đặt vấn đề rằng liệu rằng các ngân hàng luôn vững mạnh về mặt tài chính? Tâm lý lo âu của người gửi tiền xuất hiện vì nếu xảy ra trường hợp đổ bể thì khoản tiền gửi của họ cũng mất theo. Do vậy, cần thiết phải xây dựng niềm tin từ người gửi tiền. Việc xây dựng niềm tin này trước hết được thực hiện bởi chính tiềm lực tài chính, kỹ năng hoạt động, trình độ chuyên môn, nghiệp vụ. của tổ chức nhận tiền gửi và bên cạnh đó cần thiết phải tạo niềm tin cho người gửi tiền bởi một chủ thể khác mang tính cụ thể hơn, thiết thực hơn trong trường hợp xảy ra rủi ro mất khả năng thanh toán của tổ chức nhận tiền gửi- đó chính sự xuất hiện của tổ chức bảo hiểm tiền gửi.
Có thể nhận thấy rằng, sự xuất hiện của bảo hiểm tiền gửi như một đòi hỏi khách quan của nền kinh tế khi cần tạo ra một sự ổn định và đáp ứng nhu cầu ngày càng cao trong việc bảo vệ người gửi tiền. Bảo hiểm tiền gửi đã xuất hiện khá lâu và có rất nhiều cách tiếp cận không giống nhau về vấn đề này. Theo tài liệu chuyên khảo về bảo hiểm tiền gửi và quản lý khủng hoảng do Quỹ Tiền tệ Quốc tế phát hành của tác giả Carl Johan Lindgren và Gilian Garcia thì “bảo hiểm tiền gửi được định nghĩa như một cơ chế có giới hạn nhưng chính thức cung cấp sự bảo đảm mang tính pháp lý cho các khoản gốc (và thường là cả lãi) của các khoản tiền gửi” (18- Tr. Hay theo định nghĩa của tác giả Choi J.B trong tài liệu cơ cấu của những hệ thống bảo hiểm tiền gửi ở Châu Á thì “bảo hiểm tiền gửi là chính sách bảo đảm tất cả hoặc một phần tiền gửi cùng lãi nhập gốc trên tài khoản tiền gửi sẽ được thanh toán cho người gửi tiền khi ngân hàng nhận tiền gửi bị phá sản hay mất khả năng thanh toán, theo cơ chế đồng bộ hoặc cam kết công khai” (19- Tr.
Cho đến nay, ở Việt Nam, hoạt động bảo hiểm tiền gửi đã được hình thành và đi vào hoạt động gần chục năm. Chúng ta đã ban hành những văn bản pháp 10 luật nhằm điều chỉnh hoạt động này và thực tế cho thấy bảo hiểm tiền gửi Việt Nam phần nào đã thể hiện được vai trò của mình trong việc tạo niềm tin cho người gửi tiền, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền cũng như tạo ra sự bình ổn cho hoạt động ngân hàng. Tuy nhiên, trong tất cả các văn bản pháp luật về bảo hiểm tiền gửi của Việt Nam hiện hành, chưa có một văn bản nào đưa ra định nghĩa về bảo hiểm tiền gửi. Trong khi đó điều này lại hết sức cần thiết.
Song, qua phân tích trên chúng ta có thể đưa ra định nghĩa mang tính khái quát về bảo hiểm tiền gửi như sau: Bảo hiểm tiền gửi là thoả thuận giữa tổ chức bảo hiểm tiền gửi với tổ chức nhận tiền gửi, theo đó tổ chức bảo hiểm tiền gửi sẽ thực hiện thanh toán thay tổ chức nhận tiền gửi khi tổ chức nhận tiền gửi đó chấm dứt hoạt động và mất khả năng thanh toán tiền gửi cho người gửi tiền. Như vậy, có thể nhận thấy rằng bảo hiểm tiền gửi cũng là một loại bảo hiểm và vì vậy, nó cũng bao gồm những đặc điểm chung của tất cả các loại bảo hiểm khác. Điều đó được biểu hiện ở những khía cạnh như: có mua bảo hiểm (nộp phí) trước kỳ bảo hiểm; chỉ áp dụng khi có rủi ro trong tương lai; không thực hiện việc hồi tố; tích tụ tài chính của số đông để đền cho số ít khi có rủi ro. Tuy nhiên, bên cạnh những đặc điểm chung đó, bảo hiểm tiền gửi còn một số đặc trưng cơ bản như sau: Thứ nhất: Về chủ thể tham gia.
Trong quan hệ bảo hiểm tiền gửi có sự xuất hiện của ba loại chủ thể đó là tổ chức nhận bảo hiểm tiền gửi; tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi và người thụ hưởng bảo hiểm. Đây là điểm khác biệt so với các loại bảo hiểm khác- thông thường chỉ có sự tham gia của hai chủ thể đó là bên bảo hiểm và bên được bảo hiểm. Thứ hai: Chủ thể mua bảo hiểm (nộp phí). Trong quan hệ bảo hiểm tiền gửi thì tổ chức nhận tiền gửi của người gửi tiền sẽ tham gia vào quan hệ bảo hiểm tiền gửi với tư cách là tổ chức tham gia bảo hiểm- sẽ là người phải nộp phí bảo 11 hiểm theo một mức độ và thời hạn nộp nhất định.
Còn người thụ hưởng bảo hiểm tiền gửi là người gửi tiền tại tổ chức nhận tiền gửi lại không phải nộp phí bảo hiểm. Rõ ràng, đây là một điểm rất đặc biệt của bảo hiểm tiền gửi so với các loại bảo hiểm khác, ở đó chủ thể thụ hưởng bảo hiểm phải là người mua bảo hiểm và phải nộp phí bảo hiểm. Thứ ba: Chủ thể tham gia bảo hiểm tiền gửi. Bảo hiểm tiền gửi là loại hình bảo hiểm chỉ dành riêng cho tổ chức nhận tiền gửi từ các tổ chức và cá nhân trong xã hội.
Do vậy, đối tượng tham gia vào bảo hiểm tiền gửi hẹp hơn so với các loại bảo hiểm khác- đó là những loại hình bảo hiểm được dành cho sự tham gia của mọi tổ chức và cá nhân có nhu cầu trong xã hội. Thứ tư: Điều kiện được hưởng tiền bảo hiểm. Xét trên giác độ chung nhất thì người thụ hưởng bảo hiểm chỉ được hưởng quyền lợi khi có sự kiện bảo hiểm phát sinh và thông thường đó là những rủi ro xảy ra đối với người thụ hưởng. Tuy nhiên, trong quan hệ bảo hiểm tiền gửi thì sự kiện bảo hiểm xảy ra lại không trực tiếp xảy ra đối với người thụ hưởng mà đối với tổ chức nhận tiền gửi của người gửi tiền- đó là khi tổ chức nhận tiền gửi chấm dứt hoạt động mà không có khả năng chi trả tiền (bao gồm tiền gốc và lãi nhập gốc) cho người gửi tiền.
Khi đó, tổ chức tham gia bảo hiểm sẽ phải làm hồ sơ đề nghị được thanh toán bảo hiểm cho người thụ hưởng mà người thụ hưởng không phải trực tiếp làm yêu cầu bồi thường. Thứ năm: Tính bắt buộc của chủ thể tham gia. Xuất phát từ mục đích của bảo hiểm tiền gửi mà hầu hết các nước trên thế giới đều quy định việc tham gia bảo hiểm tiền gửi là yêu cầu bắt buộc đối với các tổ chức có nhận tiền gửi của các tổ chức và cá nhân trong xã hội. Trong khi đó, hầu hết các loại bảo hiểm khác lại coi tự nguyện là nguyên tắc trong hoạt động của mình, việc tham gia bảo 12 hiểm hay không xuất phát từ nhu cầu và sự tính toán của chính các chủ thể trong xã hội.2 Mục đích của bảo hiểm tiền gửi Bản chất của bảo hiểm tiền gửi xét trên giác độ kinh tế, đó là một loại hình dịch vụ mà sự xuất hiện của loại hình dịch vụ này đóng vai trò đặc biệt quan trọng cho sự bình ổn của các tổ chức nhận tiền gửi và người gửi tiền.
Mặc dù, mục đích cụ thể của bảo hiểm tiền gửi của các quốc gia khác nhau là không giống nhau (có quốc gia thì bảo hiểm tiền gửi vì mục tiêu lợi nhuận, có quốc gia thì bảo hiểm không vì mục tiêu lợi nhuận) nhưng xét một cách khái quát nhất thì bảo hiểm tiền gửi được thiết lập nhằm một số mục đích như sau: Thứ nhất: Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền. Có thể nhận thấy rằng, trong hoạt động ngân hàng thì huy động tiền gửi từ nguồn tiền nhàn rỗi của dân chúng là một hoạt động rất được chú trọng và luôn là mục tiêu mà các tổ chức tín dụng hướng tới. Song, do tính chất đặc thù của các chủ thể có các khoản tiền gửi này mà bảo hiểm tiền gửi của tất cả các nước đều đưa việc bảo đảm sự an toàn của các khoản tiền gửi của dân chúng thành mục đích hàng đầu. Điều đó được lý giải bởi lẽ, người gửi tiền- hay nói ở một khía cạnh hẹp hơn đó là người gửi ít tiền ở đây chủ yếu là người có thu nhập thấp, với khoản tiền tiết kiệm của mình không thể hoặc không đủ để họ có thể sinh lợi.
Hầu hết trong số họ là những người có những hạn chế nhất định trong việc tiếp cận và phân tích các thông tin về kinh tế, xã hội nói chung và các thông tin về tổ chức và hoạt động của các tổ chức nhận tiền gửi của họ nói riêng. Qua nghiên cứu thực tế của nhiều nhà kinh tế học, chẳng hạn như Carisano cho thấy rằng khi có sự đổ bể ngân hàng xảy ra thì đời sống của những người gửi tiền có thu nhập thấp sẽ bị tác động nhiều hơn đối với các chủ thể gửi tiền khác. Điều này là hoàn toàn dễ hiểu, ngay cả khi số lượng tiền gửi của họ là ít hơn trong tương quan so 13 sánh với các khoản tiền gửi của các chủ thể khác thì phần tiền lãi mà họ được hưởng cũng có ý nghĩa rất lớn đối với cuộc sống của bản thân và gia đình họ. Từ đó, khi có sự đổ bể ngân hàng hay mới chỉ là tin đồn về sự đổ bể ngân hàng thì người gửi tiền có thu nhập thấp thường có những phản ứng tức thì, quá mức nếu như không muốn nói là mang tính bày đàn- đồng loạt rút tiền khi mà họ chưa có nhu cầu sử dụng, thậm chí không biết sử dụng vào mục đích gì khi rút tiền khỏi ngân hàng.
Sự kiện rút tiền một cách đồng loạt năm 2003 tại ngân hàng Á Châu- ACB ở Việt Nam, là một minh chứng điển hình khi nói về phản ứng rút tiền đồng loạt của người gửi tiền. Qua phân tích trên chúng ta có thể nhận thấy mối quan hệ qua lại giữa sự đổ bể (tin đồn về sự đổ bể) ngân hàng với phản ứng rút tiền gửi đồng loạt của người gửi tiền. Sự đổ bể ngân hàng (tin đồn về sự đổ bể ngân hàng) dẫn đến sự rút tiền đồng loạt và ngược lại chính sự rút tiền đồng loạt của người gửi tiền có thể sẽ dẫn đến sự đổ bể của ngân hàng. Do vậy, bảo vệ sự an toàn của người gửi tiền cũng chính là bảo vệ sự an toàn trong hoạt động của các tổ chức tín dụng và đây chính là mục đích hàng đầu của bảo hiểm tiền gửi.
Thứ hai: Bảo vệ các trung gian thanh toán.