Hợp Tác Giữa Các Quốc Gia ASEAN Trong Vấn Đề Biển Đông (2002 - 2017)

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hợp tác giữa các quốc gia asean trong vấn đề biển đông 2002 2017, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Nguyễn Đặng Tuyên
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thanh Minh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế
• Đề tài: Hợp Tác Giữa Các Quốc Gia ASEAN Trong Vấn Đề Biển Đông (2002 - 2017)
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Tình hình nghiên cứu vấn đề
• Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ PHÁP LÝ VÀ YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN HỢP TÁC GIỮA CÁC QUỐC GIA ASEAN TRONG VẤN ĐỀ BIỂN ĐÔNG
• 1.1. Khái quát vấn đề Biển Đông
• 1.1.1. Tầm quan trọng của Biển Đông
• 1.1.2. Tình hình Biển Đông từ năm 2002 đến năm 2017
• 1.1.3. Nhận thức của ASEAN về vấn đề Biển Đông
• 1.2. Cơ sở pháp lý trong hợp tác giữa các quốc gia ASEAN trong vấn đề Biển Đông
• 1.2.1. Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác Đông Nam Á
• 1.2.2. Công ước của Liên hợp quốc về Luật Biển quốc tế năm 1982
• 1.2.3. Tuyên bố về Ứng xử của các bên ở Biển Đông
• 1.2.4. Hiến chương ASEAN trong việc giải quyết vấn đề Biển Đông
• 1.2.5. Quy tắc hướng dẫn thực hiện DOC
• 1.2.6. Tuyên bố của ASEAN về nguyên tắc 6 điểm trong vấn đề Biển Đông
• 1.2.7. Phán quyết của Tòa Trọng tài về vụ kiện của Philippines
• 1.3. Những yếu tố tác động đến hợp tác giữa các quốc gia ASEAN trong vấn đề Biển Đông
• 1.3.1. Hoạt động tranh chấp chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán ở Biển Đông
• 1.3.2. Yếu tố đoàn kết, thống nhất và đồng thuận trong xây dựng Cộng đồng ASEAN
• 1.3.3. Hoạt động can dự của các nước lớn bên ngoài
• 1.3.4. Các vấn đề an ninh phi truyền thống
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG TRIỂN KHAI CÁC HÌNH THỨC HỢP TÁC GIỮA CÁC QUỐC GIA ASEAN TRONG VẤN ĐỀ BIỂN ĐÔNG
• 2.1. Hợp tác giải quyết các tranh chấp chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán ở Biển Đông
• 2.1.1. Cơ chế giải quyết tranh chấp chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán ở Biển Đông
• 2.1.2. Tiến trình hợp tác giải quyết các tranh chấp chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán ở Biển Đông
• 2.2. Hợp tác phân định biển
• 2.2.1. Nhận thức về phân định biển theo UNCLOS
• 2.2.2. Hợp tác phân định biển giữa các quốc gia ASEAN
• 2.3. Hợp tác khai thác chung
• 2.3.1. Mô hình chia sẻ tài nguyên biển
• 2.3.2. Mô hình gác tranh chấp, cùng khai thác của Trung Quốc
• 2.3.3. Mô hình hợp tác cùng phát triển của Việt Nam
• 2.4. Hợp tác bảo đảm an ninh, an toàn, tự do hàng hải, hàng không ở Biển Đông
• 2.5. Hợp tác bảo vệ môi trường, tài nguyên biển, khảo sát khoa học biển
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHẬN ĐỊNH VỀ TƯƠNG LAI HỢP TÁC GIỮA CÁC QUỐC GIA ASEAN TRONG VẤN ĐỀ BIỂN ĐÔNG VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 3.1. Đánh giá về những thành tựu và hạn chế trong hợp tác giữa các quốc gia
• 3.2. Dự báo tình hình thế giới, khu vực tác động đến hợp tác giữa các quốc gia ASEAN trong vấn đề Biển Đông
• 3.2.1. Tình hình thế giới, khu vực từ tháng 11/2017 - 10/2019
• 3.2.2. Xu hướng vận động tình hình thế giới, khu vực sau năm 2019
• 3.2.3. Xu hướng phát triển của ASEAN đến năm 2025
• 3.2.4. Tình hình Biển Đông thời gian tới
• 3.2.5. Tiến triển trong đàm phán COC
• 3.3. Về triển vọng hợp tác giữa các quốc gia ASEAN trong vấn đề Biển Đông
• 3.3.1. Về hợp tác giải quyết tranh chấp chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán ở Biển Đông
• 3.3.2. Về hợp tác phân định biển
• 3.3.3. Về hợp tác khai thác chung
• 3.3.4. Hợp tác bảo đảm an ninh, an toàn, tự do hàng hải, hàng không ở Biển Đông
• 3.3.5. Về hợp tác bảo vệ môi trường, tài nguyên biển, khảo sát khoa học biển
• 3.4. Một số khuyến nghị đối với Việt Nam
• 3.4.1. Về mục tiêu, phương châm, nguyên tắc trong hợp tác
• 3.4.2. Khuyến nghị chính sách
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Hợp Tác ASEAN về Biển Đông Giai Đoạn 2002 2017

Giai đoạn 2002-2017 đánh dấu một chương quan trọng trong lịch sử hợp tác ASEAN về vấn đề Biển Đông. Trong bối cảnh khu vực và quốc tế có nhiều biến động, ASEAN đã nỗ lực duy trì vai trò trung tâm, thúc đẩy đối thoại và hợp tác nhằm giải quyết các thách thức an ninh, đặc biệt là vấn đề Biển Đông. Sự phức tạp của các tranh chấp chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán đòi hỏi ASEAN phải có cách tiếp cận thống nhất và linh hoạt. Giai đoạn này chứng kiến sự ra đời và triển khai của nhiều cơ chế hợp tác quan trọng, như Tuyên bố về Ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC) và các nỗ lực đàm phán Bộ Quy tắc Ứng xử ở Biển Đông (COC). Tuy nhiên, những hạn chế và thách thức vẫn còn tồn tại, đòi hỏi ASEAN phải tiếp tục đổi mới và tăng cường hợp tác trong tương lai. Theo TS. Nguyễn Thanh Minh, hợp tác quốc tế trên Biển Đông giữa các nước ASEAN là một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh hiện nay.

1.1. Tầm Quan Trọng Chiến Lược của Biển Đông đối với ASEAN

Biển Đông có vị trí địa chính trị và địa kinh tế vô cùng quan trọng đối với các quốc gia ASEAN. Nó là tuyến đường hàng hải huyết mạch kết nối Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, đồng thời là khu vực giàu tài nguyên thiên nhiên. An ninh Biển Đông có ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh khu vực và an ninh kinh tế của các nước thành viên ASEAN. Bất kỳ sự bất ổn nào ở Biển Đông đều có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho hòa bình và ổn định của khu vực. Do đó, hợp tác ASEAN trong vấn đề Biển Đông là yếu tố then chốt để duy trì tự do hàng hải, bảo vệ tài nguyên biển và thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.

1.2. Các Tranh Chấp Chủ Quyền và Ảnh Hưởng Đến Hợp Tác ASEAN

Các tranh chấp chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán ở Biển Đông là một trong những thách thức lớn nhất đối với hợp tác ASEAN. Sự chồng lấn trong các yêu sách chủ quyền giữa các quốc gia thành viên ASEAN và với Trung Quốc đã tạo ra những căng thẳng và bất đồng, gây khó khăn cho việc xây dựng lòng tin và thúc đẩy hợp tác. Các tranh chấp này không chỉ liên quan đến vấn đề chủ quyền biển đảo mà còn liên quan đến quyền khai thác tài nguyên thiên nhiên và kiểm soát các tuyến đường hàng hải quan trọng. Để giải quyết các tranh chấp này, ASEAN cần tăng cường đối thoại, đàm phán và tuân thủ luật pháp quốc tế, đặc biệt là UNCLOS.

1.3. Vai Trò Trung Tâm của ASEAN trong Giải Quyết Vấn Đề Biển Đông

ASEAN đóng vai trò trung tâm trong việc thúc đẩy đối thoại và hợp tác nhằm giải quyết vấn đề Biển Đông. Thông qua các cơ chế như Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF) và Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS), ASEAN tạo ra một nền tảng để các quốc gia liên quan, bao gồm cả các nước lớn như Hoa Kỳ và Trung Quốc, có thể trao đổi quan điểm và tìm kiếm các giải pháp hòa bình. Tính trung tâm của ASEAN được thể hiện qua việc chủ động đề xuất các sáng kiến, thúc đẩy đàm phán và xây dựng các quy tắc ứng xử nhằm duy trì hòa bình và ổn định ở Biển Đông. Tuy nhiên, để phát huy vai trò này một cách hiệu quả, ASEAN cần tăng cường sự đoàn kết và thống nhất trong nội bộ.

II. Thách Thức An Ninh Biển Đông Tác Động Đến Hợp Tác ASEAN

Tình hình Biển Đông từ năm 2002 đến 2017 chứng kiến nhiều diễn biến phức tạp, gây ra những thách thức không nhỏ cho hợp tác ASEAN. Các hoạt động tranh chấp chủ quyền, quân sự hóa và các hành động đơn phương của các bên liên quan đã làm gia tăng căng thẳng và xói mòn lòng tin. Bên cạnh đó, các vấn đề an ninh phi truyền thống như tội phạm xuyên quốc gia, cướp biển, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu cũng đặt ra những thách thức mới đối với an ninh Biển Đông. Để đối phó với những thách thức này, ASEAN cần tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực như chia sẻ thông tin, tuần tra chung, cứu hộ cứu nạn và bảo vệ môi trường.

2.1. Hoạt Động Tranh Chấp Chủ Quyền và Quân Sự Hóa Biển Đông

Các hoạt động tranh chấp chủ quyền và quân sự hóa ở Biển Đông là một trong những nguyên nhân chính gây ra căng thẳng và bất ổn trong khu vực. Việc xây dựng các đảo nhân tạo, triển khai vũ khí và tiến hành các hoạt động quân sự trên các đảo và bãi đá tranh chấp đã vi phạm DOC và làm gia tăng nguy cơ xung đột. Các hành động này không chỉ đe dọa an ninh hàng hải mà còn gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường biển và các hoạt động kinh tế hợp pháp của các quốc gia ven Biển Đông. ASEAN cần lên tiếng mạnh mẽ phản đối các hành động này và kêu gọi các bên liên quan tuân thủ luật pháp quốc tế và kiềm chế các hành động có thể làm gia tăng căng thẳng.

2.2. Các Vấn Đề An Ninh Phi Truyền Thống Trên Biển Đông

Các vấn đề an ninh phi truyền thống như tội phạm xuyên quốc gia, cướp biển, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu đang ngày càng trở nên nghiêm trọng ở Biển Đông. Tội phạm xuyên quốc gia bao gồm buôn lậu, buôn người và đánh bắt cá trái phép, gây ra những thiệt hại lớn về kinh tế và xã hội. Cướp biển đe dọa an ninh hàng hải và làm gián đoạn các hoạt động thương mại. Ô nhiễm môi trường, đặc biệt là ô nhiễm do dầu tràn và rác thải nhựa, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ sinh thái biển. Biến đổi khí hậu làm gia tăng mực nước biển, gây ngập lụt và xói mòn bờ biển. ASEAN cần tăng cường hợp tác để giải quyết các vấn đề an ninh phi truyền thống này, thông qua việc chia sẻ thông tin, phối hợp tuần tra và thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường.

2.3. Ảnh Hưởng của Các Nước Lớn Đến Tình Hình An Ninh Biển Đông

Sự cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, đặc biệt là Hoa Kỳ và Trung Quốc, có ảnh hưởng không nhỏ đến tình hình an ninh Biển Đông. Hoa Kỳ tăng cường sự hiện diện quân sự ở Biển Đông để bảo vệ tự do hàng hải và duy trì trật tự quốc tế dựa trên luật lệ. Trung Quốc tăng cường sức mạnh quân sự và khẳng định các yêu sách chủ quyền của mình ở Biển Đông. Sự cạnh tranh này có thể làm gia tăng căng thẳng và nguy cơ xung đột. ASEAN cần duy trì vai trò trung lập và thúc đẩy đối thoại giữa các nước lớn để giảm thiểu căng thẳng và tìm kiếm các giải pháp hòa bình.

III. Giải Pháp Hợp Tác ASEAN Duy Trì Hòa Bình và Ổn Định Biển Đông

Để duy trì hòa bình và ổn định ở Biển Đông, ASEAN cần tiếp tục thúc đẩy các giải pháp hợp tác toàn diện và hiệu quả. Các giải pháp này bao gồm tăng cường đối thoại và đàm phán, xây dựng các quy tắc ứng xử, thúc đẩy hợp tác trên các lĩnh vực phi truyền thống và tăng cường vai trò của các cơ chế khu vực. ASEAN cũng cần tăng cường sự đoàn kết và thống nhất trong nội bộ để có thể đối phó với các thách thức chung một cách hiệu quả. Theo PGS. Ramses Amer, ASEAN cần tìm kiếm một dàn xếp pháp lý mới nhằm tăng cường ổn định và hợp tác.

3.1. Tăng Cường Đối Thoại và Đàm Phán Giữa Các Bên Liên Quan

Đối thoại và đàm phán là những công cụ quan trọng để giải quyết các tranh chấp và xây dựng lòng tin giữa các bên liên quan. ASEAN cần tiếp tục thúc đẩy đối thoại và đàm phán song phương và đa phương để tìm kiếm các giải pháp hòa bình cho các tranh chấp ở Biển Đông. Các cuộc đối thoại và đàm phán cần dựa trên luật pháp quốc tế, đặc biệt là UNCLOS, và tôn trọng các quyền và lợi ích hợp pháp của tất cả các bên liên quan. ASEAN cũng cần tạo điều kiện cho các cuộc đối thoại và đàm phán diễn ra một cách minh bạch và xây dựng.

3.2. Xây Dựng Bộ Quy Tắc Ứng Xử COC Hiệu Quả và Ràng Buộc

Việc xây dựng một COC hiệu quả và ràng buộc là một trong những ưu tiên hàng đầu của ASEAN trong vấn đề Biển Đông. COC cần quy định rõ các quy tắc ứng xử của các bên liên quan, nhằm ngăn ngừa các hành động có thể làm gia tăng căng thẳng và nguy cơ xung đột. COC cũng cần có cơ chế giám sát và thực thi hiệu quả để đảm bảo rằng các quy tắc được tuân thủ. ASEAN cần tiếp tục thúc đẩy đàm phán với Trung Quốc để sớm đạt được một COC có ý nghĩa và thực chất.

3.3. Thúc Đẩy Hợp Tác Trên Các Lĩnh Vực Phi Truyền Thống

Hợp tác trên các lĩnh vực phi truyền thống như bảo vệ môi trường, cứu hộ cứu nạn, chống tội phạm xuyên quốc gia và nghiên cứu khoa học biển có thể giúp xây dựng lòng tin và tạo ra các lợi ích chung cho các bên liên quan. ASEAN cần tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực này thông qua việc chia sẻ thông tin, phối hợp tuần tra và thực hiện các dự án chung. Hợp tác trên các lĩnh vực phi truyền thống có thể giúp giảm thiểu căng thẳng và tạo ra một môi trường thuận lợi hơn cho việc giải quyết các tranh chấp chính trị.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Hợp Tác ASEAN Bảo Vệ Tài Nguyên Biển Đông

Một trong những lĩnh vực hợp tác quan trọng nhất của ASEAN trong vấn đề Biển Đông là bảo vệ tài nguyên biển. Biển Đông là một khu vực giàu tài nguyên thiên nhiên, bao gồm dầu khí, hải sản và các khoáng sản khác. Tuy nhiên, các hoạt động khai thác quá mức và không bền vững đang đe dọa tài nguyên biển và gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho môi trường. ASEAN cần tăng cường hợp tác để quản lý và bảo vệ tài nguyên biển một cách bền vững, thông qua việc thực hiện các biện pháp kiểm soát khai thác, chống đánh bắt cá trái phép và bảo vệ các khu vực sinh thái quan trọng.

4.1. Quản Lý và Bảo Vệ Nguồn Hải Sản Bền Vững

Nguồn hải sản ở Biển Đông đang bị đe dọa do các hoạt động đánh bắt quá mức và không bền vững. ASEAN cần tăng cường hợp tác để quản lý và bảo vệ nguồn hải sản một cách bền vững, thông qua việc thực hiện các biện pháp kiểm soát khai thác, chống đánh bắt cá trái phép và bảo vệ các khu vực sinh sản của các loài hải sản. ASEAN cũng cần thúc đẩy các hoạt động nuôi trồng thủy sản bền vững để giảm áp lực lên nguồn hải sản tự nhiên.

4.2. Kiểm Soát Khai Thác Dầu Khí và Các Khoáng Sản Khác

Việc khai thác dầu khí và các khoáng sản khác ở Biển Đông cần được thực hiện một cách cẩn trọng để tránh gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường. ASEAN cần tăng cường hợp tác để kiểm soát các hoạt động khai thác này, thông qua việc thực hiện các quy định nghiêm ngặt về an toàn và bảo vệ môi trường. ASEAN cũng cần thúc đẩy các hoạt động nghiên cứu khoa học để đánh giá tác động của các hoạt động khai thác đến môi trường biển.

4.3. Bảo Vệ Các Khu Vực Sinh Thái Quan Trọng

Biển Đông có nhiều khu vực sinh thái quan trọng, bao gồm các rạn san hô, rừng ngập mặn và các khu vực sinh sản của các loài hải sản. ASEAN cần tăng cường hợp tác để bảo vệ các khu vực này, thông qua việc thành lập các khu bảo tồn biển, thực hiện các biện pháp phục hồi môi trường và nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường biển.

V. Nhận Định và Tương Lai Hợp Tác ASEAN về Vấn Đề Biển Đông

Nhìn lại giai đoạn 2002-2017, hợp tác ASEAN về vấn đề Biển Đông đã đạt được những thành tựu nhất định, nhưng cũng còn nhiều hạn chế. Trong tương lai, ASEAN cần tiếp tục tăng cường hợp tác để đối phó với các thách thức mới và duy trì hòa bình và ổn định ở Biển Đông. Điều này đòi hỏi ASEAN phải có một tầm nhìn chiến lược, một cách tiếp cận toàn diện và một sự đoàn kết vững chắc. Theo TS. Trần Trường Thủy, các cơ chế giải quyết tranh chấp quốc tế cần được xem xét và áp dụng một cách linh hoạt đối với các tranh chấp tại Biển Đông.

5.1. Đánh Giá Thành Tựu và Hạn Chế của Hợp Tác ASEAN

Hợp tác ASEAN về vấn đề Biển Đông đã đạt được những thành tựu quan trọng, như việc xây dựng DOC, thúc đẩy đối thoại và đàm phán, và tăng cường hợp tác trên các lĩnh vực phi truyền thống. Tuy nhiên, hợp tác ASEAN cũng còn nhiều hạn chế, như việc thiếu một COC hiệu quả và ràng buộc, sự khác biệt trong quan điểm của các quốc gia thành viên, và sự can thiệp của các nước lớn. Để khắc phục những hạn chế này, ASEAN cần tăng cường sự đoàn kết và thống nhất, xây dựng các cơ chế giám sát và thực thi hiệu quả, và thúc đẩy đối thoại với các nước lớn.

5.2. Dự Báo Tình Hình Biển Đông và Tác Động Đến ASEAN

Tình hình Biển Đông trong tương lai dự kiến sẽ tiếp tục diễn biến phức tạp, với sự cạnh tranh ngày càng gia tăng giữa các nước lớn và các hoạt động tranh chấp chủ quyền tiếp diễn. Điều này sẽ đặt ra những thách thức lớn đối với hợp tác ASEAN. ASEAN cần chuẩn bị sẵn sàng để đối phó với các tình huống bất ngờ và duy trì vai trò trung tâm trong việc giải quyết các tranh chấp. ASEAN cũng cần tăng cường hợp tác với các đối tác bên ngoài để bảo vệ các quyền và lợi ích của mình.

5.3. Triển Vọng Hợp Tác ASEAN và Các Khuyến Nghị Chính Sách

Triển vọng hợp tác ASEAN về vấn đề Biển Đông trong tương lai phụ thuộc vào khả năng của ASEAN trong việc duy trì sự đoàn kết và thống nhất, xây dựng các cơ chế hiệu quả và thúc đẩy đối thoại với các bên liên quan. ASEAN cần tiếp tục ưu tiên việc xây dựng một COC có ý nghĩa và thực chất, tăng cường hợp tác trên các lĩnh vực phi truyền thống, và thúc đẩy các giải pháp hòa bình cho các tranh chấp. ASEAN cũng cần tăng cường vai trò của mình trong các cơ chế khu vực và quốc tế để bảo vệ các quyền và lợi ích của mình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Biển Đông là vùng biển nửa kín có diện tích khoảng 3,4 triệu km2, đóng vai trò huyết mạch địa kinh tế và địa chiến lược hàng đầu thế giới với hơn 45% tổng lưu lượng vận tải thương mại đường biển toàn cầu, tương đương giá trị hàng hóa luân chuyển vượt mức 5.000 tỷ USD mỗi năm. Vùng biển này được bao bọc bởi 10 quốc gia Đông Nam Á, trong đó có 8 nước tiếp giáp trực tiếp, cung cấp khoảng 10% tổng sản lượng thủy hải sản thế giới và đảm bảo nguồn cung protein thiết yếu cho hơn 500 triệu cư dân khu vực. Tuy nhiên, sự đan xen giữa các yêu sách chủ quyền lãnh thổ phức tạp, đặc biệt là tham vọng độc chiếm đường chín đoạn phi lý cùng các hoạt động bồi đắp và quân sự hóa thực thể, đã biến nơi đây thành điểm nóng an ninh quốc tế gay gắt nhất châu Á - Thái Bình Dương.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quan hệ quốc tế của tác giả Nguyễn Đặng Tuyên tập trung phân tích toàn diện tiến trình hợp tác giữa các quốc gia thành viên ASEAN trong vấn đề Biển Đông giai đoạn 2002 - 2017. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể là làm rõ cơ sở pháp lý quốc tế, đánh giá thực trạng triển khai các cơ chế hợp tác song phương và đa phương từ khi ký kết Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC) năm 2002 đến khi thông qua Khung Bộ quy tắc ứng xử (COC) năm 2017. Công trình có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc trong việc luận giải vai trò trung tâm của ASEAN, đồng thời cung cấp các chỉ số đo lường hiệu quả ngoại giao phục vụ công tác bảo vệ chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ quốc gia trong bối cảnh địa chính trị mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng kết hợp Chủ nghĩa Thể chế Mới (Neoliberal Institutionalism) và Chủ nghĩa Hiện thực (Realism) trong quan hệ quốc tế để luận giải sự tương tác giữa các quốc gia. Thể chế Mới giải thích cách thức ASEAN kiến tạo các định chế đa phương nhằm giảm thiểu bất đối xứng thông tin và ngăn ngừa xung đột, trong khi Chủ nghĩa Hiện thực bóc tách động cơ lợi ích an ninh quốc gia và sự cạnh tranh ảnh hưởng giữa các nước lớn.

Mô hình phân tích của luận văn dựa trên 3 khái niệm cốt lõi:

• Quyền chủ quyền và quyền tài phán theo chuẩn mực quốc tế.
• Vai trò trung tâm của ASEAN (ASEAN Centrality) trong cấu trúc an ninh khu vực.
• An ninh phi truyền thống trên biển bao gồm cướp biển, ô nhiễm môi trường và tội phạm xuyên quốc gia.

Hệ thống pháp lý nền tảng được đối chiếu chặt chẽ gồm Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác Đông Nam Á (TAC) năm 1976 với sự tham gia của 26 đối tác quốc tế, và Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS) với 168 quốc gia thành viên cùng 320 điều khoản quy định trật tự pháp lý biển.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp gồm cỡ mẫu 120 văn kiện chính thức từ các hội nghị cấp cao ASEAN, Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao (AMM), Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng (ADMM), Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), cùng 15 điều ước quốc tế và tuyên bố chung song phương. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) được áp dụng để tập trung vào các sự kiện then chốt có tác động trực tiếp đến hiện trạng Biển Đông giai đoạn 2002 - 2017.

Phương pháp phân tích lịch sử kết hợp logic, phân tích chính sách đối ngoại và phương pháp liên ngành quan hệ quốc tế - luật quốc tế được lựa chọn nhằm bảo đảm tính khách quan, đa chiều và bóc tách chính xác các tầng nấc tương tác địa chính trị. Quá trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành liên tục theo dòng thời gian từ tháng 11/2002 (ký kết DOC tại Campuchia) đến tháng 11/2017 (khởi động đàm phán COC chính thức), có cập nhật và đối sánh thực tiễn đến năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, ASEAN đã xây dựng thành công mạng lưới đối thoại đa tầng nấc giúp kiềm chế xung đột vũ trang, tạo tiền đề nâng cao nhận thức chung về quản lý khủng hoảng. Việc ký kết DOC năm 2002 gồm 10 điều khoản và thông qua Quy tắc hướng dẫn thực thi DOC năm 2011 đã góp phần giảm thiểu các nguy cơ đụng độ quân sự trực tiếp giữa các bên tuyên bố chủ quyền.

Thứ hai, hợp tác phân định biển song phương giữa các nước ASEAN đạt nhiều kết quả mang tính hình mẫu:

• Hiệp định phân định thềm lục địa Việt Nam - Indonesia năm 2003 giải quyết dứt điểm khu vực chồng lấn rộng 98.000 km2 sau 26 năm đàm phán.
• Thỏa thuận khai thác chung Việt Nam - Malaysia năm 1992 tại vùng chồng lấn 2.800 km2 đạt tỷ lệ phân chia quyền lợi và nghĩa vụ tài chính đồng đều 50% - 50%.
• Hiệp định phân định ranh giới trên biển Việt Nam - Thái Lan năm 1997 xác lập đường biên giới dài 137 km, khép lại tranh chấp tại vùng biển chồng lấn 6.500 km2.

Thứ ba, cơ chế hợp tác ứng phó an ninh phi truyền thống đạt bước tiến rõ rệt với việc triển khai Thỏa thuận ReCAAP và duy trì hoạt động của 4 ủy ban kỹ thuật chuyên gia, kiểm soát tuyến đường biển có mật độ hơn 41.000 lượt tàu trọng tải lớn lưu thông hàng năm.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện phản ánh thực tế rằng cơ chế ra quyết định dựa trên nguyên tắc đồng thuận của ASEAN vừa là điểm tựa liên kết vừa là rào cản khi đối diện với các sự cố thực địa nghiêm trọng, tiêu biểu như việc Hội nghị AMM-45 năm 2012 không thể đưa ra Tuyên bố chung. Sự phân hóa về mức độ phụ thuộc kinh tế vào các cường quốc bên ngoài khiến một số nước thành viên thiếu thống nhất lập trường.

Dữ liệu phân định ranh giới và kết quả hợp tác có thể được chuẩn hóa qua bảng ma trận so sánh các hiệp định song phương (thời gian đàm phán, diện tích giải tỏa, cơ chế phân chia lợi ích) và biểu đồ phân tích tần suất đề cập vấn đề Biển Đông trong văn kiện chính thức của ASEAN từ năm 2002 đến năm 2017. So với các công trình nghiên cứu của nhiều học giả quốc tế, luận văn chứng minh rằng giải pháp duy trì trật tự dựa trên luật pháp quốc tế và các cơ chế kỹ thuật ít nhạy cảm là con đường tối ưu để thu hẹp bất đồng, thay vì vội vã triển khai các mô hình khai thác chung chưa rõ ràng về quy chế pháp lý.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, thúc đẩy hoàn thiện Bộ Quy tắc Ứng xử ở Biển Đông (COC) có hiệu lực pháp lý thực chất và ràng buộc. Bộ Ngoại giao và các cơ quan đại diện Việt Nam tại ASEAN cần kiên trì đàm phán để đạt mục tiêu 100% các điều khoản COC có cơ chế giám sát thực thi và chế tài xử lý vi phạm rõ ràng trước năm 2026.

Thứ hai, đẩy nhanh tiến trình phân định các vùng biển chồng lấn còn lại. Ủy ban Biên giới Quốc gia cùng các bộ ngành liên quan cần tiếp tục thúc đẩy hoàn tất đàm phán phân định Vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) với Indonesia, đồng thời củng cố hồ sơ pháp lý về ranh giới ngoài thềm lục địa mở rộng với Malaysia và Philippines trong giai đoạn 2025 - 2028.

Thứ ba, nâng cấp năng lực thực thi pháp luật và hiện diện thực địa. Bộ Tư lệnh Cảnh sát biển Việt Nam, Quân chủng Hải quân và lực lượng Kiểm ngư cần duy trì tần suất tuần tra kiểm soát liên tục 24/7, bảo đảm kiểm soát toàn diện các hoạt động kinh tế và an ninh trong phạm vi 200 hải lý vùng đặc quyền kinh tế đến năm 2030.

Thứ tư, mở rộng hợp tác khoa học biển và bảo vệ hệ sinh thái. Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợp cùng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn chủ động triển khai ít nhất 5 dự án khảo sát hải dương học đa phương, thiết lập cơ chế giám sát chống đánh bắt cá bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) cùng các quốc gia thành viên ASEAN trước năm 2028.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Nhà hoạch định chính sách và cán bộ ngoại giao: Tiếp cận hệ thống luận cứ khoa học và thực tiễn phong phú để xây dựng chiến lược đàm phán song phương, củng cố vị thế của Việt Nam trong tiến trình hoàn thiện COC.
• Lực lượng thực thi pháp luật biển (Cảnh sát biển, Hải quân, Kiểm ngư): Tham khảo các bài học thực tiễn về tuần tra liên hợp, vận dụng Bộ quy tắc ứng xử các tình huống bất ngờ trên biển (CUES) để xử lý chuẩn xác các tình huống va chạm thực địa.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Quan hệ quốc tế, Luật quốc tế: Khai thác kho tư liệu chuẩn mực 15 năm (2002 - 2017) và khung lý thuyết thể chế phục vụ giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu về an ninh hàng hải khu vực.
• Doanh nghiệp vận tải biển và khai thác dầu khí: Đánh giá chính xác các rủi ro địa chính trị và quy chế pháp lý biển để tối ưu hóa tuyến hành trình hàng hải qua vùng biển trị giá 5.000 tỷ USD hàng năm.

Câu hỏi thường gặp

DOC năm 2002 và COC có điểm khác biệt cốt lõi nào về mặt pháp lý?
DOC năm 2002 là văn kiện chính trị mang tính cam kết tự nguyện gồm 10 điều khoản, không có chế tài xử phạt khi xảy ra vi phạm thực địa. Ngược lại, COC hướng tới một bộ quy tắc có giá trị pháp lý ràng buộc, quy định cơ chế giám sát thực thi và xử phạt vi phạm nhằm quản lý hiệu quả xung đột giữa ASEAN và Trung Quốc.

Phán quyết của Tòa Trọng tài thường trực năm 2016 có ý nghĩa gì đối với hợp tác ASEAN?
Phán quyết ngày 12/7/2016 của Tòa Trọng tài đã bác bỏ yêu sách đường chín đoạn phi lý của Trung Quốc, khẳng định không cấu trúc nào tại quần đảo Trường Sa có vùng đặc quyền kinh tế 200 hải lý. Đây là căn cứ pháp lý quốc tế chuẩn xác để các nước ASEAN như Việt Nam, Philippines củng cố lập trường đàm phán phân định biển.

Mô hình hợp tác khai thác chung Việt Nam - Malaysia năm 1992 hoạt động theo cơ chế nào?
Thỏa thuận ngày 05/6/1992 xác lập cơ chế cùng khai thác tại vùng thềm lục địa chồng lấn 2.800 km2 ở vịnh Thái Lan theo tỷ lệ bình đẳng 50% - 50% về chi phí đầu tư và phân chia lợi nhuận dầu khí. Mô hình này là tiền lệ thành công trong việc hợp tác phát triển kinh tế mà không ảnh hưởng đến việc hoạch định biên giới sau này.

Nguyên tắc đồng thuận của ASEAN mang lại thuận lợi và thách thức gì trong vấn đề Biển Đông?
Nguyên tắc đồng thuận giúp duy trì sự bình đẳng và gắn kết giữa 10 quốc gia thành viên, nhưng cũng tạo điểm nghẽn ngoại giao khi các cường quốc bên ngoài tác động vào một số nước nội khối. Điển hình là Hội nghị AMM-45 năm 2012 không thể ra Tuyên bố chung do thiếu sự đồng thuận về các tranh chấp trên biển.

Việt Nam đã vận dụng UNCLOS 1982 như thế nào để bảo vệ chủ quyền và phân định ranh giới biển?
Việt Nam đã áp dụng linh hoạt Điều 15, Điều 74 và Điều 83 của UNCLOS 1982 để ký kết thành công Hiệp định phân định biển với Thái Lan năm 1997 (dài 137 km) và phân định thềm lục địa với Indonesia năm 2003 (giải tỏa 98.000 km2 chồng lấn), khẳng định chủ quyền vững chắc trên các vùng biển hợp pháp.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở pháp lý quốc tế và bức tranh toàn cảnh về 15 năm hợp tác giữa các quốc gia ASEAN trên Biển Đông giai đoạn 2002 - 2017.
• Đánh giá sâu sắc các mô hình phân định biển song phương tiêu biểu giữa Việt Nam với Indonesia, Malaysia và Thái Lan, khẳng định giá trị thực thi của UNCLOS 1982.
• Làm rõ những yếu tố tác động đa chiều từ cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn và sự gia tăng của các thách thức an ninh phi truyền thống trên biển.
• Đề xuất 4 nhóm khuyến nghị chính sách đồng bộ, khả thi nhằm nâng cao vai trò trung tâm của ASEAN và củng cố thế trận bảo vệ chủ quyền biển đảo Việt Nam đến năm 2030.
• Cung cấp nguồn tư liệu học thuật và căn cứ thực tiễn tin cậy phục vụ công tác nghiên cứu, đào tạo và hoạch định chính sách đối ngoại quốc phòng thời kỳ hội nhập.

Các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu chiến lược và lực lượng thực thi pháp luật cần đẩy mạnh ứng dụng các kết quả nghiên cứu của luận văn vào thực tiễn đàm phán COC giai đoạn 2025 - 2030, chủ động xây dựng phương án phối hợp đa phương nhằm bảo vệ vững chắc chủ quyền, quyền chủ quyền và lợi ích an ninh quốc gia trên biển.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở pháp lý và yếu tố tác động đến hợp tác giữa các quốc gia ASEAN trong vấn đề Biển Đông Chương 2: Thực trạng triển khai các hình thức hợp tác giữa các quốc gia ASEAN trong vấn đề Biển Đông Chương 3: Nhận định về tương lai hợp tác giữa các quốc gia ASEAN trong vấn đề Biển Đông và khuyến nghị 14 (LUAN.2017) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2017) Chƣơng 1: CƠ SỞ PHÁP LÝ VÀ YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN HỢP TÁC GIỮA CÁC QUỐC GIA ASEAN TRONG VẤN ĐỀ BIỂN ĐÔNG 1. Khái quát vấn đề Biển Đông 1. Tầm quan trọng của Biển Đông Khái quát về Biển Đông: Biển Đông là một vùng biển nửa kín nằm ở rìa Tây Thái Bình Dương, trải rộng từ 3o vĩ Bắc đến 26o vĩ Bắc và từ 100o kinh Đông đến 121o kinh Đông. Diện tích bề mặt Biển Đông khoảng 3.000 km2, độ sâu trung bình khoảng 1.140 m và độ sâu cực đại khoảng 5.

Ngoài Việt Nam, Biển Đông được bao bọc bởi tám nước khác là Trung Quốc, Philippines, Indonesia, Brunei, Malaysia, Singapore, Thái Lan, Campuchia và vùng lãnh thổ Đài Loan [20, tr. Biển Đông được xem là tài sản chung của thế giới và khu vực, bởi vị trí địa kinh tế, địa chiến lược quan trọng của nó, cụ thể: Đối với lĩnh vực kinh tế - xã hội: Thứ nhất, Biển Đông là vùng biển mà trong lòng biển và dưới đáy biển tàng trữ nhiều tài nguyên sinh vật và khoáng sản quan trọng đối với đời sống và sự phát triển kinh tế của các quốc gia xung quanh. Theo ước tính, Biển Đông có nguồn tài nguyên sinh vật phong phú và đa dạng với hơn 160.000 loài thực vật và 260 loài chim sống ở biển này [5]. Trữ lượng các loài động vật ở biển ước tính khoảng 32,5 tỷ tấn, trong đó các loài cá chiếm khoảng 86% tổng trữ lượng.

Ước tính có khoảng 70% dân số các nước Đông Nam Á sinh sống ven biển và lượng thủy hải sản được đánh bắt ở khu vực Biển Đông chiếm khoảng 10% tổng trữ lượng đánh bắt trên thế giới, cung cấp 25% nhu cầu protein cho 500 triệu dân [20, tr. Do đó, nhiều quốc gia đang đẩy mạnh xây dựng và thực hiện các chiến lược phát triển kinh tế biển, coi đây là một trong những ưu tiên hàng đầu nhằm phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của các quốc gia. Thứ hai, một nguồn lợi đặc biệt quan trọng khác của Biển Đông hiện nay là dầu khí, trong tương lai là nguồn tài nguyên băng cháy, còn gọi là khí hydrat [1]. Biển Đông được đánh giá là một trong năm bồn trũng chứa dầu khí lớn nhất thế giới.

Các khu vực thềm lục địa có tiềm năng dầu khí cao là các bồn trũng Brunei - Saba, Sarawak, Malay, Pattani Thái, Nam Côn Sơn, Mê Công, Sông Hồng, cửa sông Châu Giang. Hiện nay, hầu hết các nước trong khu 15 (LUAN.2017) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2017) vực đều là những nước khai thác và sản xuất dầu khí từ biển, trong đó Indonesia là thành viên của Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ - OPEC. Theo ước tính của Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ, Biển Đông có khoảng 190.000 tỷ feet khối khí tự nhiên và 11.000 tỷ thùng dầu. Trong khi đó, đánh giá của Trung Quốc cho rằng trữ lượng dầu khí ở Biển Đông khoảng 213 tỷ thùng, trong đó trữ lượng dầu tại quần đảo Trường Sa có thể lên tới 105 tỷ thùng.

Với trữ lượng này, sản lượng khai thác có thể đạt khoảng 18,5 triệu tấn/năm duy trì liên tục trong vòng 15 - 20 năm tới [86]. Ngoài ra, Biển Đông còn là một trong 4 khu vực ở Đông Á có tiềm năng về nguồn tài nguyên băng cháy. Theo báo Nihon Keizai, kể từ đầu thế kỷ XXI, Cơ quan Hàng hải và Cục thăm dò khảo sát địa chất của Trung Quốc đã tiến hành thăm dò băng cháy ở Biển Đông và năm 2007 đã tìm thấy trữ lượng băng cháy khoảng 19,4 tỷ m 3 tại vùng biển phía Bắc Biển Đông [1]. Tiềm năng băng cháy chưa được khai thác này được coi là một trong những nhân tố quan trọng làm tăng thêm các yêu sách chủ quyền ở quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa cũng như các vùng biển quanh hai quần đảo này [20, tr.

Thứ ba, Biển Đông nằm trên tuyến đường giao thông biển huyết mạch nối liền Ấn Độ Dương -Thái Bình Dương, châu Âu - châu Á, Trung Đông - châu Á. Đây là tuyến đường biển ngắn nhất đi từ Ấn Độ Dương sang Thái Bình Dương qua ba cửa ngõ chính ở phía Nam là eo biển Malacca, eo biển Sunda và eo biển Lumbok. Do đó, tuyến vận tải này được đánh giá là tuyến nhộn nhịp thứ hai của thế giới, chỉ sau Địa Trung Hải, với mật độ tàu thuyền trọng tải lớn qua lại trung bình khoảng trên 41. Hơn 90% lượng vận tải thương mại thế giới được thực hiện bằng đường biển và 45% trong số đó đi qua vùng Biển Đông với trị giá khoảng 5.000 tỷ USD/năm, hơn 80% lượng dầu nhập khẩu của Nhật Bản, Hàn Quốc và vùng lãnh thổ Đài Loan được chuyên chở qua đây, lượng khí hóa lỏng được vận chuyển qua Biển Đông chiếm 2/3 tổng số lượng khí hóa lỏng được buôn bán trên thị trường thế giới.

Trong khu vực có khoảng 536 cảng biển, trong đó có hai cảng vào loại lớn và hiện đại nhất thế giới là cảng Singapore và Hong Kong. Phần lớn nguồn dầu mỏ và hàng hóa của Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore và Trung Quốc phải đi qua vùng biển này1 [3]. Nếu khủng 1 Xuất khẩu hàng hóa của Nhật Bản phải đi qua vùng biển này chiếm 42%, các nước Đông Nam Á chiếm 16 (LUAN.2017) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2017) hoảng nổ ra ở vùng biển này, các loại tàu thuyền phải chạy theo đường mới hoặc vòng qua Nam Australia thì cước phí vận tải biển sẽ tăng gấp năm lần và không còn đủ sức cạnh tranh trên thị trường thế giới. Đối với lĩnh vực quốc phòng - an ninh trên biển: Trên bề mặt rộng lớn của Biển Đông, có nhiều đảo, đá, bãi cạn… có giá trị vô cùng quan trọng về chiến lược phòng thủ bảo vệ Tổ quốc của mỗi quốc gia.

Đặc biệt, các đảo, đá, bãi cạn thuộc hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa thuộc chủ quyền của Việt Nam nằm ở trung tâm Biển Đông, rất thuận tiện cho việc đặt các trạm thông tin, các đài quan sát, hệ thống đèn biển, xây dựng các trạm dừng chân và tiếp nhiên liệu cho tàu bè, cung cấp các dịch vụ hậu cần đảm cho an toàn, an ninh hàng hải [3]. Xuất phát từ an ninh chủ quyền và các lợi ích kinh tế - xã hội từ khai thác biển, đồng thời từ nhu cầu tăng cường hợp tác giữa các quốc gia nhằm đảm bảo an ninh, an toàn, tự do hàng hải, hàng không ở Biển Đông, do vậy, Biển Đông đã và đang trở thành địa bàn chiến lược quan trọng về quân sự và an ninh đối với các nước trong và ngoài khu vực và đang được xem như là một phương tiện cho sự thống trị trong khu vực. Bên cạnh các căn cứ hải - không quân đã từng được thiết lập tại đây trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh như căn cứ Subic, Clark, Cam Ranh và Tam Á, hiện các quốc gia trong và ngoài khu vực đặc biệt quan tâm 04 eo biển đó là eo biển Malacca, Lombok, Sunda và Ombai ở Biển Đông bởi việc giành quyền kiểm soát các eo biển này sẽ là điều kiện thuận lợi cho việc triển khai các loại tàu ngầm hạt nhân chiến lược có thể tiếp cận mục tiêu, tiến công bất ngờ [42, tr. Các chuyên gia quân sự của Mỹ cho rằng, nếu nước nào bố trí được tàu ngầm hạt nhân tại khu vực quần đảo Trường Sa thì quốc gia đó có thể khống chế được khu vực có bán kính 4.

Nhiều nhà nghiên cứu chiến lược cũng nhận định: Trong tương lai, thế lực nào khống chế được vùng biển này, thì thế lực đó sẽ khống chế được cả khu vực Đông Nam Á. Ngoài ra, trong bối cảnh hiện nay, Biển Đông được xem là địa bàn truyền thống của các hoạt động cướp biển và khủng bố, nhất là tại eo biển Malacca [13], nhu cầu tăng cường hợp tác về quốc phòng - an ninh giữa các quốc gia trong đấu tranh chống nạn cướp biển để bảo đảm an ninh, an toàn, tự do hàng hải ở Biển Đông ngày càng đặt ra cấp thiết. 55%, các nước công nghiệp mới 26%, Australia 40% và Trung Quốc 22%.2017) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2017) Tóm lại, Biển Đông là tài sản chung của thế giới và khu vực, có vai trò địa - chính trị rất quan trọng, do đó việc duy trì hòa bình, ổn định trên Biển Đông và sự cần thiết cùng hợp tác quản lý bền vững vùng biển này là rất quan trọng, vì lợi ích của tất cả các quốc gia sử dụng nó [38, tr. Tình hình Biển Đông từ năm 2002 đến năm 2017 Trong 15 năm qua, tình hình Biển Đông diễn biến thăng trầm, song xu hướng ngày càng phức tạp hơn, trong đó: Trung Quốc quyết liệt triển khai toàn diện, sâu rộng và đồng bộ nhiều chính sách, biện pháp nhằm đẩy nhanh thực hiện các tham vọng phi lý ở Biển Đông [25]: Về chính trị - ngoại giao - pháp lý, Trung Quốc thể hiện sự chủ động về mặt chiến lược, ngày càng bổ sung, hoàn thiện hành lang pháp lý về Biển Đông; đơn phương ra các lệnh cấm đánh bắt cá ở các vùng biển thuộc chủ quyền của nhiều quốc gia Đông Nam Á từ năm 2004 đến nay.

Trung Quốc tuyên bố bác bỏ phán quyết ngày 12/7/2016 của Tòa Trọng tài thường trực trong vụ Philippines kiện Trung Quốc liên quan vấn đề Biển Đông (PCA), gửi Công hàm năm 2009 lên Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc công khai bản đồ đường chín đoạn, thành lập, củng cố, hành chính hóa, pháp lý hóa và quân sự hóa Thành phố Tam Sa, bao gồm quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa của Việt Nam kể từ năm 2007, đồng thời thúc đẩy xây dựng Cường quốc biển kể từ Đại hội XVIII tháng 11/2012 [94]. Bên cạnh đó, Trung Quốc đẩy mạnh các hoạt động ngoại giao, lồng ghép mục tiêu bảo vệ chủ quyền, lợi ích phi lý của nước này ở Biển Đông vào các sáng kiến liên kết khu vực do chính nước này thúc đẩy, dẫn dắt, nhất là sáng kiến Vành đai, Con đường (BRI),… nhằm lôi kéo sự ủng hộ của các nước, tìm cách hướng lái dư luận và quan điểm của các bên theo chủ trương của Trung Quốc, mặt khác ép các nước gác tranh chấp, cùng khai thác, sẵn sàng hành xử cứng rắn, thậm chí đe dọa sử dụng vũ lực để giải quyết tranh chấp [56].