ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Lý do chọn đề tài Chƣơng trình giáo dục phổ thông mới đƣợc xây dựng định hƣớng hình thành và phát triển cho HS những năng lực chung nhƣ: năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo, năng lực thẩm mỹ, năng lực thể chất, năng lực giao tiếp, năng lực tính toán, năng lực hợp tác, năng lực công nghệ thông tin và truyền thông…Mỗi môn học đều đóng góp vào quá trình hình thành và phát triển các phẩm chất chủ yếu và năng lực chung. Đổi mới để phát triển – một trong những định hƣớng lớn hiện nay của giáo dục nƣớc ta trong vấn đề đổi mới là chuyển từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực ngƣời học. Muốn vậy, ngoài đổi mới về phƣơng pháp dạy học thì đổi mới về nội dung kiến thức cũng là vấn đề quan trọng của chƣơng trình giáo dục.
Chƣơng trình GDPT 2018 là minh chứng cho sự đổi mới nền giáo dục của nƣớc nhà trong thời gian sắp tới. Bài tập hóa học đƣợc xem nhƣ là một phƣơng tiện không thể thiếu đối với quá trình dạy và học môn hóa học. Chính vì thế nếu sử dụng hệ thống bài tập hợp lý thì sẽ phát huy tối đa hiệu quả trong việc phát triển năng lực đặc thù cho HS. Trƣớc xu thế hội nhập nhƣ hiện nay, việc dạy học phát triển năng lực cho HS phổ thông với các bài tập theo hƣớng tiếp cận chƣơng trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA) đang nhận đƣợc sự quan tâm, nghiên cứu của nhiều nhà giáo dục.
Trong dạy học bộ môn Hóa học, ngoài việc truyền đạt các kiến thức lý thuyết thì việc sử dụng các bài tập có định hƣớng PISA hay có tính thực tiễn sẽ giúp HS có hứng thú, đam mê và yêu thích môn học, từ đó nâng cao chất lƣợng dạy và học, đồng thời trang bị kiến thức và kỹ năng cần thiết cho các em. Tuy nhiên việc sử dụng bài tập theo định hƣớng PISA hiện nay ở các trƣờng THPT vẫn chƣa đƣợc phổ biến. Hơn nữa chƣơng trình hóa học lớp 10 bao gồm một lƣợng kiến thức lớn cả về nội dung lý thuyết lẫn thực hành, nó là nền tảng để phát triển kiến thức hóa học và kích thích đam mê học hóa của HS lớp sau, vì thế yêu cầu GV ngoài việc giảng dạy hiệu quả còn phải có cách đánh giá phù hợp. Với mong muốn góp sức mình vào việc đổi mới và nâng cao chất lƣợng giáo dục, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài “Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập theo định hướng tiếp cận PISA trong dạy học nội dung tốc độ phản ứng hóa học và nhóm halogen hóa học 10 chương trình giáo dục phổ thông 2018 nhằm phát triển năng lực cho học sinh”.
Mục đích nghiên cứu Đề tài nghiên cứu việc xây dựng và sử dụng hệ thống BTHH theo hƣớng tiếp cận PISA nhằm hình thành và phát triển một số năng lực, phẩm chất của HS góp phần nâng cao hiệu quả dạy học, đáp ứng nhiệm vụ chƣơng trình giáo dục phổ thông mới. Đối tƣợng nghiên cứu Hệ thống bài tập theo hƣớng tiếp cận PISA trong dạy học nội dung “tốc độ phản ứng hóa học và nhóm halogen” hóa học 10 chƣơng trình giáo dục phổ thông mới nhằm phát triển năng lực cho HS. Nhiệm vụ nghiên cứu - Xây dựng cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài. - Nghiên cứu về nội dung kiến thức, đối tƣợng HS và điều kiện dạy học.
- Nghiên cứu cách thiết kế và sử dụng hệ thống bài tập theo định hƣớng tiếp cận năng lực nội dung “tốc độ phản ứng hóa học và nhóm halogen” hóa học 10 trong chƣơng trình giáo dục phổ thông 2018 nhằm phát triển năng lực HS. - Tiến hành thực nghiệm, đánh giá kết quả. Phạm vi nghiên cứu Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập hóa học 10 theo hƣớng tiếp cận PISA trong dạy học nội dung “Tốc độ phản ứng hóa học và nhóm halogen” chƣơng trình giáo dục phổ thông 2018 nhằm phát triển năng lực cho HS. Phƣơng pháp nghiên cứu - Nghiên cứu lý thuyết: Chƣơng trình tổng thể GDPT 2018 của Bộ GD & ĐT và các tài liệu có liên quan, chƣơng trình đánh giá HS quốc tế PISA, lý luận về phƣơng pháp dạy học hóa học, những vấn đề chung về đổi mới giáo dục trung học phổ thông.
- Nghiên cứu thực tiễn: + Phƣơng pháp điều tra sƣ phạm. + Phƣơng pháp đàm thoại. + Phƣơng pháp thực nghiệm sƣ phạm. 2 skkn PHẦN II.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP THEO ĐỊNH HƢỚNG TIẾP CẬN PISA TRONG DẠY HỌC NỘI DUNG “TỐC ĐỘ PHẢN ỨNG HÓA HỌC VÀ NHÓM HALOGEN – HÓA HỌC 10” CHƢƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG 2018 NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH 1. Về đổi mới phương pháp dạy học. Nhiệm vụ trọng tâm của đổi mới PPDH là tích cực hóa hoạt động học tập ở HS, là phát huy ở HS tính tích cực, tự lực và sáng tạo. Môn hóa học cung cấp cho HS một hệ thống kiến thức phổ thông, cơ bản, vì vậy GV hóa học cần hình thành cho các em một kỹ năng cơ bản, thói quen học tập và làm việc khoa học.
Cốt lõi của đổi mới PPDH đó là: - Đổi mới mục tiêu giáo dục. - Đổi mới hoạt động dạy của GV. - Đổi mới hoạt động học tập của HS. - Đổi mới các hình thức tổ chức dạy học.
- Đổi mới hình thức sử dụng phƣơng tiện dạy học. - Đổi mới việc kiểm tra, đánh giá. Về Việc sử dụng bài tập hóa học trong dạy học hóa học ở trường THPT. Ý nghĩa của việc sử dụng BTHH trong dạy học hóa học ở trường THPT.
Hệ thống bài tập định hƣớng năng lực chính là công cụ để HS luyện tập nhằm hình thành năng lực và là công cụ để GV và các cán bộ quản lý giáo dục KTĐG năng lực của HS và biết đƣợc mức độ đạt chuẩn của quá trình dạy học. BTHH vừa là mục đích, vừa là nội dung lại vừa là PPDH hiệu quả, nó không chỉ cung cấp cho HS kiến thức, con đƣờng giành lấy kiến thức mà còn mang lại niềm vui, niềm hứng thú của quá trình khám phá, tìm tòi, phát hiện cách giải quyết vấn đề. BTHH có ý nghĩa to lớn về nhiều mặt, đó là: - Làm chính xác hoá những khái niệm hóa học; củng cố, đào sâu và mở rộng kiến thức một cách sinh động, phong phú, hấp dẫn; khi vận dụng kiến thức vào giải bài tập, HS mới nắm đƣợc kiến thức một cách sâu sắc. - Rèn luyện các kĩ năng hóa học cho HS.
- Rèn luyện khả năng vận dụng kiến thức vào quá trình học tập và thực tiễn. - Rèn kĩ năng sử dụng ngôn ngữ hóa học và các thao tác tƣ duy. 3 skkn - Là phƣơng tiện để kiểm tra đánh giá kiến thức và kĩ năng của HS. - Giáo dục đạo đức, tính chính xác, kiên nhẫn, trung thực và lòng say mê khoa học.
- BTHH có vai trò quan trọng trong dạy học hoá học tích cực. - BTHH nhƣ là nguồn kiến thức để HS tìm tòi phát hiện kiến thức, kĩ năng. - BTHH mô tả một số tình huống thực của đời sống thực tế. - BTHH đƣợc nêu lên nhƣ là tình huống có vấn đề.
- BTHH là một nhiệm vụ cần giải quyết. Phân loại các dạng bài tập dùng trong dạy học môn hóa học ở trường THPT. BTHH là phƣơng tiện để tích cực hoá hoạt động của HS. Có nhiều cách để phân loại BTHH, trong phạm vi đề tài này, chúng tôi tập trung phân tích bài tập theo định hƣớng năng lực và so sánh bài tập theo định hƣớng năng lực với bài tập hóa học truyền thống.
So sánh bài tập theo định hướng năng lực với bài tập hóa học truyền thống. Qua thực tiễn dạy học chúng tôi rút ra những hạn chế của việc xây dựng bài tập truyền thống nhƣ sau: - Tiếp cận một chiều, ít thay đổi trong việc xây dựng bài tập, thƣờng là những bài tập đóng. - Thiếu về tham chiếu ứng dụng, chuyển giao cái đã học sang vấn đề chƣa biết cũng nhƣ các tình huống thực tiễn cuộc sống. - Kiểm tra thành tích, chú trọng các thành tích nhớ và hiểu ngắn hạn.
- Quá ít ôn tập thƣờng xuyên, bỏ qua sự kết nối giữa vấn đề đã biết và vấn đề mới. - Tính tích lũy của việc học không đƣợc lƣu ý đến một cách đầy đủ… Việc xây dựng bài tập theo hƣớng tiếp cận năng lực có những ƣu điểm nổi bật nhƣ sau: - Trọng tâm không phải là các thành phần tri thức hay kỹ năng riêng lẻ mà là sự vận dụng có phối hợp các thành tích riêng khác nhau trên cơ sở một vấn đề mới đối với ngƣời học. - Tiếp cận năng lực không định hƣớng theo nội dung học trừu tƣợng mà luôn theo các tình huống cuộc sống của HS. Nội dung học tập mang tính tình huống, tính bối cảnh và tính thực tiễn.
- So với dạy học định hƣớng nội dung, dạy học định hƣớng năng lực định hƣớng mạnh hơn đến HS. Bài tập theo định hướng năng lực. * Phân loại bài tập định hướng năng lực. 4 skkn Theo chức năng lý luận dạy học, bài tập có thể bao gồm: bài tập học và bài tập đánh giá (thi, kiểm tra).
- Bài tập học bao gồm các bài tập dùng trong bài học để lĩnh hội tri thức mới, chẳng hạn các bài tập về một tình huống mới, giải quyết bài tập này để rút ra tri thức mới, hoặc các bài tập để luyện tập, củng cố, vận dụng kiến thức đã học. - Bài tập đánh giá là các bài kiểm tra ở lớp do GV ra đề hay các đề tập trung nhƣ kiểm tra chất lƣợng, so sánh, bài thi tốt nghiệp, thi tuyển. Thực tế hiện nay, các bài tập chủ yếu là các bài luyện tập và bài thi, kiểm tra. Bài tập học tập, lĩnh hội tri thức mới ít đƣợc quan tâm.
Tuy nhiên, bài tập học tập dƣới dạng học khám phá có thể giúp HS nhiều hơn trong làm quen với việc tự lực tìm tòi và mở rộng tri thức. Theo dạng câu trả lời của bài tập “mở” hay “đóng”, có các dạng bài tập sau: - Bài tập đóng là các bài tập mà HS không cần tự trình bày câu trả lời mà lựa chọn từ những câu trả lời cho trƣớc. - Bài tập mở là những bài tập mà không có lời giải cố định đối với cả GV và HS có nghĩa là kết quả bài tập là “mở”.