tiễn về phân bổ rủi ro, quy trình đàm phán hợp đồng, kinh nghiệm vận hành các mô hình PPP trong lĩnh vực cấp thoát nước, giao thông và bảo tồn di sản.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khung phân tích đa tầng trong luận án bao gồm những cấp độ cụ thể nào?
Khung phân tích đa tầng tích hợp 3 cấp độ nội bộ quốc gia gồm cấp quốc gia (thể chế, pháp luật, chính sách kinh tế vĩ mô), cấp ngành/lĩnh vực (đặc thù kỹ thuật, rào cản quy định theo từng ngành hạ tầng), cấp dự án (cấu trúc hợp đồng, quản lý rủi ro, vận hành SPV), cùng với cấp độ siêu quốc gia (quy chế thị trường chung, quỹ hỗ trợ phát triển và các định chế tài chính quốc tế như EU, EIB).

2. Điểm khác biệt mấu chốt giữa PPP và mua sắm công truyền thống là gì?
Trong mua sắm công truyền thống, khu vực công chịu trách nhiệm thu xếp vốn, vận hành và duy trì, đồng thời ký các hợp đồng ngắn hạn, riêng lẻ với nhà thầu xây lắp hoặc thiết kế. Trong PPP (như mô hình FDBOOM), khu vực tư nhân nhận hợp đồng trọn gói dài hạn thông qua một doanh nghiệp mục đích đặc biệt (SPV), tự thu xếp vốn đầu tư, thiết kế, xây dựng, vận hành và bảo trì tài sản; rủi ro dự án được chuyển giao hoặc chia sẻ đáng kể cho khu vực tư nhân.

3. Ba Lan có những đặc điểm nổi bật nào trong triển khai PPP mà Việt Nam có thể học hỏi?
Ba Lan đã xây dựng thành công cơ quan hỗ trợ PPP chuyên trách thuộc Bộ Quỹ Phát triển và Chính sách Khu vực (MfiPR), hoàn thiện khung pháp lý tương thích với các tiêu chuẩn của EU, phát huy vai trò của các tổ chức tư vấn độc lập trong giai đoạn chuẩn bị dự án, và kết hợp hiệu quả nguồn vốn tư nhân với các nguồn tài trợ phát triển từ các quỹ cấu trúc của EU (như ESIF giai đoạn 2014-2020).

4. Mười hai nguyên tắc quản trị PPP của OECD (2012) tập trung vào những mục tiêu nào?
12 nguyên tắc quản trị của OECD hướng vào 3 mục tiêu chính: (i) Thiết lập khung thể chế rõ ràng, có thể dự đoán và hợp pháp được hỗ trợ bởi các cơ quan có thẩm quyền và đủ nguồn lực; (ii) Căn cứ lựa chọn dự án PPP dựa trên tiêu chí giá trị đồng tiền (Value for Money - VfM); (iii) Sử dụng quy trình ngân sách một cách minh bạch để kiểm soát rủi ro tài khóa và bảo đảm tính trung thực của quy trình mua sắm.

5. Theo Luật Đầu tư theo phương thức PPP số 64/2020/QH14 của Việt Nam, PPP được áp dụng trong các lĩnh vực nào?
Luật quy định hoạt động đầu tư theo phương thức PPP được thực hiện trong 5 lĩnh vực chính: (1) Giao thông vận tải; (2) Nhà máy điện, lưới điện (trừ thủy điện và trường hợp Nhà nước độc quyền); (3) Thủy lợi, cung cấp nước sạch, thoát nước và xử lý nước thải, xử lý chất thải; (4) Y tế, giáo dục - đào tạo; (5) Hạ tầng công nghệ thông tin.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Hồ Thanh Hương đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về phương thức hợp tác công tư trong phát triển cơ sở hạ tầng, vận dụng khung phân tích đa tầng để đánh giá thực tiễn phát triển PPP tại Ba Lan từ năm 1990 đến nay. Bằng việc phân tích các nhân tố thành công và hạn chế trong kinh nghiệm của Ba Lan, công trình đã đề xuất hệ thống giải pháp có cơ sở khoa học nhằm hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả thực thi chính sách đầu tư PPP tại Việt Nam. Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn đối với công tác hoạch định chính sách, nghiên cứu và quản lý đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Trong chương này, tác giả tổng quan các nghiên cứu chung về mô hình hợp tác công tư trong phát triển hạ tầng, các tài liệu nghiên cứu xác định các yếu tố ảnh hưởng đến PPP trong phát triển cơ sở hạ tầng, phân nhóm các yếu tố ảnh hưởng đến PPP. Giai đoạn tiếp theo của nghiên cứu bao gồm phân tích các yếu tố quan trọng dẫn đến thành công của mô hình PPP cho các dự án cơ sở hạ tầng ở Ba Lan. Việc xác định các yếu tố này rất cần thiết đối với việc sử dụng PPP, bởi vì nó chỉ ra các lĩnh vực cần hành động và điều chỉnh một cách tối ưu sao cho phù hợp với đặc thù của quan hệ đối tác của một quốc gia. Điều này tạo điều kiện cho việc thực hiện rộng rãi các dự án, có thể đẩy nhanh quá trình hiện đại hóa cơ sở hạ tầng và hội nhập châu Âu đầy đủ của Ba Lan.

Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1. Các nghiên cứu về đầu tư theo hình thức hợp tác công tư trong phát triển cơ sở hạ tầng Hợp tác công tư đã xuất hiện từ lâu nhưng phải đến 30 năm cuối của thế kỷ XX hình thức này mới được phát triển mạnh, và vào đầu những năm 1990, mới bắt đầu có các nghiên cứu về các mô hình hợp tác này. Những nghiên cứu ban đầu về PPP hướng tới thiết lập các đặc điểm của các dự án PPP bằng cách tóm tắt các quy trình của các dự án PPP thực tế và phân tích chi phí, nhượng quyền, cấu trúc vốn chủ sở hữu [184] và hợp đồng, từ đó đặt cơ sở lý thuyết cho việc nghiên cứu ứng dụng và thực tiễn PPP [186]. Từ năm 2000, có sự bùng nổ các nghiên cứu về PPP, các chủ đề nghiên cũng sâu rộng và đa dạng hơn.

PPP được mở rộng sang các lĩnh vực khác nhau như dự án phát triển đất đô thị [108; 151; 158], nhà máy điện [215], cảng biển [11]; đường bộ [9]; đường sắt (67; 78; 220], thu gom và tái chế chất thải [44; 55; 97], nước và nước thải [150; 69]; tiết kiệm năng lượng [112] v. Sử dụng PPP còn được mở rộng sang các dự án cơ sở hạ tầng xã hội, chẳng hạn như sân vận động [89; Jain, 2015), trường học [50; 146], y tế [26], và nhà tù [131]; di sản văn hoá [125]. 8 Các nghiên cứu tập trung vào các khía cạnh khác nhau của PPP như sau: Tính khả thi của dự án PPP được các nghiên cứu xem xét dưới hai góc độ: cách đánh giá tính khả thi kinh tế của PPP và quyết định xem hình thức PPP có phù hợp để sử dụng cho các dự án cơ sở hạ tầng cụ thể hay không. Dựa trên nghiên cứu được thực hiện bởi Hurstand Reeves (2004), thông qua các tiêu chí cạnh tranh, hiệu quả /giá trị đồng tiền (VfM - Value for money) và tái cấp vốn để xem xét các dự án PPP cụ thể.

Nghiên cứu về đánh giá tính khả thi kinh tế của PPP đã được thực hiện bởi Wamuziri và Clearie (2005), trong đó các tác giả đã cung cấp các công cụ quan trọng để phân tích chi phí - lợi ích thông qua đánh giá của họ về tính khả thi kinh tế của cầu dây văng Forth thứ hai ở Scotland. Lee (2011) đã thiết kế một nghiên cứu phân tích kinh tế dựa trên các lựa chọn với sự mô phỏng của nhiều tình huống, cụ thể là “chiến lược đầu tư thích ứng”, dựa trên hiệu quả của sự hợp tác giữa các cơ quan và công tư trong các giai đoạn trước. Vài năm sau đó, trọng tâm của các nghiên cứu về tính khả thi kinh tế của PPP đã chuyển từ việc tính toán các chỉ số đánh giá của các phương pháp đánh giá tính khả thi kinh tế truyền thống sang việc cải tiến các phương pháp đánh giá cũng như thiết lập các hệ thống đánh giá hoàn toàn mới. Mối quan hệ giữa các đối tác trong dự án PPP cũng được các nhà nghiên cứu quan tâm.

Chìa khóa cho một hình thức PPP hiệu quả nằm ở mối quan hệ đối tác giữa khu vực nhà nước và tư nhân cũng như mối quan hệ giữa các bên liên quan khác của dự án. Sohail và cộng sự (2004) đã sử dụng cả phương pháp tiếp cận định lượng và định tính để rút ra quan điểm của người sử dụng, người điều hành và cơ quan quản lý của các dự án giao thông. Henjewele và cộng sự (2013) đã phân tích quá trình tham vấn và quản lý các bên liên quan. Còn DeSchepper và cộng sự (2014) đã phân tích trách nhiệm quản lý giữa các bên liên quan quan trọng và nhận thấy rằng việc phân chia trách nhiệm sẽ ảnh hưởng đến yêu cầu của các bên liên quan theo cách chủ động hoặc thụ động.

Một số tác giả thuộc các trường đại học của Bỉ như Ghent, Antrwep, Leven [83; 210] lại nhấn mạnh vào vai trò và đặc tính phức hợp của các chủ thể tham gia. Sự phức tạp trong hoạt động tổ chức quản trị 9 PPP bao gồm sự liên kết của các chủ thể đa dạng và nhiều cấp bậc (đối với đối tác nhà nước) với những mục tiêu khác nhau, có những đặc điểm khác nhau, những nguyên tắc khác nhau… Ngoài ra, các tác giả này còn thực hiện những nghiên cứu dài hạn về PPP tại vùng Flander và các cấp địa phương do chính phủ Bỉ tài trợ (2007-2011) với các nội dung thể chế tổ chức, năng lực kiểm soát của chính phủ - những tác động vào sự vận hành của PPP. Quản lý rủi ro và các yếu tố thành công của dự án đặc biệt được các nghiên cứu chú trọng tìm hiểu, phân tích. Các nghiên cứu so sánh các yếu tố thành công và quản lý rủi ro của các dự án PPP và tập trung vào khám phá các phương pháp xác định rủi ro, đánh giá rủi ro và phân bổ rủi ro, khám phá các phương pháp xác định các yếu tố thành công.

Các dự án PPP thành công thể hiện các chiến lược và khả năng quản lý rủi ro [185]; Tuy nhiên, đánh giá rủi ro phức tạp đến mức nó đòi hỏi phải phân tích rủi ro từ các góc độ khác nhau của các tổ chức công và tư [111]. Rủi ro và phần thưởng là các điều khoản hợp đồng chính được đàm phán lặp đi lặp lại trong các dự án PPP. Thời gian nhượng quyền thường được coi là một yếu tố ảnh hưởng quan trọng đến rủi ro và phần thưởng trong hợp đồng. Hiểu rõ hơn về điều gì là quan trọng đối với mỗi bên trong quá trình đàm phán là một bước quan trọng trong việc cải thiện quy trình PPP [43].

Để nâng cao hiệu quả đàm phán, lý thuyết trò chơi đã được sử dụng để giới thiệu phương pháp đàm phán mới trong các mô hình nhượng quyền thương lượng BOT [196] và để đánh giá hiệu quả của việc thay đổi chiến lược đàm phán khi đầu ra của dự án được chuẩn hóa [130]. Ngoài ra, Liou & Huang (2008) đã đề xuất một cách tiếp cận tự động hướng tới đàm phán các hợp đồng BOT bằng cách sử dụng mô hình mô phỏng Monte Carlo, trong đó các kịch bản rủi ro cao và thấp được thu thập để xác định xem liệu các mô hình đàm phán hợp đồng khác nhau có phù hợp với mức độ rủi ro hay không. Agrawal (2010) xác định thỏa thuận nhượng quyền, thời gian xây dựng ngắn và trả nợ là các yếu tố thành công của PPP ở Ấn Độ. Nghiên cứu của Minnie (2011) cho thấy cung cấp dịch vụ cần thiết công khai và đạt được các mục tiêu của quan hệ đối tác là những yếu tố quan trọng đối với triển khai dự án 10 ở Nam Phi.

Ismail (2013) đã xác định 5 yếu tố thành công chính cho việc phân phối các dự án PPP ở Malaysia: quản trị tốt; cam kết / trách nhiệm của khu vực công /tư; khung pháp lý thuận lợi; chính sách kinh tế lành mạnh; và thị trường tài chính có sẵn. Trong khi ở Indonesia, các yếu tố thành công quan trọng được xác định cho các dự án PPP là cơ sở pháp lý hợp lý; một hợp đồng không thể hủy bỏ; sắp xếp chia sẻ rủi ro hợp lý và có thể quản lý; xác định rõ cơ chế phối hợp; và hỗ trợ chính trị mạnh mẽ [217; 218]. Tang và cộng sự (2013) đã nêu ra 5 yếu tố thành công chính là xác định các yêu cầu của khách hàng/chủ sở hữu; tài liệu tóm tắt rõ ràng và chính xác; phản hồi từ các dự án đã hoàn thành; và hiểu biết thấu đáo về yêu cầu của khách hàng/ chủ sở hữu. Do đó, bề dày chuyên môn, kinh nghiệm và danh tiếng được kỳ vọng sẽ giúp triển khai thành công dự án theo hình thức PPP.

Chuyên môn dự kiến quan trọng trong cả khu vực công và tư nhân của ngành. Cả hai đều có vai trò lớn trong hệ thống. Ameyan và Chan (2015) đã xác định cam kết của chính phủ (chính trị), tài chính đầy đủ, sự chấp nhận/hỗ trợ của công chúng, đối tác tư nhân mạnh mẽ và có thẩm quyền, và các cấu trúc pháp lý và pháp lý hiệu quả. Trong điều kiện kinh tế ổn định, các nhà đầu tư sẽ sẵn sàng đầu tư tiền của họ, vì họ hy vọng sẽ thu hồi được khoản đầu tư của mình trong một môi trường kinh tế thuận lợi.

Những yếu tố này là những yếu tố được xác định tại các quốc gia được coi là quốc gia phát triển. Những yếu tố này đang có xu hướng hướng tới kinh nghiệm dày dặn của khu vực tư nhân và việc sử dụng kinh nghiệm đó. Afeez Olalekan Sanni (2016) xác định 7 yếu tố thành công quan trọng trong triển khai dự án PPP ở Nigeria như phản hồi của dự án, tập trung lãnh đạo, rủi ro phân bổ và chính sách kinh tế, quản trị tốt và hỗ trợ chính trị, xây dựng trong giai đoạn ngắn, các yếu tố kinh tế xã hội thuận lợi, và cung cấp dịch vụ cần thiết công khai. Điều kiện kinh tế vĩ mô ổn định được coi là một yếu tố quan trọng trong việc thực hiện thành công dự án PPP [.

(2020) tổng hợp 107 nghiên cứu từ 2000 đến 2016 đã tổng kết có 47 yếu tố tác động và nhóm tác giả đã phân ra thành 6 nhóm yếu tố chính như sau: (1) Nhóm các yếu tố thể chế; (2) Nhóm các yếu tố kinh tế, tài chính và kỹ thuật; (3) Nhóm các yếu tố xã hội và vùng; (4) Nhóm các yếu tố luật và chính sách; 11 (5) Nhóm các yếu tố cụ thể gắn với vùng; (6) Nhóm các yếu tố lãnh đạo. Cũng theo Ali, Z.