I. Khám phá hệ thống hóa xã hội chủ nghĩa kinh tế chính trị
Bài viết này hệ thống hóa các khái niệm và phương pháp luận của chính trị kinh tế học phê phán về hệ thống xã hội chủ nghĩa. Đây không phải là một phân tích tuân theo lăng kính biện hộ, mà là một nỗ lực mô tả và giải thích một cách khách quan các quy luật vận hành, các đặc tính chung và những mâu thuẫn nội tại của các nền kinh tế do Đảng Cộng sản lãnh đạo trong lịch sử. Dựa trên công trình nghiên cứu của Kornai János, mục tiêu là cung cấp một cái nhìn tổng quan, xác định những đặc điểm mang tính hệ thống, phân biệt chúng với những hiện tượng không đặc thù. Phân tích này vượt ra ngoài khuôn khổ kinh tế học thuần túy, mở rộng sang các lĩnh vực khoa học chính trị, xã hội học và lịch sử để làm rõ mối quan hệ mật thiết giữa cấu trúc quyền lực, hệ tư tưởng và hoạt động kinh tế. Bằng cách tiếp cận đa yếu tố, nội dung tập trung vào việc xác định các quy tắc chung chi phối tất cả các nước xã hội chủ nghĩa, bất chấp sự đa dạng về văn hóa và lịch sử riêng. Trọng tâm là phân tích thực chứng, tức là mô tả hệ thống như nó đã tồn tại và vận hành trong thực tế, chứ không phải như nó được mong muốn trong các văn bản lý luận. Điều này đòi hỏi phải xây dựng các mô hình lý thuyết, các “nguyên mẫu” như hệ thống cổ điển hay hệ thống cải cách, để khái quát hóa các quy luật hành vi và các khuynh hướng kinh tế-chính trị. Sự hệ thống hóa này không chỉ giúp hiểu rõ quá khứ mà còn cung cấp công cụ để phân tích di sản của hệ thống xã hội chủ nghĩa đối với các quá trình chuyển đổi hậu xã hội chủ nghĩa.
1.1. Giải mã lý luận kinh tế chính trị học xã hội chủ nghĩa
Thuật ngữ “kinh tế chính trị” được sử dụng để nhấn mạnh một phạm vi phân tích rộng hơn “kinh tế học”. Nó không chỉ giới hạn ở việc nghiên cứu các mối quan hệ giữa “sự vật” như sản xuất, tiêu dùng, đầu tư, mà tập trung vào mối quan hệ xã hội giữa người với người. Cụ thể, nó xem xét mối tương quan giữa lĩnh vực kinh tế và chính trị, ảnh hưởng của hệ tư tưởng chính thống đối với hoạt động kinh tế, và các mối quan hệ quyền lực giữa cấp trên và cấp dưới. Cách tiếp cận này đặt trọng tâm vào việc phân tích các thể chế, hệ thống giá trị và tiêu chí lựa chọn của những nhà hoạch định chính sách. Lý luận kinh tế chính trị trong bối cảnh này là một công cụ để mổ xẻ cấu trúc quyền lực và các mối quan hệ sản xuất đã định hình nên các đặc trưng của nền kinh tế chỉ huy, thay vì chỉ mô tả các chỉ số kinh tế bề mặt. Như Kornai đã chỉ ra, việc hiểu rõ bản chất của hệ thống đòi hỏi phải vượt ra ngoài giới hạn của kinh tế học thuần túy để chạm đến vai trò của cơ cấu quyền lực và hệ tư tưởng.
1.2. Phương pháp phân tích thực chứng và phê phán hệ thống
Phân tích thực chứng là phương pháp cốt lõi, tập trung vào việc mô tả và giải thích hệ thống “như nó là” thay vì “như nó nên là”. Mục tiêu là xác định những quy luật (regularities) lặp đi lặp lại trong hành vi của các chủ thể kinh tế, các cơ chế và các khuynh hướng chung. Trái với các giáo trình chính thức thường trộn lẫn hiện thực và mong muốn, phương pháp này cố gắng duy trì tính khách quan khoa học. Kornai nhấn mạnh: “Nhiệm vụ ở đây là mô tả và giải thích những sự đều đặn (gần như quy luật) xuất hiện ở nhiều nơi trong một thời gian dài”. Sự phê phán trong tiêu đề không mang ý nghĩa chỉ trích suông, mà là một sự xem xét kỹ lưỡng, có hệ thống về các mâu thuẫn nội tại và các hình thức hoạt động không hiệu quả của chính hệ thống. Phân tích này không đưa ra một lý thuyết chuẩn tắc về cải cách, mà chỉ miêu tả và giải thích quá trình cải cách đã diễn ra, qua đó làm nổi bật những giới hạn cố hữu của hệ thống.
II. Vấn đề cốt lõi Mâu thuẫn lý luận và thực tiễn CNXH
Một trong những thách thức lớn nhất khi nghiên cứu hệ thống xã hội chủ nghĩa là sự khác biệt sâu sắc giữa tầm nhìn lý thuyết ban đầu và sự hiện thực hóa của nó trong lịch sử. Chủ nghĩa Mác-Lênin dự báo một cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa sẽ nổ ra ở các nước tư bản phát triển nhất, nơi lực lượng sản xuất đã đạt đến trình độ cao và mâu thuẫn giai cấp trở nên gay gắt. Tuy nhiên, trên thực tế, các cuộc cách mạng thành công và thiết lập chế độ xã hội chủ nghĩa lại diễn ra ở những quốc gia tương đối lạc hậu về kinh tế, nơi chủ nghĩa tư bản chưa phát triển đầy đủ. Sự nghịch lý này đặt ra một vấn đề nền tảng: liệu các quy luật kinh tế và các đặc điểm của hệ thống xã hội chủ nghĩa hình thành trong thực tế có phải là kết quả tất yếu của hoàn cảnh lịch sử đặc thù, hay là hệ quả của chính bản thiết kế lý luận? Công trình của Kornai tập trung giải quyết mâu thuẫn này bằng cách phân tích cấu trúc hệ thống được xây dựng trên thực tế, thay vì so sánh nó một cách đơn thuần với một mô hình lý tưởng. Ông chỉ ra rằng, việc áp đặt một mô hình kinh tế-chính trị tập trung, quan liêu lên một nền tảng kinh tế chưa phát triển đã tạo ra những đặc thù hệ thống như thiếu hụt kinh niên, tăng trưởng ép buộc và sự thống trị của điều phối quan liêu thay vì thị trường. Đây chính là điểm khởi đầu cho mọi phân tích phê phán kinh tế chính trị học về chủ nghĩa xã hội.
2.1. Tầm nhìn của Marx về sự phát triển lực lượng sản xuất
Karl Marx hình dung chủ nghĩa xã hội sẽ kế thừa một nền tảng vật chất kỹ thuật vô cùng phát triển do chủ nghĩa tư bản để lại. Ông đánh giá cao khả năng của chủ nghĩa tư bản trong việc thúc đẩy tiến bộ kỹ thuật, tập trung hóa sản xuất và tổ chức lao động trên quy mô lớn. Theo Marx, cuộc cách mạng sẽ diễn ra khi quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa trở thành “xiềng xích” kìm hãm sự phát triển của lực lượng sản xuất. Khi đó, giai cấp vô sản sẽ tiếp quản một hệ thống sản xuất đã được tổ chức ở trình độ cao. Marx viết năm 1870: “Nước Anh là nước duy nhất, nơi mà hình thái tư bản chủ nghĩa... giờ rõ ràng đã ôm trọn toàn bộ nền sản xuất”. Tầm nhìn này giả định rằng việc điều khiển sản xuất dưới chủ nghĩa xã hội sẽ tương đối đơn giản, vì các mối quan hệ kinh tế trở nên minh bạch sau khi loại bỏ “tình trạng vô chính phủ của thị trường”.
2.2. Thực tế lịch sử Đấu tranh giai cấp và sự ra đời hệ thống
Trái ngược với dự báo, hệ thống xã hội chủ nghĩa lại được thiết lập ở các nước như Nga, Trung Quốc, Việt Nam – những xã hội tiền công nghiệp hoặc đang trong giai đoạn đầu của công nghiệp hóa. Cuộc đấu tranh giai cấp ở đây không phải là giữa một giai cấp vô sản công nghiệp đông đảo và một giai cấp tư sản đã phát triển đầy đủ. Thay vào đó, nó thường là kết quả của các cuộc cách mạng dân tộc, giải phóng thuộc địa và nội chiến. Hoàn cảnh này đã định hình sâu sắc bản chất của hệ thống. Thay vì tiếp quản một nền kinh tế hiện đại, các đảng cộng sản phải đối mặt với nhiệm vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa từ một xuất phát điểm thấp. Điều này dẫn đến việc ưu tiên mô hình tăng trưởng theo chiều rộng, tập trung đầu tư vào công nghiệp nặng và áp dụng các cơ chế quản lý mệnh lệnh, hành chính để huy động nguồn lực. Hệ thống cổ điển ra đời không phải như một sự “thay thế” chủ nghĩa tư bản phát triển, mà là một con đường để xây dựng nền tảng vật chất trong điều kiện lịch sử đặc thù.
III. Phương pháp giải phẫu hệ thống xã hội chủ nghĩa cổ điển
Để hiểu sâu sắc bản chất của hệ thống xã hội chủ nghĩa, cần tiến hành một cuộc “giải phẫu” toàn diện cấu trúc của nó, đặc biệt là ở hình thái cổ điển (Stalinist, Maoist). Phương pháp này xem xét các thành tố cốt lõi và mối quan hệ nhân quả giữa chúng. Kornai chỉ ra rằng, đặc điểm bao trùm và quyết định nhất là sự độc quyền quyền lực vô hạn của Đảng Cộng sản. Từ nền tảng chính trị này, các yếu tố khác của hệ thống được hình thành và củng cố lẫn nhau, tạo nên một chỉnh thể nhất quán. Hệ tư tưởng chính thống của chủ nghĩa Mác-Lênin đóng vai trò hợp thức hóa quyền lực và định hướng hành vi xã hội. Về kinh tế, sự thống trị tuyệt đối của sở hữu tư liệu sản xuất của nhà nước và tập thể là nền tảng cho việc xóa bỏ khu vực tư nhân và thị trường. Thay vào đó, cơ chế điều phối quan liêu, dựa trên hệ thống kế hoạch hóa tập trung và mệnh lệnh hành chính, trở thành phương thức vận hành chủ đạo. Phân tích này cho thấy rằng các hiện tượng kinh tế như thiếu hụt triền miên, ràng buộc ngân sách mềm hay “cơn đói đầu tư” không phải là những sai lầm chính sách ngẫu nhiên, mà là những đặc tính cố hữu, phát sinh một cách logic từ cấu trúc chính trị-kinh tế của hệ thống cổ điển. Việc hiểu rõ tính nhất quán này là chìa khóa để lý giải tại sao hệ thống có thể hoạt động ổn định trong một thời gian dài, đồng thời cũng tiên liệu được những khó khăn khi tiến hành cải cách từng phần.
3.1. Vai trò độc tôn của Đảng và cấu trúc quyền lực chính trị
Nền tảng của hệ thống xã hội chủ nghĩa cổ điển là quyền lực độc tôn không thể tranh cãi của Đảng Cộng sản. Quyền lực này không chỉ giới hạn trong lĩnh vực chính trị mà thâm nhập vào mọi khía cạnh của đời sống kinh tế, xã hội và văn hóa. Đảng kiểm soát nhà nước, các tổ chức quần chúng, và quan trọng nhất là bộ máy quan liêu điều hành nền kinh tế. Mọi quyết định quan trọng, từ phân bổ nguồn lực đầu tư đến bổ nhiệm giám đốc xí nghiệp, đều chịu sự chi phối của hệ thống cấp bậc trong đảng. Cấu trúc này tạo ra một sự phụ thuộc theo chiều dọc, nơi các đơn vị cấp dưới (xí nghiệp, hợp tác xã) phải tuân thủ mệnh lệnh từ cấp trên (các bộ, tổng cục). Sự vắng mặt của một nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thực sự, nơi quyền lực bị giới hạn bởi luật pháp, đã tạo điều kiện cho sự chuyên chế và tùy tiện. Mọi hoạt động kinh tế đều bị chính trị hóa, và lòng trung thành với hệ tư tưởng thường được coi trọng hơn hiệu quả kinh tế.
3.2. Đặc trưng sở hữu tư liệu sản xuất và quan hệ sản xuất
Một trong những trụ cột của hệ thống là việc loại bỏ gần như hoàn toàn sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất. Thay vào đó, hai hình thức sở hữu chính được thiết lập: sở hữu nhà nước (toàn dân) và sở hữu tập thể (hợp tác xã). Các xí nghiệp quốc doanh trở thành đơn vị kinh tế chủ đạo trong công nghiệp, trong khi nông nghiệp được tập thể hóa. Sự thay đổi về sở hữu tư liệu sản xuất đã định hình lại toàn bộ quan hệ sản xuất. Người lao động không còn làm việc cho nhà tư bản, mà cho nhà nước hoặc tập thể. Tuy nhiên, trên thực tế, quyền định đoạt đối với tư liệu sản xuất không thuộc về người lao động mà nằm trong tay bộ máy quan liêu của đảng và nhà nước. Mối quan hệ này tạo ra sự xa lạ giữa người lao động và kết quả lao động của họ, làm suy giảm động lực và tính sáng tạo. Đây là cơ sở kinh tế cho sự thống trị của cơ chế điều phối quan liêu.
IV. Bí quyết phân tích quy luật kinh tế cơ bản trong CNXH
Phân tích các quy luật kinh tế cơ bản trong chủ nghĩa xã hội đòi hỏi phải nhìn nhận chúng như những sản phẩm đặc thù của hệ thống, thay vì áp dụng máy móc các khái niệm từ kinh tế học tư bản chủ nghĩa. Trong hệ thống cổ điển, các quy luật thị trường như cung-cầu, cạnh tranh hay quy luật giá trị bị vô hiệu hóa hoặc bị bóp méo nghiêm trọng. Thay vào đó, các quy luật vận hành nội tại khác đã xuất hiện. Một trong những quy luật quan trọng nhất là “khuynh hướng bành trướng” và “cơn đói đầu tư” của các xí nghiệp nhà nước. Do phải đối mặt với “ràng buộc ngân sách mềm” (soft budget constraint) – tức là luôn được nhà nước cứu trợ khi thua lỗ – các nhà quản lý không có động lực tối đa hóa lợi nhuận mà có xu hướng tối đa hóa quy mô, đầu vào và nguồn lực được phân bổ. Điều này dẫn đến tình trạng cầu vượt cung một cách kinh niên trên toàn bộ nền kinh tế, gây ra hiện tượng thiếu hụt triền miên. Quy luật kinh tế cơ bản này cũng giải thích tại sao hệ thống có xu hướng tăng trưởng theo chiều rộng, dựa vào việc huy động thêm lao động và vốn, thay vì tăng năng suất và đổi mới công nghệ. Việc hiểu rõ các quy luật này là bí quyết để lý giải các hiện tượng vĩ mô như lạm phát bị kiềm chế, sự tồn tại song song của thiếu hụt và dư thừa, cũng như các chu kỳ đầu tư.
4.1. Ràng buộc ngân sách mềm và hiện tượng thiếu hụt kinh niên
“Ràng buộc ngân sách mềm” là một khái niệm trung tâm do Kornai phát triển để giải thích hành vi của xí nghiệp quốc doanh. Không giống như doanh nghiệp tư nhân phải đối mặt với nguy cơ phá sản nếu thua lỗ (“ràng buộc ngân sách cứng”), xí nghiệp nhà nước trong hệ thống xã hội chủ nghĩa luôn kỳ vọng vào sự hỗ trợ tài chính từ cấp trên. Sự bảo trợ này có thể dưới nhiều hình thức: trợ cấp, miễn giảm thuế, tín dụng ưu đãi, hoặc điều chỉnh giá cả. Hệ quả là các xí nghiệp không nhạy cảm với giá cả và chi phí. Họ có xu hướng tích trữ nguyên vật liệu, lao động và yêu cầu đầu tư một cách vô hạn độ, vì không phải chịu toàn bộ hậu quả tài chính. Hành vi vi mô này, khi nhân rộng ra toàn nền kinh tế, đã tạo ra một tổng cầu không thể thỏa mãn, dẫn đến tình trạng thiếu hụt kinh niên ở cả thị trường đầu vào và thị trường hàng tiêu dùng. Đây là một đặc trưng kinh tế xã hội chủ nghĩa cố hữu.
4.2. Phân tích đặc điểm kinh tế thời kỳ quá độ lên CNXH
Giai đoạn được gọi là thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là giai đoạn thiết lập và củng cố hệ thống cổ điển. Đây là thời kỳ của những biến đổi xã hội-kinh tế triệt để, bao gồm quốc hữu hóa công nghiệp, tập thể hóa nông nghiệp, và xóa bỏ khu vực tư nhân. Về mặt kinh tế, giai đoạn này được đặc trưng bởi sự áp dụng các biện pháp hành chính, cưỡng chế để đạt được các mục tiêu chính trị. Các quy luật kinh tế cơ bản của thị trường bị thay thế bằng các quyết định của nhà lập kế hoạch. Giai đoạn này thường đi kèm với sự ưu tiên tuyệt đối cho công nghiệp nặng, hy sinh tiêu dùng của người dân và sự phát triển của nông nghiệp, dịch vụ. Phân tích giai đoạn này cho thấy quá trình chuyển đổi không diễn ra một cách tự nhiên theo các quy luật kinh tế, mà là một quá trình được định hướng bởi ý chí chính trị, với mục tiêu xây dựng nền tảng vật chất cho chủ nghĩa xã hội theo một mô hình đã định sẵn, bất chấp các chi phí kinh tế và xã hội.
V. Cách áp dụng lý luận vào thực tiễn xây dựng CNXH Việt Nam
Việc áp dụng khung chính trị kinh tế học phê phán vào thực tiễn xây dựng CNXH ở Việt Nam mang lại một góc nhìn sâu sắc và đa chiều. Việt Nam, sau một thời gian dài vận hành theo mô hình hệ thống xã hội chủ nghĩa cổ điển, đã tiến hành công cuộc Đổi Mới từ năm 1986, chuyển sang mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Đây là một trường hợp đặc biệt, nơi các yếu tố của hệ thống cũ và mới cùng tồn tại và tương tác với nhau. Phân tích của Kornai giúp nhận diện những “di sản” của hệ thống cũ vẫn còn ảnh hưởng sâu sắc đến nền kinh tế hiện tại. Ví dụ, dù đã có khu vực tư nhân phát triển, các doanh nghiệp nhà nước vẫn giữ vai trò chủ đạo và thường được hưởng các ưu đãi, một biểu hiện của “ràng buộc ngân sách mềm”. Vai trò của nhà nước trong nền kinh tế vẫn còn rất lớn, không chỉ với tư cách là người điều tiết mà còn là chủ sở hữu và nhà đầu tư trực tiếp. Tư duy quản lý hành chính, quan liêu vẫn tồn tại ở nhiều cấp, cản trở sự vận hành hiệu quả của thị trường. Việc nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về kinh tế, kết hợp với phân tích thực chứng, giúp làm rõ những định hướng ban đầu và sự điều chỉnh chính sách qua các thời kỳ, từ đó đánh giá được những thành tựu cũng như những thách thức mà mô hình kinh tế Việt Nam đang đối mặt trong bối cảnh hội nhập toàn cầu.
5.1. Kinh tế thị trường định hướng XHCN Một mô hình đặc thù
Mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là một sự kết hợp phức hợp. Một mặt, nó chấp nhận các quy luật của kinh tế thị trường: cạnh tranh, sở hữu tư nhân, hội nhập kinh tế quốc tế. Mặt khác, nó vẫn duy trì sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước và mục tiêu cuối cùng là chủ nghĩa xã hội. Sự song hành này tạo ra cả động lực và mâu thuẫn. Khung phân tích của Kornai về “hệ thống cải cách” có thể được áp dụng để hiểu rõ hơn những mâu thuẫn này. Ví dụ, sự tồn tại song song của sở hữu công và điều phối quan liêu bên cạnh sở hữu tư nhân và điều phối thị trường tạo ra một môi trường kinh doanh không bình đẳng. Cương lĩnh xây dựng đất nước qua các kỳ đại hội Đảng phản ánh nỗ lực liên tục nhằm dung hòa hai yếu tố này, vừa phát huy mặt tích cực của thị trường, vừa đảm bảo giữ vững định hướng chính trị.
5.2. Vai trò nhà nước và tư tưởng Hồ Chí Minh về kinh tế
Trong mô hình kinh tế Việt Nam, vai trò của nhà nước trong nền kinh tế là vô cùng quan trọng. Nhà nước không chỉ tạo lập khuôn khổ pháp lý mà còn trực tiếp can thiệp vào các hoạt động kinh tế thông qua doanh nghiệp nhà nước, đầu tư công và các chính sách quy hoạch. Việc soi chiếu tư tưởng Hồ Chí Minh về kinh tế có thể cung cấp những chỉ dẫn quý báu. Người nhấn mạnh đến việc phát huy nội lực, “cần kiệm liêm chính”, kết hợp hài hòa các thành phần kinh tế và không ngừng nâng cao đời sống nhân dân. Phân tích sự vận dụng tư tưởng này vào thực tiễn chính sách kinh tế qua các thời kỳ, đặc biệt là trong giai đoạn Đổi Mới, giúp lý giải những thành công trong xóa đói giảm nghèo và tăng trưởng kinh tế, đồng thời cũng chỉ ra những thách thức trong việc xây dựng một nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thực sự hiệu quả và minh bạch.
VI. Tổng kết và tương lai của kinh tế chính trị học phê phán
Tổng kết lại, chính trị kinh tế học phê phán cung cấp một bộ công cụ lý luận mạnh mẽ để hệ thống hóa và phân tích bản chất của hệ thống xã hội chủ nghĩa. Thay vì nhìn nhận các vấn đề kinh tế như những sai lầm cá nhân hay thất bại chính sách đơn lẻ, phương pháp này chỉ ra rằng chúng là những hệ quả logic, mang tính cấu trúc của một hệ thống nhất quán, nơi quyền lực chính trị, hệ tư tưởng và cơ chế kinh tế gắn kết chặt chẽ với nhau. Các công trình như của Kornai đã vạch ra chiều hướng nhân quả chính: từ độc quyền quyền lực của Đảng dẫn đến sự thống trị của sở hữu nhà nước, và từ đó sinh ra cơ chế điều phối quan liêu cùng các hệ quả kinh tế đặc thù như thiếu hụt và tăng trưởng không hiệu quả. Tương lai của ngành học này nằm ở việc tiếp tục áp dụng khung phân tích này để nghiên cứu sâu hơn về các quá trình chuyển đổi hậu xã hội chủ nghĩa, phân tích di sản dai dẳng của hệ thống cũ lên các thể chế và hành vi hiện tại. Đồng thời, việc so sánh kinh nghiệm của các nước khác nhau, như Việt Nam và Trung Quốc với các nước Đông Âu, sẽ làm phong phú thêm lịch sử các học thuyết kinh tế và cung cấp những bài học quý giá cho khoa học quản lý và hoạch định chính sách trên toàn thế giới.
6.1. Đúc kết các đặc trưng kinh tế xã hội chủ nghĩa cốt lõi
Qua phân tích, có thể đúc kết một số đặc trưng kinh tế xã hội chủ nghĩa cốt lõi của hệ thống cổ điển. Thứ nhất là sự thống trị của điều phối quan liêu so với điều phối thị trường. Thứ hai là hiện tượng thiếu hụt kinh niên, trái ngược với tình trạng dư thừa sản xuất trong chủ nghĩa tư bản. Thứ ba là ràng buộc ngân sách mềm đối với các doanh nghiệp nhà nước. Thứ tư là xu hướng tăng trưởng ép buộc theo chiều rộng, chú trọng số lượng hơn chất lượng. Thứ năm là vai trò thụ động của tiền tệ và giá cả, chúng chủ yếu là công cụ hạch toán thay vì là tín hiệu phân bổ nguồn lực. Những đặc trưng này tạo thành một “hội chứng” có tính hệ thống, giải thích cả khả năng tồn tại lẫn những giới hạn không thể vượt qua của mô hình kinh tế này.
6.2. Hướng đi mới cho nghiên cứu lịch sử các học thuyết kinh tế
Sự sụp đổ của hầu hết các hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu và Liên Xô, cùng với quá trình cải cách sâu rộng ở Trung Quốc và Việt Nam, đã mở ra một chương mới cho việc nghiên cứu lịch sử các học thuyết kinh tế. Hướng đi mới không chỉ là ghi chép lại các sự kiện, mà cần phải phân tích sâu sắc tại sao một hệ thống được xây dựng trên những lý tưởng cao đẹp lại dẫn đến những kết quả thực tiễn đầy mâu thuẫn. Nghiên cứu cần tập trung vào sự tương tác giữa các ý tưởng (hệ tư tưởng), các thể chế (cấu trúc quyền lực, luật lệ) và các kết quả kinh tế-xã hội. Việc so sánh chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản không chỉ ở góc độ đối lập mà còn ở việc tìm kiếm những hiện tượng chung (như sự quan liêu trong các tập đoàn lớn, sự can thiệp của nhà nước) sẽ mang lại những hiểu biết sâu sắc hơn về cả hai hệ thống.
