CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ RỦI RO THANH KHOẢN VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO THANH KHOẢN TRONG HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Các vấn đề cơ bản về rủi ro và quản trị rủi ro 1. Rủi ro trong kinh doanh ngân hàng 1. Khái niệm rủi ro Có nhiều cách hiểu rủi ro khác nhau và cũng có nhiều định nghĩa khác nhau về rủi ro.
Theo định nghĩa chung, rủi ro xác suất gặp nguy hiểm từ bất kỳ một sự cố tiêu cực nào như bị thương, mất cắp… do tác động của các yếu tố gây ngủy hiểm từ bên trong hoặc bên ngoài gây nên và điều này có thể phòng ngừa và hạn chế được bằng những dự tính trước. Dười góc độ tài chính, rủi ro được định nghĩa là xác suất mà lợi nhuận thực tế thu được từ một khoản đầu tư ban đầu thấp hơn so với mong đợi. Frank Knight, một học giả người Mỹ, trong tác phẩm “Risk, uncertainty and profit” định nghĩa “rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được”. Như vậy thật khó mà thâu tóm được một định nghĩa rủi ro chuẩn xác cho mọi môi trường kinh doanh cũng như mọi giai đoạn phát triển kinh tế - xã hội.
Tuy nhiên có thể thấy rằng các định nghĩa đều thống nhất một nội dung, coi rủi ro là sự cố hay bất trắc không mong đợi gây ra mất mát thiệt hai và có thể đo lường được. Rủi ro gây mất mát, thiệt hại cho nên không ai mong đợi nó nhưng rủi ro là bất trắc vì thế không lệ thuộc vào con người có muốn hay không. Nhưng rủi ro có thể đo lường được nên đây chính là cánh cửa hé mở cho các nhà kinh doanh đi vào thế giới rủi ro để tìm kiếm vận may, tìm kiếm sự thành đạt. Muốn tồn tài và phát triển trong cạnh tranh, các nhà kinh doanh cần phải tiên lượng được các gì đang chờ đón để có những giải pháp quản lý ngăn ngừa được rủi ro và chấp nhân được rủi ro ở mức độ hợp lý, chức không run sợ và né tránh.
Ngân hàng cũng là một doanh nghiệp nên bản chất tự nhiên của hoạt động ngân hàng cũng là rủi ro. Rủi ro chung đối với một ngân hàng có nghĩa là mức độ không chắc chắn liên quan tới một vài sự kiện, là những tình huống xảy ra ngoài dự kiến gây nên những tổn thất kinh tế, làm chi phí tăng lên, thu nhập giảm và lợi nhuận giảm đi so với dự kiến ban đầu. Rui ro có thể được đo lường cho các loại sản phẩm, dịch vụ khác nhau trong ngân hàng. Thông thường mức lợi nhuận mong đợi càng cao thì xác suất rủi ro xảy ra càng cao SV: Nguyễn Hồng Đức MSV: CQ530873 Chuyên đề thực tập 4 GVHD: TS.
Phạm Long Như các doanh nghiệp khác, ngân hàng cũng phải gánh chịu những rủi ro do các tác động của môi trường vĩ mô và vi mô gây nên. Ngoài ra, là một doanh nghiệp kinh doanh tiền tệ - một loại hình kinh doanh đặc biệt nên ngân hàng còn phải đối mặt với các rủi ro mang tính đặc thù do bản chất ngành và lĩnh vực kinh doanh ngân hàng tạo ra 1. Các loại rủi ro đặc thù trong kinh doanh ngân hàng * Rủi ro lãi suất Rủi ro lãi suất là khả năng xảy ra tổn thất cho ngân hàng khi lãi suất thay đổi ngoài dự tính (cả lãi suất bên tài sản và bên nguồn vốn). Như vậy, rủi ro này là hậu quả của những thay đổi lãi suất.
Lãi suất là yếu tố rất nhạy cảm với sự biển đọng của nền kinh tế, hơn nữa nó là công cụ trong việc thực hiện chính sách tài chính tiền tệ của Chính phủ, chính vì vậy lãi suất thường xuyên biến động với các mức độ khác nhau để có thể dẫn đến những tổn thất của ngân hàng. Rủi ro lãi suất có liên quan chặt chẽ với rủi ro tín dụng. * Rủi ro tín dụng Rủi ro tín dụng phát sinh khi ngân hàng không thu được đầy đủ cả gốc và lãi khoản vay, hoặc là việc thanh toán nợ gốc và lãi không đúng kỳ hạn Rủi ro tín dụng là kết quả của việc ngân hàng cấp tín dụng cho khách hàng và ngân hàng nhận được các giấy nhận nợ do con nợ phát hàng với cam kết là sẽ thanh toán cả gốc lẫn lãi đầy đủ và đúng kỳ hạn cho ngân hàng. Do đó, tại thời điểm cấp tín dụng và chấp nhận giấy nhận nợ nghĩa là ngân hàng đã thừa nhận khả năng thanh toán đầy đủ và đúng hạng của khách hàng với một xác suất cao, còn xác suất mất khả năng thanh toán của khách hàng là thấp hơn nhiều.
* Rủi ro hối đoái Rủi ro hối đoái là khả năng xảy ra tổn thất với ngân hàng khi tỷ giá hối đoái thay đổi vượt quá dự tính của ngân hàng. Trong cơ chế thị trường, tỷ giá thường xuyên giao động. Sự thay đổi này cùng với trạng thái hối đoái của ngân hàng tạo ra thu nhập thặng dư hay thậm hụt tạm thời. Tuy nhiên có những thay đổi tỷ giá ngoài dự kiến dẫn đến tổn thất cho ngân hàng.
* Rủi ro hoạt động ngoại bản Hoạt động ngoại bảng được định nghĩa là các hoạt động không thuộc bảng cân đối tài sản nội bảng nhưng lại có ảnh hưởng đến trạng thái tương lai, bởi nó có thể tạo ra những tài sản có và tài sản nợ bổ sung cho bản cân đối nội bản. Chính vì vậy SV: Nguyễn Hồng Đức MSV: CQ530873 Chuyên đề thực tập 5 GVHD: TS. Phạm Long những nhà kế toán ghi chép các hoạt động ngoại bảng ở phía dưới bảng cân đối nội bảng. Xuất phát từ tính chất của các hoạt động ngoại bảng là ngân hàng thu được phí, trong khi không phải sử dụng đến vốn kinh doanh nên đã khuyến khích phát triển các hoạt động ngoại bảng này.
Tuy nhiên những hoạt động này cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Chẳng hạn, trong trường hợp công ty phát hành trài phiếu phá sản thì ngân hàng phải đứng ra thanh toán toàn bộ gốc và lãi chứng khoán do công ty phát hành. Điều này dẫn đến bảo lãnh thư trở thành một bộ phận trong bảng cân đối tài sản nội bảng – nghĩa là ngân hàng phải sử dụng vốn kinh doanh của mình để trang trải những gì đã cam kết trong thư bảo lãnh. Trong thực tế những trường hợp thua lỗ nghiêm trọng trong hoạt động ngoại bảng đã trở thành nguyên nhân chính khiến cho ngân hàng đi đến phá sản.
Ngày nay hoạt động ngoại bảng rất phong phú và đa dạng, ví dụ như ngân hàng phát hành thư tín dụng cho nhà nhập khẩu, hoạt động bao thầu phát hành trài phiếu, trạng thái ngoại hối trong các nghiệp vụ kỳ hạn, tương lai, hoán đổi, quyền chọn và các nghiệp vụ phái sinh khác… Một số hoạt động ngoại bảng được sử dụng tích cực vào việc phòng ngừa rủi ro lãi suất, rủi ro ngoại hối, rủi ro tín dụng của các nghiệp vu ngoại bản thì có thể dẫn đến những tổn thất to lớn. * Rủi ro công nghệ và hoạt động Rủi ro công nghệ phát sinh khi những khoản đầu tư cho phát triển công nghệ không tạo ra được những khoản tiết kiệm trong chi phí như đã dự tính khi mở rộng quy mô hoạt động. Tính không hiệu quả trong đầu tư công nghệ của ngân hàng phát sinh trong trường hợp dung lượng đầu tư quá lớn, dẫn đến công nghệ không sử dụng đến và làm tổ chức bộ máy trở nên quan lieu, kém hiệu quả; hoặc là quy mỗ hoạt động không được mở rộng mặc dù đã đầu tư công nghệ mới. Rủi ro về công nghệ có thể gây nên hậu quả là khả năng cạnh tranh của ngân hàng giảm xuốn đáng kể và nguyên nhân tiềm ẩn của sự phá sản trong tương lai.
Rủi ro hoạt động phát sinh bất cứ khi nào nếu hệ thông công nghệ bị trục trặc hoặc khi hệ thống hỗ trợ bên trong ngừng hoạt động. Rủi ro này có mối quan hệ chặt chẽ với rủi ro công nghệ. * Rủi ro quốc gia Ngoài các rủi ro ngoại hối, rủi ro ngoại tệ như trên đã trình bày thì ngay cả trong trường hợp ngân hàng đầu tư bằng bản tệ cho các công ty nước ngoài có trụ sở ở nước ngoài cũng có thể chịu rủi ro đầu tư nước ngoài, gọi là rủi ro quốc gia. SV: Nguyễn Hồng Đức MSV: CQ530873 Chuyên đề thực tập 6 GVHD: TS.
Phạm Long Đôi khi rủi ro quốc gia còn nghiêm trọng hơn cả trường hợp rủi ro tín dụng mà ngân hàng gặp phải khi đầu tư cho các công ty nội địa. Ví dụ khi một công ty nội địa không có khả năng hoặc không sẵn long hoàn trả vốn vay cho ngân hàng thì ngân hàng sẽ được coi nhưn chủ nợ có quyền tham dự vào quá trình phân chua tài sản của công ty khi nó phá sản, và như vậy chỉ ít ngân hàng cũng thu hồi được một phần hay toàn bộ vốn cho vay. Nhưng khi ngân hàng đầu tư cho công ty nước ngoài thì ngay cả trong trường hợp công ty có khả năng và săn sàng hoàn vốn vay, nhưng cũng có thể không thực hiện được, bời vì chính phủ nước này cấm hoặc hạn chế việc thanh toán cho nước ngoài do dự trữ ngoại hối hạn hẹp hoặc vì lý do chính trị. * Rủi ro khác Những rủi ro khác bao gồm thay đổ thuế đột ngột, ảnh hưởng của chiến tranh làm cho các điều kiện trên thị trường tài chính thay đổi đột biến không dự tính trước, sự sụp đổ đột ngột của thị trường chứng khoán… Ngoài ra còn phải kể đến các rủi ro bắt nguồn từ yếu tố kinh tê vĩ mô như lạm phát gia tăng, sự biến động của giá cả hàng hóa, thất nghiệp đều có ảnh hương đến sự biến động lãi suất, bộc lỗ rủi ro tín dụng và rủi ro thanh khoản.
Quản trị rủi ro trong kinh doanh ngân hàng 1. Khái niệm quản trị rủi ro Là một doanh nghiệp, ngân hàng trước nhất phải trang bị cho mình các biện pháp, cách thức để sinh tồn trong môi trường kinh tế phát triển, làm sao vừa tăng trưởng vừa đảm bảo an toàn. Một ngân hàng tăng trường và an toàn thì hệ thống ngân hàng của quốc gia đó mới thông suốt, lành mạnh và hiệu quả, mới tạo tiền đề cho các nguồn lực tài chính luân chuyển, phân bổ và sử dụng hiệu quả, kích thích tăng trưởng kinh tế một cách bền vững. Tuy nhiên rủi ro trong kinh doanh ngân hàng là không tránh khỏi, mà đặc biệt nó có phản ứng dây chuyền, lây lan và ngày cang có biểu hiện phức tạp.