Đặt vấn đề Không khí là một trong những nhân tố quan trọng trong cuộc sống vì không chỉ con người mà các loài sinh vật đều cần đến. Cùng với sự phát triển của các đô thị, các khu công nghiệp và quá trình sản xuất, bầu không khí ngày càng phải tiếp nhận rất nhiều chất ô nhiễm. Tại các đô thị lớn, tình trạng ô nhiễm không khí thường rất trầm trọng do sự phát thải các chất ô nhiễm từ giao thông. Các chất ô nhiễm phổ biến thường được tìm thấy trong không khí bao gồm: Bụi, NOx, SO2, COx, HC, Pb… trong đó bụi được xem là là tác nhân chính.
Bên cạnh đó, các nguồn phát thải khác cũng được chú ý đến như khí thải tại các khu công nghiệp, cụm công nghiệp… Các chất ô nhiễm trong không khí là tác nhân chính dẫn đến các bệnh về đường hô hấp, tỷ lệ người dân mắc phải các bệnh hô hấp ngày càng tăng. Theo số liệu của Sở Tài nguyên môi trường thành phố ô nhiễm chất lượng không khí trên địa bàn TP.HCM chủ yếu là do bụi lơ lửng và mức ồn do các hoạt động giao thông gây ra (với 64,96% số liệu bụi quan trắc tại 10 vị trí giao thông vượt QCVN 05:2013/BTNMT và 85,40% số liệu mức ồn quan trắc được tại 10 vị trí giao thông vượt QCVN 26:2010/BTNMT)[1]. Trong đó, hàm lượng trung bình giờ của bụi lơ lửng quan trắc được trong năm 2014 tại 15 vị trí dao động từ 163,42 – 607,08 μg/m3, có 45,45% giá trị quan trắc không đạt QCVN 05:2013/BTNMT; Nồng độ PM10 trung bình 24 giờ trong năm 2014 dao động trong khoảng 73,12 – 120,44 μg/m3, có 88,59% số liệu đạt QCVN; Nồng độ trung bình giờ của NO2 quan trắc năm 2014 dao động từ 26,53 – 125,30 μg/m3, có 99,31% số liệu quan trắc đạt QCVN 05:2013/BTNMT[2]. Cây xanh là nhân tố quan trọng không thể thiếu trong đô thị.
Các tác dụng của cây xanh trong tự nhiên đã được chứng minh: từ chu trình Carbon, cho đến sự sản sinh O2, lọc sạch không khí, bụi bẩn đến ngăn ngừa sự biến đổi khí hậu. Bảo tồn và phát triển tài nguyên rừng cũng như cây xanh cho đô thị là việc làm hết sức quan trọng để giữ gìn bầu không khí tại đô thị và các các khu dân cư sinh thái. Ngày nay, cùng với các tiêu chuẩn về đô thị xanh, đô thị sinh thái hay kiến trúc xanh đều gắn liền với tiêu chí về mật độ cây xanh nhằm giảm thiểu năng lượng tiêu hao cũng như giảm thiểu các chất gây ô nhiễm. Trên thế giới, các đô thị và siêu đô thị được quy hoạch để mảng xanh được mở rộng nhằm đạt hiệu quả không chỉ về bóng mát mà còn để cải thiện chất lượng không khí.
Các tiêu chuẩn như LEED… cho các tòa nhà và khu dân cư mới thường được xem xét cho một công trình kiến trúc nhằm tạo nên không gian xanh và quang cảnh phù hợp trong đô thị. 1 Luận văn cao học HVTH: Huỳnh Trọng Nguyên Ngành: Quản lý Tài nguyên và Môi trường GVHD: TS. Lâm Văn Giang Tại Việt Nam, các mảng xanh tập trung chủ yếu tại các công viên của các đô thị lớn. Bên cạnh đó còn một lượng lớn cây xanh trên các tuyến phố nhằm duy trì bóng mát.
Phần lớn cây xanh được trồng nhằm tạo cảnh quan cho khu vực. Các công ty về cây xanh như: Công ty Cây xanh đô thị tại Tp.HCM hay… tại Hà Nội đều sử dụng các loại cây thân gỗ phổ biến của vùng nhiệt đới, phù hợp với điều kiện khí hậu nước ta để trồng trên các tuyến phố hoặc công viên. Kết quả khảo sát đối với dân cư xung quanh một số tuyến đường có mật độ giao thông cao như Trường Chinh, Nguyễn Văn Linh, Võ Văn Kiệt cho thấy đa số mọi người được hỏi (hơn 80% ) cho rằng mức độ ô nhiễm không khí hiện nay từ “cao” đến “rất cao, đặc biệt là ô nhiễm không khí do bụi gây ra. Về mức độ ô nhiễm tại các tuyến đường nghiên cứu, đa số người dân cho rằng đường Trường Chinh có mức độ ô nhiễm bụi cao nhất (hơn 90%), thấp nhất là Nguyễn Văn Linh và Võ Văn Kiệt với mức độ ô nhiễm trung bình.
Cảm nhận mức độ ô nhiễm Mức độ ô nhiễm trong đô thị hiện nay 100% 80% 60% 6% 10% Rất cao 40% Cao 20% 44% Cao Trung bình 0% Trung bình Thấp 40% Thấp Biểu đồ 1. 1: Cảm nhận mức độ ô nhiễm trong đô Biểu đồ 1. 2: Mức độ ô nhiễm bụi tại các tuyến thị hiện nay đường Vấn đề ô nhiễm do bụi giao thông được người dân quan tâm qua các câu trả lời. Vì vậy, biện pháp để cải thiện mức độ ô nhiễm này được người dân cho câu trả lời như sau: 2 Luận văn cao học HVTH: Huỳnh Trọng Nguyên Ngành: Quản lý Tài nguyên và Môi trường GVHD: TS.
Lâm Văn Giang Mức hài lòng về phƣơng pháp giảm thiểu bụi 70% 58% 60% 54% 50% 40% 40% 30% 20% 10% 4% 6% 0% Thu gom bằng Xịt nước, rửa Xe vệ sinh kết Hạn chế Khác thủ công đường hợp phương tiện Biểu đồ 1. 3: Mức hài lòng về phương pháp giảm thiểu bụi Nhìn chung, hầu hết người được hỏi đều hài lòng với các biện pháp giảm thiểu bụi truyền thống, thủ công do cơ quan môi trường đô thị cung cấp như thu gom thủ công, xịt nước, rửa đường. Trong khi đó, biện pháp nhằm ngăn chặn sự phát sinh bụi (hạn chế phương tiện giao thông) lại ít được quan tâm. Với tình hình dân số như TPHCM hiện nay thì lưu lượng tham gia giao thông tại 3 tuyến đường khảo sát nói riêng và toàn thành phố nói chung là rất cao, nhất là vào giờ cao điểm nên tính khả thi của phương pháp hạn chế phương tiện vẫn rất thấp.
Vai trò cây xanh trong đô thị Đánh giá mức độ quy 90% 84% hoạch cây xanh 80% 70% 60% 50% Đã 32% 16% 40% 28% hợp lý 30% 84% 20% 6% 10% 0% Tạo bóng Tạo cảnh Cải thiện Khác mát quan chất lƣợng không khí Biểu đồ 1. 4: Vai trò cây xanh đô thị Biểu đồ 1. 5:: Mức độ quy hoạch cây xanh Phần lớn người dân trong đô thị cho rằng vai trò của cây xanh trong đô thị là để cải thiện chất lượng môi trường không khí. Điều này cho thấy trình độ nhận thức của người dân ngày một nâng cao.
Bên cạnh đó, tạo bóng mát và tạo cảnh quan cũgn được xem như vai trò chính của cây xanh trồng tại các khu dân cư, các tuyến đường và các mảng xanh khác (biểu đồ 1. 3 Luận văn cao học HVTH: Huỳnh Trọng Nguyên Ngành: Quản lý Tài nguyên và Môi trường GVHD: TS. Lâm Văn Giang Mặc dù hầu hết các tuyến phố và công trình xây dựng tại thành phố Hồ Chí Minh luôn có sự hiện diện của cây xanh nhưng những nhận định của phần lớn người khảo sát đều cho rằng mức độ quy hoạch cây xanh chưa hợp lý. Tỷ lệ người dân cho rằng mức độ quy hoạch cây xanh hiện nay chưa hợp lý là khá cao (84%) (biểu đồ 1.
Chính vì lẽ đó mà cho đến nay các vấn đề về quy hoạch cây xanh đô thị ở TPHCM vẫn còn bất cập với những vấn đề liên quan như: hạ tầng kĩ thuật, chỉ tiêu đất cây xanh, đảm bảo độ phủ xanh, diện tích xanh, số cây xanh,… Mật độ cây xanh nơi đang sống 2% 4% Rất nhiều Nhiều 44% 50% Biểu đồ 1. 6: Mật độ cây xanh nơi đang sống Chỉ có 2-4% người dân nói rằng nơi học đang sinh sống có nhiều cây xanh. Số còn lại thì nơi học đang sinh sống có mật độ cây xanh trung bình và ít. Thật vậy, heo Công ty Công viên cây xanh TPHCM, hiện nay tổng diện tích cây xanh đô thị là 35.299,62 ha, chiếm khoảng 16,8% tổng diện tích toàn thành phố.
Tính bình quân, diện tích cây xanh trên mỗi đầu người chưa tới 3m2. Qua đó cho thấy mật độ cây xanh hiện nay tại TPHCM là rất ít và không đủ đáp ứng được với môi trường không khí ngày một ô nhiễm như hiện nay Tuy nhiên, việc lựa chọ cây xanh bị tác động bởi nhiều yếu tố. Trong đó quan trọng nhất là yếu tố kinh tế, khả năng thích ứng và chi phi chăm sóc. Yếu tố về khả năng xử lý bụi và các chất độc hại chưa được quan tâm đến vì chưa có nghiên cứu cụ thể về Việt Nam cho các loại cây trồng.
Khả năng hấp thu các chất ô nhiễm của từng loại cây xanh chưa được đề cập nhiều đến trong quá trình trồng và chăm sóc tại các tuyến phố. Như vậy, khả năng hấp thụ, xử lý các chất gây ô nhiễm của cây xanh như thế nào? Khả năng này có phải là yếu tố giúp cây xanh được quy hoạch tại các đô thị của Việt Nam?. Đề tài “Nghiên cứu hiệu quả hấp thụ bụi của cây xanh trên các tuyến đường giao thông chính tại thành phố Hồ Chí Minh” sẽ tìm hiểu mối liên quan giữa cây xanh và chất 4 Luận văn cao học HVTH: Huỳnh Trọng Nguyên Ngành: Quản lý Tài nguyên và Môi trường GVHD: TS. Lâm Văn Giang lượng không khí.
Qua đó, phân loại hệ thống cây xanh trong đô thị phục vụ cho quá trình quản lý mảng xanh và ứng dụng của nghiên cứu để giảm thiểu ô nhiễm không khí tại đô thị.2 Mục tiêu nghiên cứu 1.1 Mục tiêu tổng quát Nhằm đánh giá khả năng hấp thụ bụi của các loại cây xanh trên một số tuyến đường ở TPHCM. Từ đó, có thể đưa ra hướng sử dụng cây xanh hiệu quả phù hợp với các tuyến đường nhằm giảm thiểu lượng bụi do giao thông gây ra.2 Mục tiêu nghiên cứu Đề tài được thực hiện nhằm đánh giá mối liên hệ giữa cây xanh tại các tuyến đường giao thông của thành phố Hồ Chí Minh và lượng bụi do hoạt động giao thông, kim loại nặng tồn tại trong bụi giao thông. Qua đó đánh giá loại cây trồng phù hợp cho các khu vực có nồng độ ô nhiễm bụi cao. Bên cạnh đó, nghiên cứu tìm hiểu về nghiên cứu đề xuất quy hoạch cây xanh cho đô thị nhằm cải thiện chất lượng không khí xung quanh; tạo nền tảng cho các nghiên cứu khác trong nghiên cứu khả năng làm sạch môi trường không khí các chủng loại cây xanh được trồng tại đô thị đối với các chất ô nhiễm khác.3 Đối tƣợng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu: 11 loại cây xanh trồng tại 04 tuyến đường của thành phố Hồ Chí Minh gồm: đường Trường Chinh, đường Điện Biên Phủ, đường Võ Văn Kiệt và đường Nguyễn Văn Linh.
Giới hạn nghiên cứu: khả năng bắt giữ bụi của các loại cây xanh, thành phần kim loại nặng trong bụi giao thông.
