Hoạt Động Giám Sát Của Đại Biểu Quốc Hội Việt Nam Hiện Nay

Chuyên khảo phân tích Hoạt động giám sát của đại biểu quốc hội việt nam hiện nay, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Thái Ngọc Châu
• Người hướng dẫn: TS Đinh Thế Định
• Trường học: Trường Đại học Vinh
• Chuyên ngành: Chính trị học
• Đề tài: Hoạt Động Giám Sát Của Đại Biểu Quốc Hội Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Nghệ An

Tóm tắt

I. Tổng Quan Hoạt Động Giám Sát Của Đại Biểu Quốc Hội

Hoạt động giám sát của Quốc hội là một trụ cột quan trọng trong hệ thống chính trị Việt Nam, được Hiến pháp 2013 khẳng định. Quốc hội, với vai trò là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, thực hiện quyền giám sát tối cao đối với hoạt động của Nhà nước. Chức năng này đảm bảo Hiến pháp và pháp luật được thực thi nghiêm minh, đồng thời kiểm soát hiệu quả hoạt động của các cơ quan nhà nước. Đại biểu Quốc hội (ĐBQH), đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân, đóng vai trò then chốt trong việc thực hiện chức năng giám sát này. Việc nâng cao hiệu quả hoạt động giám sát của ĐBQH là yếu tố then chốt để củng cố niềm tin của nhân dân vào Đảng và Nhà nước.

1.1. Vai Trò Của Giám Sát Trong Hệ Thống Chính Trị

Chức năng giám sát không chỉ là quyền mà còn là trách nhiệm của Quốc hội, đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước. Thông qua hoạt động giám sát, Quốc hội kiểm soát quyền lực, ngăn ngừa lạm quyền và tham nhũng. Điều này góp phần xây dựng một nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thực sự của dân, do dân và vì dân. Giám sát tối cao là một trong ba chức năng chính của Quốc hội, bên cạnh lập pháp và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước.

1.2. Ý Nghĩa Của Hoạt Động Giám Sát Của Đại Biểu Quốc Hội

Hoạt động giám sát của ĐBQH không chỉ là việc thực hiện quyền lực nhà nước mà còn là cầu nối giữa nhân dân và nhà nước. ĐBQH thay mặt nhân dân giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của người dân được bảo vệ. Đồng thời, giám sát giúp phát hiện và giải quyết kịp thời những vấn đề nảy sinh trong xã hội, góp phần ổn định chính trị và phát triển kinh tế - xã hội.

II. Thực Trạng Hoạt Động Giám Sát Của Đại Biểu Quốc Hội

Sau 35 năm đổi mới, hoạt động giám sát của Quốc hội và ĐBQH đã có nhiều chuyển biến tích cực, đặc biệt từ khi Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2015 có hiệu lực. Nội dung và phương thức giám sát ngày càng được đổi mới, tập trung vào những vấn đề mà cử tri và dư luận xã hội quan tâm. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại một số hạn chế cần khắc phục. Việc thực hiện hoạt động giám sát của từng đại biểu chưa được phát huy đầy đủ do thiếu quy định cụ thể và cơ chế hỗ trợ. Năng lực và kinh nghiệm giám sát của ĐBQH, nhất là ĐBQH kiêm nhiệm, chưa đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao.

2.1. Những Kết Quả Đạt Được Trong Hoạt Động Giám Sát

Hoạt động giám sát đã góp phần ổn định chính trị, thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển. Quốc hội đã tăng cường giám sát các vấn đề quan trọng như quản lý đất đai, đầu tư công, bảo vệ môi trường, phòng chống tham nhũng. Các phiên chất vấn tại Quốc hội ngày càng được cải tiến, thu hút sự quan tâm của dư luận. Theo tài liệu gốc, Luật hoạt động giám sát của Quốc hội năm 2003, tiếp đến Luật hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2015 có hiệu lực, HĐGS của Quốc hội, của ĐBQH đã có sự đổi mới cả về nội dung và phương thức hoạt động, có nhiều chuyển biến tích cực, tập trung vào những vấn đề mà cử tri và dư luận xã hội quan tâm.

2.2. Hạn Chế Trong Hoạt Động Giám Sát Của Đại Biểu Quốc Hội

Hoạt động giám sát chưa đi sâu, phát hiện và đề xuất giải quyết kịp thời những vấn đề nảy sinh của xã hội. Điều kiện về thời gian, vật chất, thông tin cho hoạt động giám sát chưa đảm bảo. Một số ĐBQH còn e ngại, né tránh, chưa thực sự mạnh dạn trong việc chất vấn, phản biện. Theo tài liệu gốc, Việc thực hiện HĐGS của từng đại biểu chưa được thực hiện nhiều do còn thiếu những quy định cụ thể và cơ chế hỗ trợ về mặt chuyên môn, do năng lực cũng như kinh nghiệm giám sát của ĐBQH, nhất là ĐBQH kiêm nhiệm chưa thực sự đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao của hoạt động này.

2.3. Đánh Giá Chung Về Thực Trạng Giám Sát Hiện Nay

Mặc dù đã có những tiến bộ đáng kể, hoạt động giám sát của ĐBQH vẫn còn nhiều dư địa để cải thiện. Cần có những giải pháp đồng bộ để nâng cao năng lực, trách nhiệm của ĐBQH, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi để ĐBQH thực hiện tốt vai trò giám sát của mình. Cần tăng cường sự phối hợp giữa Quốc hội, Chính phủ và các cơ quan liên quan để nâng cao hiệu quả giám sát.

III. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Giám Sát Của Quốc Hội

Để nâng cao hiệu quả giám sát của Quốc hội, cần có những giải pháp đồng bộ, từ hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực ĐBQH đến tăng cường sự tham gia của người dân. Cần tiếp tục đổi mới phương thức hoạt động giám sát, tập trung vào những vấn đề bức xúc của xã hội. Đồng thời, cần tăng cường công khai, minh bạch trong hoạt động giám sát, tạo điều kiện để người dân tham gia giám sát và phản biện.

3.1. Hoàn Thiện Thể Chế Về Hoạt Động Giám Sát

Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân, đảm bảo tính đồng bộ, khả thi. Cần quy định cụ thể hơn về trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc thực hiện kết luận, kiến nghị giám sát. Cần có cơ chế xử lý nghiêm minh các trường hợp vi phạm pháp luật, không thực hiện kết luận, kiến nghị giám sát.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Của Đại Biểu Quốc Hội

Cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng cho ĐBQH, đặc biệt là kỹ năng giám sát, phân tích chính sách, thu thập và xử lý thông tin. Cần tạo điều kiện để ĐBQH tiếp cận thông tin đầy đủ, kịp thời, chính xác. Cần tăng cường sự phối hợp giữa ĐBQH chuyên trách và ĐBQH kiêm nhiệm để phát huy tối đa năng lực của mỗi đại biểu.

3.3. Tăng Cường Sự Tham Gia Của Người Dân Vào Giám Sát

Cần tạo điều kiện để người dân tiếp cận thông tin về hoạt động giám sát của Quốc hội. Cần khuyến khích người dân tham gia đóng góp ý kiến, phản biện chính sách. Cần có cơ chế tiếp nhận, xử lý thông tin phản ánh của người dân về các vấn đề tiêu cực, tham nhũng. Cần bảo vệ người dân tham gia giám sát, tố cáo tham nhũng.

IV. Kinh Nghiệm Quốc Tế Về Giám Sát Và Bài Học Cho Việt Nam

Nghiên cứu kinh nghiệm giám sát của nghị viện các nước trên thế giới, như Singapore, Ba Lan, Thụy Điển, Nhật Bản, có thể cung cấp những bài học quý giá cho Việt Nam. Các mô hình giám sát hiệu quả, cơ chế bảo đảm tính độc lập của nghị sĩ, và sự tham gia của công dân vào hoạt động giám sát là những khía cạnh cần được nghiên cứu và vận dụng phù hợp với điều kiện cụ thể của Việt Nam.

4.1. Mô Hình Giám Sát Của Nghị Viện Một Số Nước

Nghiên cứu các mô hình giám sát của nghị viện các nước phát triển, như cơ chế chất vấn, điều tra, thanh tra, kiểm toán. Tìm hiểu cách thức các nghị viện này bảo đảm tính độc lập, khách quan trong hoạt động giám sát. Phân tích vai trò của các ủy ban chuyên môn trong việc thực hiện giám sát.

4.2. Bài Học Kinh Nghiệm Cho Việt Nam

Vận dụng kinh nghiệm quốc tế vào việc hoàn thiện thể chế giám sát của Quốc hội Việt Nam. Xây dựng cơ chế bảo đảm tính độc lập của ĐBQH trong hoạt động giám sát. Tăng cường sự tham gia của người dân vào giám sát. Nâng cao năng lực của ĐBQH trong việc thực hiện giám sát.

V. Đề Xuất Giải Pháp Cải Thiện Hoạt Động Giám Sát Hiện Nay

Để hoạt động giám sát của ĐBQH thực sự hiệu quả, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, sự tham gia tích cực của người dân và sự nỗ lực không ngừng của chính các ĐBQH. Việc xây dựng một hệ thống giám sát minh bạch, trách nhiệm và có sự tham gia rộng rãi sẽ góp phần quan trọng vào việc xây dựng một nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa vững mạnh.

5.1. Tăng Cường Phối Hợp Giữa Các Cơ Quan

Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa Quốc hội, Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và các cơ quan liên quan trong hoạt động giám sát. Cần xây dựng cơ chế trao đổi thông tin, phối hợp điều tra, xử lý vi phạm. Cần có sự phân công trách nhiệm rõ ràng, tránh chồng chéo, bỏ sót.

5.2. Nâng Cao Trách Nhiệm Giải Trình

Cần nâng cao trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước trước Quốc hội, ĐBQH và cử tri. Cần quy định rõ thời hạn trả lời chất vấn, kiến nghị của ĐBQH. Cần công khai kết quả giám sát, xử lý vi phạm. Cần có cơ chế xử lý nghiêm minh các trường hợp không giải trình hoặc giải trình không trung thực.

VI. Tương Lai Của Hoạt Động Giám Sát Hướng Đến Hiệu Quả

Trong bối cảnh mới, với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ và quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng, hoạt động giám sát của Quốc hội cần tiếp tục đổi mới để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội. Việc ứng dụng công nghệ thông tin vào giám sát, tăng cường sự tham gia của chuyên gia, nhà khoa học và người dân vào giám sát là những xu hướng tất yếu.

6.1. Ứng Dụng Công Nghệ Thông Tin Vào Giám Sát

Xây dựng hệ thống thông tin giám sát trực tuyến, cho phép ĐBQH và người dân tiếp cận thông tin đầy đủ, kịp thời. Sử dụng các công cụ phân tích dữ liệu để phát hiện các vấn đề bất thường. Tổ chức các phiên chất vấn trực tuyến, cho phép người dân đặt câu hỏi cho các thành viên Chính phủ.

6.2. Tăng Cường Sự Tham Gia Của Chuyên Gia

Mời các chuyên gia, nhà khoa học tham gia vào quá trình thẩm tra, đánh giá các báo cáo, đề án. Tổ chức các hội thảo, tọa đàm với sự tham gia của các chuyên gia để thảo luận về các vấn đề quan trọng. Xây dựng mạng lưới chuyên gia tư vấn cho ĐBQH.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài được công bố trong nước và ngoài nước 1. Các công trình nghiên cứu nước ngoài về hoạt động giám sát của Quốc hội và đại biểu Quốc hội Cuốn sách The public and it's problems (Công chúng và các vấn đề liên quan) xuất bản năm 1927 là công trình nghiên cứu lớn đầu tiên của nhà triết học người Mỹ John Dewey về triết học và chính trị. Trong cuốn sách này, tác giả phân tích tính khả thi của việc xây dựng một xã hội dân chủ thực sự trước sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ và sự biến đổi của xã hội trong thế kỷ XX; phân tích mối liên hệ giữa “công chúng” và “nhà nước”, chỉ ra những điểm hạn chế trong thực hiện lợi ích cá nhân và lợi ích công cộng.

Trong Công chúng và các vấn đề liên quan, John Dewey bác bỏ quan niệm phổ biến về kỷ trị chính trị như là một hệ thống thay thế để quản lý xã hội ngày càng phức tạp. Ông khẳng định: dân chủ mới thực sự là phương tiện hữu hiệu và bền vững nhất để quản lý xã hội nhằm đạt được lợi ích công cộng. Tuy nhiên, để dân chủ phát huy hiệu quả đòi hỏi phải có sự tham gia và giám sát thường xuyên của công chúng. Cũng trong Công chúng và các vấn đề liên quan, John Dewey làm rõ các khái niệm như “công chúng”, “nhà nước”, “chính phủ” và “dân chủ chính trị”; cho rằng nhà nước là cơ quan phục vụ công chúng nhưng quyền lực của nhà nước thường bị lạm dụng để phục vụ lợi ích của một nhóm người trong xã hội.

Sở dĩ có tình trạng đó là do thiếu sự giám sát của công chúng đối với nhà nước. Để khắc phục tình trạng đó cần phát huy dân chủ, công chúng cần chủ động tham gia vào quá trình làm chủ của mình. Vì vậy, cần phải có sự kiểm soát quyền lực, và do đó công chúng cần phải giám sát quyền lực của nhà nước [114]. 9 Cuốn sách Democracy and Critics (Dân chủ và các nhà bình luận) xuất bản năm 1981 bởi Nhà xuất bản St.Martin, New York, Robert A.Dahl (1915–2014) cho rằng, chưa có quốc gia hiện đại nào đáp ứng được lý tưởng về dân chủ.

Theo ông, để đạt được lý tưởng dân chủ, cần phải đáp ứng các tiêu chí sau: Sự tham gia hiệu quả: Trước khi một chính sách được thông qua, tất cả thành viên phải có cơ hội bình đẳng và hiệu quả để bày tỏ ý kiến của mình về chính sách đó. Nói cách khác, công dân phải có cơ hội đầy đủ và bình đẳng bày tỏ nguyện vọng của mình, đồng thời được thảo luận về các chương trình nghị sự, các chính sách của nhà nước. Sự bình đẳng trong bầu cử (bỏ phiếu): Khi quyết định thông qua các chính sách, tất cả thành viên phải có quyền bình đẳng và hiệu quả để bỏ phiếu, và các lá phiếu phải có giá trị như nhau. Sự hiểu biết tập thể: tất cả thành viên phải có cơ hội bình đẳng và hiệu quả để tìm hiểu về những chính sách thay thế liên quan, từ đó quyết định lựa chọn chính sách sẽ đem lại lợi ích tốt nhất cho họ.

Kiểm soát chương trình nghị sự: Các thành viên phải có cơ hội độc lập nhằm quyết định lựa chọn và giải quyết các vấn đề sẽ đưa ra trong chương trình nghị sự. Các chính sách của quốc gia phải được sự đóng góp ý kiến của các thành viên và chính sách có thể thay đổi khi các thành viên tán thành. Như vậy, tiến trình dân chủ đáp ứng theo yêu cầu của ba tiêu chuẩn trên sẽ không bao giờ khép lại. Bao gồm sự bình đẳng của người trưởng thành: Tất cả hoặc ít nhất phần lớn cư dân thường trú trưởng thành phải có đầy đủ các quyền công dân đã nêu trong bốn tiêu chí trên [112].

Cuốn sách The Sources of Social Power (Các nguồn sức mạnh của xã hội), xuất bản năm 1986 của tác giả Michael Mann, đã phân biệt bốn nguồn sức mạnh của xã hội và nhà nước, đồng thời chỉ ra mối liên hệ giữa chúng trong quá trình phát triển lịch sử nhân loại, đó là: tư tưởng, kinh tế, quân sự và chính trị. Michael Mann xác định nguồn gốc, cơ chế và kết quả của quyền lực mà nhà nước sở hữu liên quan 10 đến bốn nhóm quyền lực đó trong xã hội. Trong cuốn sách này, Michael Mann đã khái quát quá trình xuất hiện của nhà nước và sự phân tầng xã hội, đưa ra định nghĩa nhà nước, phân tích nội hàm của định nghĩa đó. Tác giả cũng đã phân tích hai phần quan trọng của định nghĩa liên quan đến hai loại quyền lực nhà nước, được gọi là sức mạnh phi thường và cơ sở hạ tầng [117].

Trong cuốn Managing Parliament in the 21st Century: EGPA Yearbook (Quản trị nghị viện trong thế kỷ 21: Niên giám Egpa), các tác giả đã bàn luận về khái niệm giám sát của nghị viện, đồng thời chỉ rõ: giám sát thực thi luật là hệ quả tất yếu của chức năng lập pháp. Chỉ thông qua hoạt động giám sát quá trình thực thi pháp luật, các thành viên nghị viện mới có thể phát hiện được các hạn chế của pháp luật, trên cơ sở đó mới có thể sửa chữa những sai lầm và việc áp dụng pháp luật không đúng đắn của cơ quan hành pháp. Theo đó, giám sát của nghị viện được xem là những hoạt động tất yếu tiếp theo hoạt động lập pháp nhằm xem xét các đạo luật đã được ban hành có được thực thi hiệu quả hay không và trên thực tế các đạo luật đó có giải quyết được các vấn đề như dự định của các nhà soạn thảo hay không. Để đạt được điều này, hoạt động giám sát của quốc hội đòi hỏi phải thực hiện hiệu quả các kỹ thuật và cơ chế quản lý hành chính công [115].

Ricardo Pelizzo - Rick Stapenhurst trong Các công cụ giám sát của nghị viện: Báo cáo điều tra thực chứng đã phân tích các công cụ giám sát của nghị viện ở 82 quốc gia, đánh giá về mối quan hệ giữa công cụ giám sát và những khía cạnh khác nhau trong đời sống chính trị quốc gia. Các tác giả đi sâu phân tích mối quan hệ giữa công cụ giám sát và hình thức chính thể quốc gia, mối quan hệ giữa công cụ giám sát và mức độ dân chủ. Họ cho rằng ở hệ thống chính thể đại nghị, cơ quan lập pháp có nhiều công cụ giám sát để lựa chọn hơn so với các cơ quan lập pháp ở mô hình tổng thống và mô hình bán tổng thống. Các tác giả cũng chỉ ra mối quan hệ tuyến tính giữa mức độ dân chủ và số lượng các công cụ giám sát [120].

Trong Congressional Investigations and Oversight: Case Studies and Analysis (Điều tra và Giám sát của Quốc hội: Nghiên cứu điển hình và phân tích), các tác giả Stanley M. Brand & Lance Cole xem xét các vấn đề pháp lý và chính sách xung quanh 11 các cuộc điều tra của quốc hội thông qua một loạt các nghiên cứu điển hình tập trung vào giai đoạn từ nửa sau thế kỷ XX cho đến nay. Các tác giả khẳng định tầm quan trọng của các hoạt động điều tra và giám sát hiệu quả của Quốc hội trong hệ thống chính phủ dân chủ Hoa Kỳ, cũng như các cơ sở cho quyền lập hiến, lập pháp của nghị viện. Cũng trong Case Studies and Analysis (Điều tra và Giám sát của Quốc hội: Nghiên cứu điển hình và Phân tích) các tác giả phân tích cơ cấu và các chức năng của chính phủ, trong đó nhấn mạnh đến vấn đề kiểm soát quyền lực của chính phủ [121].

Sách Changes in Congressional Oversight (Những sự thay đổi trong lĩnh vực giám sát Quốc hội Mỹ) của tác giả Joel D. Cuốn sách tập trung nghiên cứu chức năng giám sát của Quốc hội Mỹ đối với đối với hoạt động của các bộ, cơ quan và ủy ban, và các chương trình, chính sách do họ quản lý. Tác giả cũng cho rằng hành vi của các nhà lập pháp sẽ tạo ra tác động đối với hành vi của cơ quan hành chính quan liêu; giám sát hành chính là cần thiết bởi nó tạo ra cơ chế mà những nhà quản lý hành chính có thể ảnh hưởng đến chúng ta theo những cách cơ bản. Cũng trong Changes in Congressional Oversight tác giả chú trọng phân tích các nhân tố thúc đẩy và tăng cường chất lượng giám sát, các xu hướng cách thức giám sát ủy ban của Quốc hội: sự kiểm soát của đảng phái với vị trí Tổng thống và Quốc hội; nhóm chịu sự tác động; nhóm lợi ích; tổ chức cơ quan của Quốc hội; tăng cường chất lượng và số lượng nghị sĩ; sự công khai trong hoạt động [110].

Trong cuốn Political Negotiation (Đàm phán chính trị), các tác giả Jane Mansbridge-Cathie Jo Martin chia sẻ bài học từ những câu chuyện thành công và đưa ra lời khuyên thiết thực để khắc phục sự phân cực đảng phái gay gắt và tạo sự đồng thuận giữa các đại diện lập pháp về các vấn đề chính sách thông qua các hoạt động đàm phán. Cũng trong cuốn sách này, các tác giả cho rằng: ba cơ quan nhà nước không nên hoạt động quá tách biệt mà phải chịu sự giám sát lẫn nhau ở mức độ cần thiết theo cơ chế kiềm chế và đối trọng. Việc kiểm soát lẫn nhau giữa ba cơ quan nhà nước sẽ tạo ra sự cân bằng quyền lực, hạn chế tình trạng các cơ quan đó tuỳ tiện sử dụng quyền lực trong quá trình thực thi các hoạt động chức năng của mình, tránh tình trạng chuyên quyền, độc đoán. Chức năng giám sát của nghị viện chính là công cụ để 12 cơ quan lập pháp thực hiện quyền kiểm soát đối với các hệ thống cơ quan khác trong bộ máy nhà nước [118].

Tác giả Walter Oleszek trong bài viết “Congressional Oversight: An overview” (Giám sát quốc hội: Tổng quan) khẳng định: mục tiêu cơ bản của giám sát quốc hội là để các quan chức hành pháp có trách nhiệm trong thực thi quyền hạn được giao. Trong thời kỳ hiện đại, mục tiêu này càng trở nên đặc biệt quan trọng do sự mở rộng của ảnh hưởng hành pháp. Walter Oleszek cũng đã phân tích khái niệm giám sát và mục đích của HĐGS.