THƯ VIỆN Đ À O Đ ÌN H TH Ứ C DẠI HỌC THUỶ SẢN Đỉ -r 541n Đ 1088 Th / T.1 nOAHỌC ;|g|ị DẶIOÍONG Tập I Tữ LÝ THUYẾT ĐỄN ỨNG DỤNG o m H»HQI NHA XUAT Bă n đ ạ i h ọ c q uhttp://tieulun.org ổ c g ia h a n ộ i GS. ĐÀO ĐỈNH THỨC HOÁ HỌC ĐẠI CƯƠNG ■ ■ TẠP I TỪ LÝ THUYẾT ĐẾN ỨNG DỤNG (In lần thứ 5) NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI http://tieulun.org Chịu trá c h nhiệm x u ấ t bản Giám đốc: NGUYỄN VĂN THỎA Tổng biên tập: NGUYỄN THIỆN GIÁP Người n h ận x é t : PGS. TRẦN THÀNH HUẾ PGS. LÂM NGỌC THIỀM B iên tả p và sử a bản in lầ n I: NGUYỄN HOÀI PHƯƠNG B iên tậ p tá i bản: ĐINH QUỐC THẮNG T rình bày bìa: QUỐC THẮNG HOÁ HỌC ĐẠI CƯƠNG.
TẬP I - TỪ LÝ THUYẾT ĐẾN ỨNG DỤNG Mã số: Ỏ1.ĐH2002 In 1000 cuốn, tại Nhà in Đại học Quốc gia Hà Nội Số xuất bản: 129/171/CXB. số trích ngangl 16KH/XB In xong và nộp lưu chiểu quý II năm 2002.org LÒI NÓI DẦU • Các tương tác trong Hóa học là các tương tác giữa các hệ hạt vi mô : nguyên tử, phàn tủ. vì vậy, lí thuyết vè cáu tạo nguyên tử và liên kết hóa học là lí thuyết cơ sỏ của toàn bộ hệ thống lí thuyết Hóa học. Cũng vì thế, với mức độ kiến thức và với phương pháp truyền thụ thích hợp, lí thuyết này dược bố tú giảng dạy ỏ thời gian dầu của các cáp học.
Giáo trình này được biên soạn theo chương trình Hóa Đại Cương Aỵ, áp dụng cho nhóm ngành II, giai đoạn I, hệ Đại Học. • Giáo trình gồm 3 phàn : I. Cấu tạo nguyên tủ; II. Cáu tạo phân tử và liên kết hóa học; III.
Các hệ ngưng tụ : liên kết và cáu trúc, v ì trong 4 loại liên kết thì liên kết kim loại, liên kết ion, liên kết (hay tương tác) giữa các phản tử hoặc chỉ tồn tại hay tồn tại chủ yếu trong các hệ ngưng tụ, dặc biệt trong tinh thề nên ứng với một giáo trình Hóa học, trong phần III, nội dung chủ yếu là đề cập dến /nối quan hệ giữa liên kết - cấu trúc và tính chát của các loại tinh thể. nguyên tử, phàn tử là các hệ hạt vi mô nên lí thuyết ve cấu tạo nguyên tử và liên kết hóa học phải dược xây dựng trên cơ sỏ của cơ học lượng tử, một ngành Vật li lí thuyết tương dối khó. vì vậy, với dối tượng là sinh viên năm thứ nhất, tài liệu này chi đề cập dến một vài tiền đề cơ sở nhất của CHLT đủ dể họ có thể nấm chắc dược một số khái niệm quan trọng liên quan dến tí .thuyết về nguyên tử và liên kết hóa học dược trinh bày trong giáo trình. Phương pháp trinh bày các vấn đề liên quan http://tieulun.org 3 đến CHLT chủ yếu mang tính chất lí giải (it di sâu vào cơ chế toán học), nêu bật ý nghía vật lí của các khải niệm củng như sử dụng các ví dụ dơn giản d ề cụ thề hóa các ván d'é c'ãn xét.
Đó cũng là con dường ngàn nhát của các nhà Hóa học trong việc tiếp cận với lí thuyết và phương pháp nghiên cứu hiện dại của Hóa học, hên quan nhiều đến Toán học và Vật li lí thuyết. Theo kế hoạch quy định, môn học này có 5 dơn vị học trình, trong dó 4 ĐVHT dành cho phần giảng lí thuyết và 1 ĐVHT dành cho phân hướng dẫn thực hiện các bài tập (sách bài tập dã xuất bản). Giáo trinh này là sự phát triển, mỏ rộng các giáo trình Hóa học ờ cấp Trung học nên củng có thể dược sử dụng làm tài liệu tham khảo, >b'ôi dưỡng các giáo viên dạy Hóa Phổ thông, dặc biệt la các giáo viên phụ trách các lớp chuyên Hóa. Việc biên soạn một giáo trĩnh cho dối tượng là các sinh viên năm thứ nhát với một nội dung liên quan nhiêu dến lí thuyết lượng tử tương dối trừu tượng, là một vấn d'ê đặc biệt khó khăn.
Tác giả đã cố gắng tổng hợp, hệ thống hóa các kiến thức, trình bày các ván dề lí thuyết một cách ngắp gọn dễ tiếp thu. Tuv nhiên, việc biên soạn chác chấn còn có nhiêu thiếu sót, rát mong sự góp ý xây dựng của các bạn dọc. Hà Nội ngày 1 thảng 6 năm 1996 T ác giả http://tieulun.org Chuơng I CẤU TẠO NGUYÊN TỬ, HỆ THốNG TUAN HOẦN CẤC NGUYÊN T ố 1. NGUYÊN TỬ, PHÂN TỬ, THÀNH PHẦN CẤU TRÚC CỦA NGUYÊN TỬ 1.
NGUYÊN Tứ, PHÂN TỬ Cuối thế kỉ 18 và đầu thế kỉ 19, từ các kết quả thực nghiệm, một số nhà bác học đã tìm ra các định luật cơ bản của hóa học và trên cơ sở các định luật đó, Dalton và Avogadro (Đantơn, Avogađro) đã đưa ra giả thuyết về nguyên tử và phân tử. Giả thuyết nguyên tử Dalton (1807) 1. Các định luật hóa học vẽ khối lượng Định luật bảo toàn khối lượng (Lauoisier, Lômônôxốp) Trong một phản ứng hóa học, tổng khối lượng của các chất được tạo thành bằng tổng khối lượng của các chất tham gia phản ứng. Định luật tỉ số không đổi (Proust, 1801) Đối với một hợp chất xác định, tỉ số khối lượng của các nguyên tố tạo thành hợp chất là một tỉ số xác định, không đổi.
Định luật ti lệ bội (Dalton 1804). Khi hai nguyên tố (A và B) tương tác với nhau tạo thành http://tieulun.org5 hai hợp chất khác nhau thì tỉ số các khối lượng của một nguyên tố (A) trong hai hợp chất đo' (mA/m’ x) kết hợp với cùng một khối lượng của nguyên tố kia (B) là tỉ số của các số nguyên (thường là đơn giản). Giả thuyết nguyên từ Dalton Để giải thích các định luật ho'a học trên, nãm 1807 Dalton đưa ra giả thuyết nguyên tử được gọi là giả thuyết nguyên tử Dalton : Nguyên tù lả hạt nhỏ nhất cáu tạo nên các chát, không thể chia nhỏ hơn nữa bầng các phương pháp hóa học. Giả thuyết phân tử Avogadro (1811) 1.
Định luật Gay-Lussac (Gay-Luytxăc, 1808) vẽ thể tích Tỉ số thể tích của các chất khí tham gia phản ứng ho'a học là tỉ số của các số nguyên đơn giản. Định luật Avogadro và giả thuyết phân tử Avogadro Từ sự phân tích và tổng hợp nội dung các định luật ho'a học về khối lượng và định luật Gay-Lussac, năm 1911 Avogadro đã đưa ra định luật Avogadro : Trong cùng những điều kiện vé nhiệt độ và áp suất như nhau, những thể tích bằng nhau của các chất khí khác nhau đều chứa cùng số phân tử như nhau. Khái niệm phân tử như vậy được Avogadro đưa ra đầu tiên và khi ấy được sử dụng để chỉ những hạt nhỏ nhất của một chất khí có khả nãng tồn tại độc lập, chứa ít nhất là 2 nguyên tử (trừ trường hợp các khí trơ khi đó chưa được biết). Định luật Avogadro như vậy chứa đựng cả nội dung của giả thuyết phân tử Avogadro.
HỆ THỐNG KHỐI LƯỢNG NGUYÊN TỬ, PHÂN TỬ 1. SỐ Avogadro Số nguyên tủ 12c có trong 12 g cacbon 12 được gọi là số Avogadro N N = 6,022.1023 Tỷ số N x = N/mol được gọi là hằng số Avogadro. Mol Mol là lượng chất chứa N = 6,022.1 o23 hạt vi mô (nguyên tử, phân tử, điện tử).1023 nguyên tử H 1 mol H 2 = 6,022. Đơn vị khối lượng nguyên tử Theo công ước quốc tế : Đơn vị khối lượng nguyên tử (u) bằng 1/12 khối lượng của một nguyên tử 12c.10 2Jg Đơn vị khối lượng nguyên tử còn được gọi là đơn vị cacbon, đvC (thuật ngữ này ít được sử dụng).
Khối lượng nguyên tử (tuyệt đối) thường được ký hiệu là mA Ví dụ :mH = l,0079u = 1,673.10~24g Khối lượng phân tủ (tuyệt đối) ký hiệu là mM, bằng tổng khối lượng các nguyên tử trong phân tử. Nguyên tử khối, phân tử khối Khối lượng nguyên tử tương đối (Ar) hay nguyên tử khối http://tieulun.org 7 của nguyên tố X cho biết khối lượng của nguyên tử X gấp bao nhiêu lần khối lượng được chọn làm khối lượng so sánh nghĩa là gấp bao nhiêu lần 1/12 khối lượng của nguyên tử 12c. Vì là tỷ số của 2 khối lượng nên nguyên tử khối không có thứ nguyên. Ví dụ A^H) = 1,0079 hay một cách vắn tắt, người ta thường viết : H = 1,0079.
Người ta cũng có thể định nghĩa : nguyên tử khối là số đo của khối lượng nguyên tử khi khối lượng nguyên tử tính ra đơn vị u. Phân tử khối của một phân tử bằng tổng nguyên tử khối của các nguyên tử tạo thành. Khối lượng mol nguyên tử, khối lượng mol phân tử Khối lượng mol Aíx của một loại hạt X (nguyên tử, phân tử.) là đại lượng xúc định bằng hệ thức : mx Mx = 77 - [g/mol] Trong đó Qx là lượng chất X (tính ra mol) cổ khối lượng mx (thường tính ra gam) Số trị của khối lượng mol nguyên tử đổng nhất với nguyên tử khối của nguyên tố tương ứng. Ví dụ : nguyên từ khối của H bàng 1,0079 khối lượng mol nguyên tử của H bàng 1,0079 g/mol1 (1) Sau khi mol được chọn là đơn vị lượng chắt thì các khái niệm nguyên tử gam, phâh tủ gam không dùng nữa.
Tuy nhiên cần lưu ý là xét vé mặt định nghĩa và vể đơn vị, không thẻ đổng nhất các khái niệm nguyên tủ gam (g) với K'hái niệm khối lượng mol nguyên tù (g/mol) cũng như phân tủ gam (g) vói khối lượng mol phân từ (g/mol).org Một cách tương tự : Số trị của khối lượng mol phân tử cũng đồng nhất với phân tử khối của chất tương ứng. Ví dụ : Mr(H2) = 2,0158 => MH = 2,0158 g/mol 1. Thể tích mol phân tử của các chất khí Thề tích mol phản tử V0 của một chất khí là đại lượng xác định bằng hệ thức : V , VQ = — [1/mol hay dm /mol] Trong đo' Q là lượng chất khí (tính ra mol) có thể tích là V (thường tính ra lít hay dm3) Từ định luật Avogadro ta co' thể nói : trong cùng những điều kiện vể nhiệt độ và áp suất như nhau thì thể tích mol phân tử của các chất khí đều như nhau. Thực nghiệm cho biết : 0 điều kiện tiêu chuẩn (t = 0 °c , p = 1 atm) thể tích mo phân tử của các chất khí bằng 22,41 1/mol Vo = 22,41 l/moỉ 1.
THÀNH PHÂN CẤU TRÚC CỦA NGUYÊN TỬ 1. Sự phát minh ra diện tử Cuối thế kỉ 19 nhiều nhà vật lí, đặc biệt là Crookes (Cruc) và Lenard (Lêna) đi sâu vào việc nghiên cứu hiện tượng pho'ng điện trong khí loãng (áp suất nhỏ). Trong việc nghiên cứu này, người ta dùng một ống thủy tinh kín, dài khoảng 50 cm, trong chứa một chất khí, hai đầu co' hai điện cực kim loại.