CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG CỨU TRỢ GẠO TỪ NGUỒN DỰ TRỮ QUỐC GIA 1. Mục đích, vai trò của quản lý hoạt động cứu trợ gạo từ nguồn dự trữ quốc gia 1.1 Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm về dự trữ, dự trữ quốc gia, hoạt động dự trữ quốc gia * Dự trữ Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam: Dự trữ là toàn bộ những nguồn vốn hay giá trị mà một chủ thể kinh tế hay Nhà nước dành ra dưới hình thức hiện vật hay tiền tệ để phòng ngừa và khắc phục có hiệu quả các tổn thất do tai biến bất ngờ gây ra đối với sản xuất, đời sống hoặc để đảm bảo cho sự liên tục không bị gián đoạn trong sản xuất kinh doanh[16]. * Dự trữ quốc gia Dự trữ quốc gia (hay DTNN) là dự trữ của một đất nước - một quốc gia mà bất cứ một quốc gia nào cũng phải có.
Tuy nhiên, dự trữ quốc gia là gì? Cũng có những khái niệm khác nhau: Dự trữ quốc gia, theo Từ điển Bách khoa Việt Nam là dự trữ của một nước, do Nhà nước nắm giữ và quản lý, bao gồm dự trữ các vật tư hàng hoá quan trọng nhất, các loại vàng bạc, đá quý, ngoại tệ, tiền chưa phát hành. Là quỹ dự trữ lớn nhất, nhằm mục đích khắc phục những tổn thất do thiên tai, địch họa gây ra trên quy mô lớn, trong một thời gian nhất định, dự trữ quốc gia là nguồn tích luỹ của quốc gia, là sức mạnh của đất nước [16]. Luật dự trữ quốc gia được Quốc hội (Khoá XIII) thông qua ngày 20/11/2012. Điều 4 Khoản 1 ghi rõ: Dự trữ quốc gia là dự trữ vật tư, thiết bị, hàng hóa do Nhà nước quản lý, nắm giữ.
Mục tiêu của dự trữ quốc gia: Nhà Luan van 8 nước hình thành, sử dụng DTQG nhằm chủ động đáp ứng yêu cầu đột xuất, cấp bách về phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai, thảm họa, hỏa hoạn, dịch bệnh; phục vụ quốc phòng, an ninh (Điều 3 Luật dự trữ quốc gia). Tình huống đột xuất, cấp bách là tình trạng thiên tai, thảm họa, hỏa hoạn, dịch bệnh có nguy cơ bùng phát trên diện rộng; nhiệm vụ quốc phòng, an ninh; trật tự an toàn xã hội cần được giải quyết ngay (Điều 4 Luật dự trữ quốc gia) [25]. Như vậy, DTQG trước hết là nguồn dự trữ chiến lược của quốc gia do nhà nước quản lý, nắm giữ nhằm thực hiện những nhiệm vụ có tính chiếnlược đảm bảo cho hoạt động của nền kinh tế - xã hội được bình thường, ổn định và phát triển; tính chiến lược này được thể hiện trên các mặt cơ bản sau: Một là, đáp ứng những yêu cầu cấp bách về phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh, đây là nhiệm vụ đầu tiên đáp ứng cả phòng và chống, đảm bảo cho sản xuất và đời sống diễn ra bình thường, không bị gián đoạn. Hai là, đảm bảo quốc phòng, an ninh của đất nước.
Nhiệm vụ giữ gìn an ninh, quốc phòng của đất nước được đặt song song với phát triển kinh tế - xã hội mang tính chiến lược lâu dài mà dự trữ quốc gia phải đảm nhiệm, đảm bảo cơ sở vật chất góp phần phòng ngừa và ngăn chặn bạo loạn, hành vi phá hoại, diễn biến hòa bình, chiến tranh tôn giáo, sắc tộc. và gây chiến từ bên ngoài. * Hoạt động dự trữ quốc gia Hoạt động dự trữ quốc gia là việc xây dựng, thực hiện chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, dự toán ngân sách về dự trữ quốc gia; xây dựng hệ thống cơ sở vật chất - kỹ thuật; quản lý, điều hành và sử dụng dự trữ quốc gia (Điều 4 Luật dự trữ quốc gia) [25]. Như vậy, nội dung của hoạt động DTQG bao gồm tất cả các hoạt động liên quan đến quá trình hình thành, duy trì và sử dụng DTQG như: Dự báo, xây dựng chiến lược, kế hoạch, dự toán ngân sách DTQG; xây dựng cơ sở vật Luan van 9 chất - kỹ thuật để quản lý DTQG; điều hành nhập, xuất, mua, bán, bảo quản, bảo vệ DTQG và quản lý sử dụng có hiệu quả DTQG.
Khái niệm về cứu trợ, hoạt động cứu trợ * Cứu trợ Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam: Cứu trợ là sự giúp đỡ của Nhà nước và xã hội về thu nhập và các điều kiện sống, bằng các hình thức khác nhau cho nhân dân khi bị thiên tai, dịch bệnh hoặc rủi ro, bất hạnh, đói nghèo, không đủ khả năng tự lo được cuộc sống tối thiểu của bản thân và gia đình [16]. Cứu trợ xã hội bao hàm hai nội dung: Cứu tế và trợ giúp. - Cứu tế là giúp đỡ bằng tiền mặt hoặc hiện vật, có tính chất khẩn thiết, “cấp cứu” ở mức tối cần thiết cho những người lâm vào cảnh bần cùng không còn khả năng tự lo liệu cuộc sống thường ngày của bản thân và gia đình. - Trợ giúp (hỗ trợ) xã hội là sự giúp đỡ thêm bằng tiền hoặc các điều kiện và phương tiện sinh sống thích hợp để người được giúp đỡ có thể phát huy khả năng, tự lo liệu cuộc sống cho mình và gia đình sớm hoà nhập với cộng đồng.
* Cứu trợ gạo Cứu trợ gạo là việc thực hiện cứu trợ trực tiếp bằng gạo, trong đó, cứu trợ gạo từ nguồn DTQG có vai trò vô cùng quan trọng trong việc giải quyết kịp thời những khó khăn về nhu cầu ăn để duy trì cuộc sống và tiếp tục hoạt động của nhân dân vùng bị thiên tai, dịch bệnh hoặc một bộ phận dân cư thuộc diện hộ nghèo trong bối cảnh thất bát mùa màng, giáp hạt. giúp người dân vượt qua khó khăn, khắc phục những tổn thất và có điều kiện vươn lên ổn định sản xuất, vượt qua nghèo đói. * Hoạt động cứu trợ gạo Hoạt động cứu trợ gạo bao gồm tất cả các hoạt động liên quan đến công tác cứu trợ gạo: từ việc xây dựng kế hoạch cứu trợ, điều tra, thống kê đối Luan van 10 tượng được cứu trợ; tổ chức xuất cấp, giao nhận gạo cứu trợ; quản lý, sử dụng gạo cứu trợ; kiểm tra, giám sát công tác cứu trợ. Hoạt động cứu trợ gạo từ nguồn DTQG hiện nay gồm 02 hình thức: cứu trợ thường xuyên và cứu trợ đột xuất.
- Cứu trợ thường xuyên là sự giúp đỡ của Nhà nước và xã hội dành cho các thành viên trong cộng đồng về lương thực trong thời gian dài. Cứu trợ thường xuyên là sự giúp đỡ có tính lâu dài cho các đối tượng khác nhau. - Cứu trợ đột xuất là sự giúp đỡ của Nhà nước và xã hội cho các thành viên trong cộng đồng về lương thực khi gặp các rủi ro, khó khăn, bất ngờ khiến cho cuộc sống của họ tạm thời bị đe dọa, nhằm giúp họ nhanh chóng vượt qua sự hụt hẫng, ổn định cuộc sống và sớm trở lại hòa nhập với cộng đồng. Khái niệm về quản lý, quản lý hoạt động cứu trợ gạo từ nguồn DTQG * Quản lý Có nhiều khái niệm về quản lý: Giáo trình khoa học quản lý 1, trường đại học kinh doanh và công nghệ Hà Nội cho rằng “Quản lý là sự tác động có chủ đích của chủ thể quản lý tới đối tượng quản lý một cách liên tục, có tổ chức, liên kết các thành viên trong tổ chức hành động nhằm đạt tới mục tiêu với kết quả tốt nhất” [17].
Bài giảng đại cương về khoa học quản lý, Đại học sư phạm thành phố Hồ chí minh thì định nghĩa “Quản lý là tác động có tổ chức, có hướng đích của chủ thể quản lý (người quản lý) lên khách thể quản lý và đối tượng quản lý trong một tổ chức nhằm sử dụng có hiệu quả nhất các tiềm năng các cơ hội của tổ chức để đạt được mục tiêu đặt ra trong điều kiện biến động của môi trường, làm cho tổ chức vận hành (hoạt động) có hiệu quả’ [18]. Từ đó, có thể đưa ra khái niệm: Quản lý là sự tác động có tổ chức, có hướng đích của chủ thể quản lý lên đối tượng và khách thể quản lý nhằm sử Luan van 11 dụng có hiệu quả nhất các nguồn lực, các thời cơ của tổ chức để đạt mục tiêu đặt ra trong điều kiện môi trường luôn biến động. * Quản lý hoạt động cứu trợ gạo từ nguồn DTQG Quản lý hoạt động cứu trợ gạo từ nguồn DTQG là sự tác động có tổ chức và định hướng của các cơ quan Nhà nước được giao nhiệm vụ cứu trợ gạo DTQG đến quá trình thực hiện nhiệm vụ cứu trợ gạo DTQG từ việc xây dựng phương án cứu trợ gạo, tổ chức triển khai thực hiện các hoạt động liên quan đến công tác cứu trợ gạo đến việc kiểm tra, giám sát công tác cứu trợ gạo nhằm đạt mục tiêu đáp ứng yêu cầu cấp bách về phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh, đảm bảo an sinh xã hội. Như vậy, quản lý hoạt động cứu trợ gạo sẽ bao gồm việc quản lý tất cả các khâu của quá trình cứu trợ gạo, từ khâu đầu tiên là xây dựng kế hoạch để triển khai cứu trợ đến khâu cuối cùng là kiểm tra giám sát hoạt động cứu trợ sao cho gạo cứu trợ được đến đúng đối tượng, đáp ứng kịp thời yêu cầu cấp bách và đảm bảo an sinh xã hội.
Do đó, để việc quản lý nó đạt hiệu quả cao đòi hỏi cơ quan quản lý Nhà nước được giao nhiệm vụ sử dụng các phương pháp và công cụ của mình phải thực hiện quản lý khoa học, chặt chẽ ở tất cả các khâu để đảm bảo mang lại hiệu quả cho người dân và xã hội đồng thời tiết kiệm cho ngân sách nhà nước.2 Mục đích của quản lý hoạt động cứu trợ Mục đích của cứu trợ là khắc phục kịp thời, đáp ứng nhu cầu cấp bách của dân khi họ không còn khả năng tự lo liệu, tự đảm bảo và duy trì mức sống tối thiểu về lương thực, do bị ảnh hưởng của thiên tai, dịch bệnh hoặc do nghèo khó mà không đủ khả năng lo liệu cuộc sống (bữa ăn thường ngày để duy trì sự sống và làm việc), giúp họ ổn định cuộc sống và phát triển sản xuất. Tạo điều kiện để người dân hoà nhập cộng đồng, tiếp cận được các dịch vụ sản xuất và tiêu dùng một cách thuận lợi. Do đó có thể thấy mục đích của quản lý hoạt động cứu trợ là phải đảm bảo cho hoạt động cứu trợ mang lại hiệu quả cao nhất và đáp ứng được các Luan van 12 yêu cầu cấp bách về phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh cũng như phải đảm bảo an sinh xã hội.