Hoàn thiện pháp luật về hoạt ðộng của ngân hàng nhà nước việt nam trong ðiều kiện hội nhập kinh tế quốc tế

Pháp luật về Ngân hàng Nhà nước (NHNN) Việt Nam đóng vai trò then chốt trong việc điều hành chính… 105 trang · Trường Đại Học Luật Tp. Hồ Chí Minh · 2007.

• Tác giả: Phan Văn Hiền
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thanh Bình
• Trường học: Trường Đại Học Luật Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Hoàn Thiện Pháp Luật Về Hoạt Động Của Ngân Hàng Nhà Nước Việt Nam Trong Hội Nhập Kinh Tế Quốc Tế
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM
• 1.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM
• 1.1.1. Khái quát lịch sử hình thành và phát triển của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 1.1.2. Vị trí pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 1.2. THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM
• 1.2.1. Những quy định pháp luật hiện hành về hoạt động của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 1.2.2. Nhận xét chung về thực trạng pháp luật về hoạt động của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ
• 2.1. Yêu cầu khách quan của việc hoàn thiện pháp luật về hoạt động của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế
• 2.2. Hội nhập kinh tế quốc tế - Thời cơ, thách thức đối với việc hoàn thiện pháp luật về hoạt động của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế
• 2.3. Những đòi hỏi tất yếu của việc hoàn thiện pháp luật về hoạt động của NHNN Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế
• 2.4. Các nguyên tắc cơ bản trong việc hoàn thiện pháp luật về hoạt động của NHNN Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế
• 2.4.1. Nguyên tắc hoàn thiện pháp luật phải bảo đảm sự tương thích của pháp luật Việt Nam với pháp luật quốc tế
• 2.4.2. Nguyên tắc hoàn thiện pháp luật phải xuất phát từ điều kiện đặc thù của Việt Nam
• 2.4.3. Nguyên tắc hoàn thiện pháp luật nhằm đảm bảo hiệu lực, hiệu quả quản lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 2.4.4. Nguyên tắc hoàn thiện pháp luật nhằm xây dựng Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trở thành Ngân hàng Trung ương hiện đại
• 2.5. Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về hoạt động của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế
• 2.5.1. Ban hành Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam mới
• 2.5.2. Khẩn trương xây dựng các văn bản pháp luật hỗ trợ hoạt động của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 2.5.3. Rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật có liên quan để tạo sự thống nhất, đồng bộ trong hệ thống pháp luật NH nói chung và pháp luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam nói riêng
• 2.5.4. Nội luật hoá các chuẩn mực - pháp luật quốc tế về ngân hàng
• Danh mục tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan về Pháp luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam hiện nay

Pháp luật về Ngân hàng Nhà nước (NHNN) Việt Nam đóng vai trò then chốt trong việc điều hành chính sách tiền tệ và đảm bảo ổn định kinh tế vĩ mô. Hệ thống pháp luật này không chỉ định hình khuôn khổ hoạt động của NHNN mà còn ảnh hưởng sâu rộng đến toàn bộ hệ thống ngân hàng Việt Nam. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, việc hoàn thiện pháp luật về NHNN trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Điều này đòi hỏi sự điều chỉnh liên tục để phù hợp với các chuẩn mực quốc tế, đồng thời vẫn duy trì được sự linh hoạt và hiệu quả trong điều hành kinh tế. Pháp luật NHNN cần tạo ra một môi trường minh bạch, công bằng và ổn định cho các tổ chức tín dụng, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững. Việc nghiên cứu và hoàn thiện pháp luật về NHNN là một quá trình liên tục, đòi hỏi sự tham gia của các nhà hoạch định chính sách, các chuyên gia pháp lý và các nhà nghiên cứu.

1.1. Lịch sử hình thành và phát triển của Ngân hàng Nhà nước

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) được thành lập ngày 6/5/1951, đánh dấu bước ngoặt trong lịch sử tiền tệ, tín dụng Việt Nam. Từ một ngân hàng quốc gia thực hiện các nhiệm vụ cấp bách như phát hành giấy bạc, điều hòa lưu thông tiền tệ, NHNN đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Giai đoạn từ 1951-1987, NHNN hoạt động theo mô hình ngân hàng một cấp, vừa quản lý nhà nước, vừa kinh doanh tiền tệ. Từ năm 1987, NHNN chuyển đổi sang mô hình ngân hàng hai cấp, phân định rõ chức năng quản lý nhà nước và chức năng kinh doanh của các ngân hàng thương mại. Quá trình này gắn liền với công cuộc đổi mới kinh tế, mở cửa và hội nhập quốc tế của Việt Nam.

1.2. Vị trí pháp lý và vai trò của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

NHNN có vị trí pháp lý đặc biệt, vừa là cơ quan của Chính phủ, vừa là Ngân hàng Trung ương. NHNN thực hiện chức năng quản lý nhà nước về tiền tệ, ngân hàng và hoạt động ngân hàng. Đồng thời, NHNN điều hành chính sách tiền tệ quốc gia, đảm bảo ổn định giá trị đồng tiền, kiểm soát lạm phát và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. NHNN cũng là người cho vay cuối cùng đối với các tổ chức tín dụng, góp phần đảm bảo an toàn hệ thống ngân hàng. Vị trí pháp lý và vai trò của NHNN được quy định trong Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và các văn bản pháp luật liên quan.

II. Thách thức pháp lý cho Ngân hàng Nhà nước trong hội nhập

Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế đặt ra nhiều thách thức đối với pháp luật về Ngân hàng Nhà nước. Các cam kết quốc tế, đặc biệt là trong các hiệp định thương mại tự do như WTO, CPTPP, EVFTA, đòi hỏi Việt Nam phải điều chỉnh pháp luật để phù hợp với các chuẩn mực và thông lệ quốc tế. Việc mở cửa thị trường tài chính, tự do hóa dòng vốn và sự phát triển của công nghệ tài chính (Fintech) tạo ra những áp lực lớn đối với hệ thống pháp luật hiện hành. Pháp luật NHNN cần phải đảm bảo sự ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát rủi ro hệ thống và bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền trong bối cảnh hội nhập sâu rộng. Đồng thời, pháp luật cũng cần tạo điều kiện cho sự phát triển của các dịch vụ ngân hàng hiện đại, thúc đẩy chuyển đổi số ngân hàng và nâng cao năng lực cạnh tranh của hệ thống ngân hàng Việt Nam.

2.1. Yêu cầu tuân thủ các cam kết quốc tế về tài chính ngân hàng

Việt Nam đã tham gia nhiều cam kết quốc tế về tài chính ngân hàng, bao gồm các cam kết trong WTO, CPTPP, EVFTA và các điều ước quốc tế khác. Các cam kết này liên quan đến việc mở cửa thị trường dịch vụ tài chính, tự do hóa dòng vốn, minh bạch hóa chính sách và tuân thủ các chuẩn mực quốc tế về quản lý rủi ro. Việc thực thi các cam kết này đòi hỏi sự sửa đổi, bổ sung và ban hành mới các văn bản pháp luật về NHNN. Đồng thời, cần tăng cường năng lực giám sát và thực thi pháp luật để đảm bảo tuân thủ các cam kết quốc tế.

2.2. Ảnh hưởng của công nghệ tài chính Fintech và ngân hàng số

Công nghệ tài chính (Fintech) và ngân hàng số đang phát triển mạnh mẽ, tạo ra những thay đổi lớn trong ngành ngân hàng. Các dịch vụ thanh toán điện tử, cho vay ngang hàng, tiền điện tử và các ứng dụng Fintech khác đặt ra những thách thức mới đối với pháp luật NHNN. Pháp luật cần phải điều chỉnh để quản lý rủi ro liên quan đến Fintech, bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng và tạo điều kiện cho sự phát triển của các dịch vụ ngân hàng số. Đồng thời, cần đảm bảo sự cạnh tranh công bằng giữa các ngân hàng truyền thống và các công ty Fintech.

III. Giải pháp hoàn thiện Pháp luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

Để đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế và sự phát triển của ngành ngân hàng, cần có các giải pháp đồng bộ để hoàn thiện pháp luật về Ngân hàng Nhà nước. Các giải pháp này bao gồm việc sửa đổi, bổ sung Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành luật, rà soát và hệ thống hóa các quy định pháp luật liên quan. Đặc biệt, cần chú trọng đến việc nội luật hóa các chuẩn mực quốc tế về ngân hàng, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của NHNN, nâng cao năng lực giám sát và thực thi pháp luật. Việc hoàn thiện pháp luật cần đảm bảo sự độc lập tương đối của NHNN, tạo điều kiện cho NHNN thực hiện hiệu quả chức năng điều hành chính sách tiền tệ và đảm bảo ổn định kinh tế vĩ mô.

3.1. Sửa đổi bổ sung Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cần được sửa đổi, bổ sung để phù hợp với tình hình mới. Cần làm rõ mục tiêu hoạt động của NHNN, tăng cường tính độc lập của NHNN trong điều hành chính sách tiền tệ, quy định rõ hơn về chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của NHNN. Đồng thời, cần bổ sung các quy định về quản lý rủi ro, giám sát hoạt động ngân hàng và xử lý vi phạm trong lĩnh vực ngân hàng. Việc sửa đổi, bổ sung Luật NHNN cần đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ với các luật khác liên quan.

3.2. Nội luật hóa các chuẩn mực quốc tế về ngân hàng

Việc nội luật hóa các chuẩn mực quốc tế về ngân hàng là yêu cầu quan trọng trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Cần nghiên cứu, tiếp thu và nội luật hóa các chuẩn mực của Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng, các chuẩn mực của IMF về chính sách tiền tệ và quản lý ngoại hối, và các chuẩn mực quốc tế khác liên quan đến hoạt động ngân hàng. Việc nội luật hóa các chuẩn mực quốc tế giúp nâng cao tính minh bạch, an toàn và hiệu quả của hệ thống ngân hàng Việt Nam.

IV. Nâng cao hiệu quả thực thi Pháp luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

Hoàn thiện khung pháp lý chỉ là một phần của quá trình. Điều quan trọng hơn là nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về Ngân hàng Nhà nước. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, sự tham gia của các tổ chức tín dụng và sự giám sát của xã hội. Cần tăng cường năng lực của đội ngũ cán bộ ngân hàng, nâng cao trình độ chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế kiểm tra, giám sát hiệu quả, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật. Việc nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật góp phần đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật, tạo niềm tin cho người dân và doanh nghiệp vào hệ thống ngân hàng.

4.1. Tăng cường năng lực giám sát và thanh tra ngân hàng

Năng lực giám sát và thanh tra ngân hàng đóng vai trò then chốt trong việc đảm bảo an toàn hệ thống ngân hàng. Cần tăng cường năng lực của Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng thuộc NHNN, nâng cao trình độ chuyên môn của đội ngũ thanh tra viên, áp dụng các phương pháp giám sát hiện đại dựa trên rủi ro. Đồng thời, cần tăng cường phối hợp với các cơ quan chức năng khác trong việc phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực ngân hàng.

4.2. Xây dựng cơ chế phòng chống rửa tiền hiệu quả

Phòng chống rửa tiền là một yêu cầu quan trọng trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Cần xây dựng cơ chế phòng chống rửa tiền hiệu quả, phù hợp với các chuẩn mực quốc tế. Các tổ chức tín dụng cần tăng cường kiểm soát giao dịch, báo cáo các giao dịch đáng ngờ và hợp tác với các cơ quan chức năng trong việc điều tra, xử lý các vụ án rửa tiền. Đồng thời, cần nâng cao nhận thức của người dân và doanh nghiệp về phòng chống rửa tiền.

V. Ứng dụng Pháp luật Ngân hàng Nhà nước vào thực tiễn Việt Nam

Việc áp dụng pháp luật về Ngân hàng Nhà nước vào thực tiễn Việt Nam cần linh hoạt, sáng tạo, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của đất nước. Cần chú trọng đến việc bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền, đảm bảo an toàn hệ thống ngân hàng và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững. Đồng thời, cần tạo điều kiện cho các tổ chức tín dụng phát triển, nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập quốc tế. Việc áp dụng pháp luật cần đảm bảo tính minh bạch, công bằng và hiệu quả, tạo môi trường thuận lợi cho hoạt động ngân hàng.

5.1. Đảm bảo an toàn hệ thống ngân hàng trong bối cảnh hội nhập

An toàn hệ thống ngân hàng là ưu tiên hàng đầu trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Cần tăng cường giám sát rủi ro, kiểm soát nợ xấu và nâng cao năng lực tài chính của các tổ chức tín dụng. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế xử lý khủng hoảng ngân hàng hiệu quả, đảm bảo sự ổn định của hệ thống ngân hàng trong mọi tình huống.

5.2. Thúc đẩy phát triển các dịch vụ ngân hàng hiện đại

Pháp luật cần tạo điều kiện cho sự phát triển của các dịch vụ ngân hàng hiện đại, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người dân và doanh nghiệp. Cần khuyến khích các tổ chức tín dụng ứng dụng công nghệ tài chính (Fintech), phát triển các dịch vụ thanh toán điện tử, cho vay trực tuyến và các dịch vụ ngân hàng số khác. Đồng thời, cần đảm bảo an ninh, bảo mật thông tin và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng khi sử dụng các dịch vụ ngân hàng hiện đại.

VI. Triển vọng và Tương lai Pháp luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

Pháp luật về Ngân hàng Nhà nước Việt Nam sẽ tiếp tục được hoàn thiện trong thời gian tới, đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế và sự phát triển của ngành ngân hàng. Xu hướng chung là tăng cường tính minh bạch, trách nhiệm giải trình, độc lập tương đối của NHNN và tuân thủ các chuẩn mực quốc tế. Pháp luật sẽ tạo điều kiện cho NHNN thực hiện hiệu quả chức năng điều hành chính sách tiền tệ, đảm bảo ổn định kinh tế vĩ mô và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững. Đồng thời, pháp luật sẽ tạo môi trường thuận lợi cho các tổ chức tín dụng phát triển, nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập quốc tế.

6.1. Hướng tới một Ngân hàng Trung ương hiện đại và hiệu quả

Mục tiêu là xây dựng NHNN trở thành một Ngân hàng Trung ương hiện đại và hiệu quả, ngang tầm với các ngân hàng trung ương tiên tiến trong khu vực và trên thế giới. Điều này đòi hỏi sự đổi mới liên tục về tổ chức, hoạt động và quản lý, cũng như sự đầu tư vào nguồn nhân lực chất lượng cao.

6.2. Góp phần vào sự phát triển bền vững của kinh tế Việt Nam

Pháp luật về NHNN đóng vai trò quan trọng trong việc góp phần vào sự phát triển bền vững của kinh tế Việt Nam. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa chính sách tiền tệ và các chính sách kinh tế vĩ mô khác, cũng như sự quan tâm đến các vấn đề xã hội và môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quá trình chuyển đổi kinh tế và mở cửa thị trường sau 20 năm đổi mới giai đoạn 1987–2007 đã tạo nên những bước tiến nhảy vọt cho hệ thống tài chính tiền tệ Việt Nam. Đặc biệt, sự kiện Việt Nam chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới WTO vào năm 2007, thiết lập quan hệ thương mại với hơn 150 quốc gia, đã đặt hệ thống ngân hàng trước sức ép cải cách thể chế chưa từng có. Tuy nhiên, khung khổ pháp lý điều chỉnh hoạt động của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) theo Luật NHNN năm 1997 và Luật sửa đổi, bổ sung năm 2003 đã bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng, từ sự thiếu độc lập trong xây dựng chính sách tiền tệ đến sự chồng chéo giữa quản lý hành chính nhà nước và chức năng ngân hàng trung ương hiện đại.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là làm rõ cơ sở lý luận về ngân hàng trung ương, đánh giá toàn diện thực trạng pháp luật điều chỉnh các nghiệp vụ cốt lõi của NHNN, từ đó xác lập hệ thống giải pháp lập pháp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian pháp lý tiền tệ tại Việt Nam trong tiến trình hội nhập từ năm 1987 đến năm 2007, có đối chiếu với các cam kết đa phương như Hiệp định Thương mại Việt Nam – Hoa Kỳ (BTA) và Hiệp định chung về Thương mại Dịch vụ (GATS). Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi trực tiếp cung cấp luận cứ khoa học cho quá trình sửa đổi toàn diện Luật NHNN, hướng tới mục tiêu duy trì tỷ lệ lạm phát ổn định ở mức 1 con số, bảo đảm an toàn hệ thống hơn 100 tổ chức tín dụng và nâng quy mô giao dịch nghiệp vụ thị trường mở đạt trên 124.000 tỷ đồng mỗi năm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết Ngân hàng Trung ương độc lập (Central Bank Independence - CBI) và học thuyết phân định cấu trúc quản trị tiền tệ quốc gia. Về mặt tổ chức, lý thuyết quản trị tài chính công chia mô hình ngân hàng trung ương thành 3 dạng chính: mô hình độc lập với chính phủ chịu sự giám sát trực tiếp của nghị viện như Hệ thống Dự trữ Liên bang Hoa Kỳ hay Ngân hàng Trung ương Đức; mô hình trực thuộc Bộ Tài chính; và mô hình trực thuộc cơ quan hành pháp chính phủ như đang áp dụng tại Việt Nam, Trung Quốc và Hàn Quốc.

Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng lý thuyết điều hành chính sách tiền tệ gián tiếp qua cơ chế thị trường, tập trung vào 4 khái niệm pháp lý cốt lõi:

• Vị trí pháp lý kép của NHNN với tư cách vừa là cơ quan ngang bộ thuộc Chính phủ vừa là NHTW theo Điều 1 Luật NHNN.
• Chính sách tiền tệ quốc gia theo Điều 2 Luật NHNN nhằm kiểm soát lạm phát và giữ vững sức mua đồng tiền.
• Công cụ tái cấp vốn và kiểm soát lãi suất theo Điều 9 và Điều 18 Luật NHNN.
• Nghiệp vụ thị trường mở (OMO) và cơ chế dự trữ bắt buộc theo quy chế điều tiết cung ứng tiền tệ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hệ thống 12 Nghị định của Chính phủ, gần 40 văn bản thông tư, quyết định của Thống đốc NHNN, cùng chuỗi số liệu hoạt động tiền tệ giai đoạn 2000–2007 do Vụ Chính sách Tiền tệ và Cục Nghiệp vụ Phát hành Kho quỹ cung cấp.

Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu toàn diện đối với 162 phiên giao dịch thị trường mở trong năm 2006, toàn bộ các mốc điều chỉnh lãi suất tái cấp vốn từ 5,0% lên 6,5%/năm và 100% các quyết định thay đổi tỷ lệ dự trữ bắt buộc từ năm 1999 đến năm 2004. Cỡ mẫu này bao quát đầy đủ 4 nhóm định chế tài chính chủ lực trên thị trường, bao gồm các ngân hàng thương mại nhà nước, ngân hàng thương mại cổ phần đô thị và nông thôn, ngân hàng liên doanh, cùng các chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích luật học quy chuẩn kết hợp phân tích kinh tế thực chứng là nhằm nhận diện chính xác các xung đột pháp lý giữa luật quốc gia và các cam kết GATS. Phương pháp so sánh luật học cho phép đối chiếu quy định của Việt Nam với các chuẩn mực Basel, làm sáng tỏ độ trễ chính sách và tính khả thi trong quá trình nội luật hóa các chuẩn mực tài chính quốc tế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, hệ thống pháp luật đã tạo chuyển biến tích cực trong việc dịch chuyển từ các công cụ trực tiếp sang công cụ gián tiếp để điều hành thị trường tiền tệ. Hoạt động nghiệp vụ thị trường mở sau khi khai trương vào ngày 12/7/2000 đã có sự bứt phá mạnh mẽ: năm 2004 tổng khối lượng giao dịch tăng hơn 184% so với năm 2003 và tăng hơn 900% so với năm 2001. Đến năm 2006, NHNN đã tổ chức thành công 162 phiên giao dịch với tổng doanh số đạt 124.234 tỷ đồng, tăng 21% so với năm 2005, trong đó doanh số bình quân đạt 767 tỷ đồng mỗi phiên.

Thứ hai, nghiên cứu phát hiện tình trạng xung đột chức năng nghiêm trọng khi Điều 1 Luật NHNN năm 1997 định vị NHNN là cơ quan của Chính phủ. Điều này biến NHNN thành một cơ quan hành chính sự nghiệp, khiến hoạt động chi tiêu và nhân sự bị ràng buộc chặt chẽ theo Luật Ngân sách Nhà nước. Đáng chú ý, quy định cho phép NHNN tạm ứng ngân sách theo quyết định của Chính phủ đã vô hình trung tạo kẽ hở biến các khoản tạm ứng không có tài sản bảo đảm thành nghiệp vụ phát hành tiền bù đắp bội chi ngân sách, đi ngược lại nguyên tắc thị trường.

Thứ ba, sự thiếu đồng bộ của các công cụ chính sách tiền tệ khiến hiệu quả kiểm soát thị trường bị triệt tiêu đáng kể. Điển hình vào năm 2004, mặc dù NHNN đã ban hành Quyết định số 796/QĐ-NHNN nâng tỷ lệ dự trữ bắt buộc đối với tiền gửi bằng VND kỳ hạn dưới 12 tháng từ 2% lên 5%, nhưng dư nợ tín dụng toàn hệ thống vẫn tăng trưởng nóng ở mức 41,65% so với năm 2003, cho thấy cơ chế truyền dẫn của các công cụ tiền tệ còn chịu nhiều rào cản kỹ thuật.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu có thể được trực quan hóa rõ nét thông qua biểu đồ cột kép so sánh doanh số chào mua 36.832 tỷ đồng với doanh số chào bán 87.402 tỷ đồng trên thị trường mở năm 2006, kết hợp bảng ma trận phân tích mức độ tương thích giữa quy chế an toàn vốn hiện hành với 25 nguyên tắc cốt lõi của Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng.

Nguyên nhân sâu xa của những hạn chế trên xuất phát từ tàn dư của cơ chế quản lý tập trung và vai trò chủ quản của NHNN đối với các ngân hàng thương mại nhà nước theo mô hình Tổng công ty 90. Thực trạng này dẫn đến mâu thuẫn "vừa đá bóng vừa thổi còi": NHNN vừa thực hiện chức năng thanh tra, giám sát toàn ngành, vừa can thiệp sâu vào nhân sự và kế hoạch đầu tư cơ bản của các ngân hàng trực thuộc. So sánh với các nghiên cứu tài chính khu vực, cơ chế điều hành tỷ giá thả nổi có quản lý từ tháng 3/1999 tuy đã thu hẹp chênh lệch giữa tỷ giá chính thức và thị trường tự do, nhưng quy định bắt buộc các ngân hàng nước ngoài chuyển đổi pháp nhân thành ngân hàng 100% vốn ngoại từ ngày 01/4/2007 theo cam kết GATS đang đòi hỏi NHNN phải sớm xóa bỏ mọi ưu đãi hành chính đối với khối quốc doanh.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết luận nghiên cứu, hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất nhằm hoàn thiện pháp luật về hoạt động của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam:

• Ban hành Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam mới: Quốc hội cần sớm thông qua đạo luật thay thế trong lộ trình 2008–2010, xác lập rõ địa vị pháp lý của NHNN là Ngân hàng Trung ương độc lập tương đối thuộc Chính phủ. Cần bãi bỏ dứt điểm điều khoản tạm ứng ngân sách không thế chấp, quy định tỷ lệ độc lập tài chính đạt 100% trong việc lập và thực thi dự toán nghiệp vụ tiền tệ.
• Hiện đại hóa hệ thống công cụ chính sách tiền tệ: Thống đốc NHNN cần mở rộng danh mục giấy tờ có giá tham gia nghiệp vụ thị trường mở, bổ sung các loại tín phiếu ngân hàng và trái phiếu chính quyền địa phương có kỳ hạn từ 7 đến 56 ngày; phấn đấu tăng tỷ trọng giao dịch gián tiếp chiếm trên 90% tổng can thiệp thị trường trong giai đoạn tới.
• Tách bạch dứt điểm chức năng quản lý nhà nước và quyền đại diện chủ sở hữu vốn: Chính phủ cần ban hành Nghị định chuyển quyền quản lý phần vốn nhà nước tại các NHTM sang Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC) hoặc một cơ quan chuyên trách trước năm 2009, giúp NHNN tập trung 100% nguồn lực vào công tác giám sát an toàn vĩ mô.
• Nội luật hóa toàn diện các chuẩn mực quốc tế: Thanh tra NHNN cần chuyển đổi phương thức giám sát từ kiểm tra tuân thủ tại chỗ sang mô hình giám sát từ xa theo chuẩn CAMELS và Basel II; nâng cấp Trung tâm Thông tin Tín dụng (CIC) với mục tiêu thu thập dữ liệu rủi ro đạt tỷ lệ phủ trên 95% khách hàng vay vốn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan lập pháp và cơ quan soạn thảo chính sách: Các ủy ban chuyên môn của Quốc hội và Ban soạn thảo Luật Ngân hàng sử dụng tài liệu làm cơ sở dữ liệu thực chứng để xây dựng các điều khoản về tính tự chủ tiền tệ và giám sát rủi ro hệ thống.
• Ban điều hành Ngân hàng Nhà nước Việt Nam: Các chuyên viên hoạch định tại Vụ Chính sách Tiền tệ và Vụ Quản lý Ngoại hối có thể ứng dụng khung phân tích để tối ưu hóa việc điều hành lãi suất cơ bản 8,25%/năm và biên độ tỷ giá hối đoái.
• Lãnh đạo các Tổ chức Tín dụng và Ngân hàng Quốc tế: Ban quản trị các ngân hàng thương mại trong và ngoài nước nắm bắt được định hướng tái cấu trúc hệ thống thanh toán và quy định mở cửa thị trường dịch vụ ngân hàng theo chuẩn WTO.
• Giảng viên và học viên cao học ngành Luật Kinh tế, Tài chính - Ngân hàng: Đề tài là nguồn tài liệu học thuật giá trị phục vụ giảng dạy các học phần Luật Ngân hàng, cung cấp phương pháp luận phân tích luật học thực nghiệm gắn liền với dữ liệu kinh tế vĩ mô.

Câu hỏi thường gặp

1. Điểm khác biệt cốt lõi giữa vị trí pháp lý của NHNN Việt Nam và NHTW các nước phát triển là gì?
Luật NHNN 1997 xác định NHNN là cơ quan ngang bộ thuộc Chính phủ, chịu sự chỉ đạo trực tiếp của Thủ tướng. Ngược lại, các mô hình NHTW độc lập như Fed hay Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) không thuộc cơ cấu hành pháp, tự chủ hoàn toàn về lãi suất và không bị chi phối bởi các áp lực tài khóa ngắn hạn.

2. Tại sao quy định tạm ứng cho Ngân sách Nhà nước trong Luật NHNN 1997 lại chứa đựng rủi ro lạm phát?
Khoản tạm ứng theo chỉ đạo của Chính phủ không bắt buộc phải có tài sản bảo đảm như trái phiếu kho bạc sinh lãi. Khi các khoản tạm ứng kéo dài và chuyển hóa thành cấp phát, NHNN phải phát hành thêm tiền vào lưu thông, trực tiếp làm tăng áp lực lạm phát vượt ngưỡng 1 con số.

3. Nghiệp vụ thị trường mở (OMO) đã hỗ trợ tiến trình tự do hóa lãi suất tại Việt Nam như thế nào?
Thông qua 162 phiên giao dịch với quy mô 124.234 tỷ đồng năm 2006, NHNN đã điều tiết lượng tiền cung ứng theo tín hiệu thị trường thay vì áp đặt hạn mức tín dụng hành chính, tạo tiền đề vững chắc để các tổ chức tín dụng tự do thỏa thuận lãi suất kinh doanh.

4. Cam kết GATS và WTO tác động như thế nào đến khung pháp lý về ngân hàng ngoại tại Việt Nam?
Theo cam kết gia nhập, từ ngày 01/4/2007, Việt Nam chính thức cho phép thành lập ngân hàng 100% vốn nước ngoài. Điều này buộc pháp luật NHNN phải bãi bỏ các rào cản phân biệt đối xử, thiết lập sân chơi bình đẳng về huy động vốn VND và mở rộng mạng lưới chi nhánh.

5. Vì sao cần chấm dứt vai trò cơ quan chủ quản của NHNN đối với các ngân hàng thương mại nhà nước?
Việc vừa quản lý vốn chủ sở hữu vừa thực hiện thanh tra tạo ra sự thiên vị thể chế đối với khối NHTM nhà nước, làm giảm tính nghiêm minh khi xử lý vi phạm tỷ lệ an toàn vốn và gây cản trở động lực cạnh tranh lành mạnh trên thị trường tài chính.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích sâu sắc chặng đường 20 năm đổi mới pháp luật ngân hàng (1987–2007), khẳng định tính đúng đắn của mô hình hệ thống ngân hàng hai cấp.
• Chỉ rõ những bất cập pháp lý về tính độc lập của chính sách tiền tệ, nguy cơ phát hành tiền bù đắp ngân sách và sự chồng chéo trong vai trò chủ quản doanh nghiệp nhà nước.
• Cung cấp hệ thống dữ liệu toàn diện về lãi suất tái cấp vốn 6,5%/năm, doanh số thị trường mở 124.234 tỷ đồng và tốc độ tăng trưởng tín dụng 41,65%.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp lập pháp mang tính đột phá nhằm xây dựng NHNN thành một Ngân hàng Trung ương hiện đại theo chuẩn mực Basel.
• Xác định lộ trình lập pháp trọng tâm giai đoạn 2008–2010 là ban hành Luật Ngân hàng Nhà nước sửa đổi và hoàn thiện cơ chế thanh tra giám sát tài chính độc lập.

Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và chuyên gia hoạch định chính sách quan tâm có thể khai thác chi tiết các mô hình phân tích và dữ liệu thực chứng trong toàn văn công trình nghiên cứu để phục vụ công tác xây dựng thể chế kinh tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ HOẠT ðỘNG CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ðỘNG CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM: 1. Khái quát lịch sử hình thành và phát triển của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam Ngân hàng Nhà nước Việt Nam hình thành và phát triển trong những ñiều kiện lịch sử, kinh tế - xã hội nhất ñịnh. Lịch sử ra ñời và phát triển của NHNN Việt Nam gắn liền với quá trình phát triển trong từng giai ñoạn của cách mạng Việt Nam, gắn liền với quá trình hình thành, chuyển ñổi hệ thống NH một cấp sang hệ thống NH hai cấp ở nước ta.

Giai ñoạn trước năm 1951 (giai ñoạn trước khi NHNN Việt Nam ra ñời): Từ giữa thế kỷ XIX trở về trước ở Việt Nam chưa có một NH nào xuất hiện. Lý do chính là nền kinh tế nghèo nàn, lạc hậu, mang nặng tính tự cung tự cấp, thương mại kém phát triển nên hầu như nhu cầu giao dịch tiền tệ không ñáng kể. ðến cuối thế kỷ XIX, sau khi thực dân Pháp xâm chiếm nước ta và thiết lập xong chế ñộ ñô hộ, do các hoạt ñộng kinh tế của người Pháp phát triển mạnh ở Việt Nam nên Pháp phải lập ra các NH ñể hỗ trợ cho các hoạt ñộng ấy. Lúc ñầu có hai NH ñược Pháp thành lập, trụ sở chính ñặt tại chính quốc, những chi nhánh ñược ñặt khắp các ñô thị Việt Nam, là NH ðông Dương (Banque De I’fndo Chine) và Pháp – Hoa NH (Banque Fcomeo – Chinoise), trong ñó NH ðông Dương vừa ñóng vai trò là NHTƯ trên toàn cõi ðông Dương (Việt Nam, Lào, Campuchia), vừa là NHTM [73, 24].

NH này là công cụ phục vụ ñắc lực chính sách thuộc ñịa của Chính phủ Pháp và làm giàu cho Tư bản Pháp. 7 ðến năm 1927, ở Miền Nam Việt Nam, một nhóm Tư bản Tài chính Việt Nam thành lập tại Sài Gòn một NH lấy tên là An Nam NH. ðây là sự kiện khẳng ñịnh tiếng nói của người Việt Nam trong giới tài chính. Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra ñời và từ thời gian này ñến tháng 5/1951, tại Việt Nam không có một loại hình NH mới nào.

Mọi lĩnh vực thuộc tiền tệ, tín dụng ñều do Bộ Tài chính ñảm nhiệm. Giai ñoạn từ năm 1951 - 1987 (giai ñoạn phát triển hệ thống NH một cấp): Ngày 06/5/1951, Ngân hàng Quốc gia Việt Nam ñược thành lập theo Sắc lệnh số 15/SL nhằm thực hiện các nhiệm vụ cấp bách: (i) Phát hành giấy bạc, ñiều hòa sự lưu thông tiền tệ; (ii) Huy ñộng vốn của nhân dân, ñiều hòa và mở rộng tín dụng ñể nâng cao sản xuất của nhân dân và phát triển kinh tế Nhà nước; (iii) Quản lý Ngân quỹ quốc gia; (iv) Quản lý ngoại tệ và thanh toán các khoản giao dịch với nước ngoài; (vi) Quản lý tín dụng bằng các thể lệ hành chính, thể lệ vàng bạc, thể lệ về quỹ của các doanh nghiệp quốc gia; (vi) ðấu tranh tiền tệ với ñịch. Nói chung NH Quốc gia Việt Nam làm những công việc ñể thi hành chính sách tiền tệ, chính sách tín dụng và chính sách NH của Chính phủ [4,1]. NH Quốc gia Việt Nam ra ñời là một bước ngoặt lịch sử trong lĩnh vực tiền tệ - tín dụng ở nước ta.

Lần ñầu tiên, dưới chế ñộ dân chủ mới - Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, Việt Nam ñã thành lập ñược một NH, ñó là kết quả nối tiếp của quá trình ñấu tranh xây dựng tiền tệ, tín dụng ñộc lập, tự chủ, ñánh dấu bước phát triển mới, thay ñổi về chất trong lĩnh vực tiền tệ, tín dụng ở nước ta.