CHƯƠNG 1. XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP HỖ TRỢ HỌC SINH TỰ HỌC PHẦN HÓA VÔ CƠ LỚP 11 CƠ BẢN. Tổng quan về phần hóa vô cơ lớp 11 cơ bản. Mục tiêu dạy học.
Dàn ý nội dung phần hóa học vô cơ lớp 11 chương trình cơ bản. Phương pháp dạy học phần hóa học vô cơ lớp 11. Nguyên tắc khi xây dựng hệ thống bài tập hỗ trợ học sinh tự học. Quy trình xây dựng hệ thống bài tập hỗ trợ học sinh tự học.
Hệ thống bài tập hỗ trợ học sinh tự học phần hóa vô cơ lớp 11 chương trình cơ bản trường THPT. Hệ thống bài tập hỗ trợ tự học chương “Sự điện li”. Hệ thống bài tập hỗ trợ tự học chương “ Nitơ - Photpho”. Hệ thống bài tập hỗ trợ tự học chương “ Cacbon - Silic”.
Sử dụng bài tập hỗ trợ học sinh trong quá trình tự học .106 TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 .112 TÀI LIỆU THAM KHẢO .113 PHỤ LỤC DANH MỤC VIẾT TẮT BTHH Bài tập hóa học BT Bài tập GV Giáo viên HS Học sinh HTBT Hệ thống bài tập NLTH Năng lực tự học PPDH Phương pháp dạy học SBT Sách bài tập SGK Sách giáo khoa THPT Trung học phổ thông TCHH Tính chất hóa học DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1. Chu trình tự học. Chu trình dạy học. Sơ đồ chu trình dạy – tự học.
Lý do chọn đề tài Như chúng ta đã biết, một trong những tiêu chí đánh giá sự lĩnh hội kiến thức hóa học của HS đó chính là kĩ năng vận dụng có hiệu quả các kiến thức hóa học để giải BTHH. Giải BTHH là phương pháp HS hoạt động tự lực để củng cố và trau dồi kiến thức hóa học của mình. BTHH cung cấp cho HS cả kiến thức, cả con đường để giành lấy kiến thức, cả niềm vui sướng của sự phát hiện ra kiến thức. Muốn rèn luyện kĩ năng giải BT thì HS phải tự giải BT thường xuyên, giải BT bằng nhiều cách và có nội dung được nâng cao dần.
Bên cạnh đó, do thời gian dạy học môn hoá học trên lớp còn hạn hẹp, thời gian ôn tập, hệ thống hoá lý thuyết và giải BT chưa được nhiều, không phải HS nào cũng đủ thời gian để thấu hiểu, ghi nhớ và vận dụng những kiến thức mà GV truyền thụ ở trên lớp. Vì vậy việc tự học ở nhà của HS là rất quan trọng và cần thiết. Mặt khác, trước sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, kỹ thuật với sự bùng nổ thông tin như hiện nay thì mỗi người muốn làm việc tốt đều phải tích cực tự học và tự học suốt đời. Đã có nhiều tác giả quan tâm, nghiên cứu các vấn đề về BTHH và cũng có nhiều công trình được áp dụng ở mức độ khác nhau.
Tuy nhiên việc nghiên cứu sử dụng HTBT theo hướng hỗ trợ HS tự học vẫn còn là cái mới. Với mong muốn tìm hiểu và sử dụng hiệu quả các BTHH nhằm nâng cao chất lượng dạy học ở Trung học phổ thông, tôi chọn đề tài: “Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập hỗ trợ học sinh tự học phần hóa vô cơ lớp 11 chương trình cơ bản”. Mục đích nghiên cứu Xây dựng HTBT hỗ trợ HS tự học phần hóa vô cơ lớp 11 (chương trình cơ bản) đồng thời nâng cao chất lượng dạy học hóa học trong giai đoạn hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu cơ sở lý luận và điều tra thực trạng việc dạy học hóa học cũng như tình hình sử dụng BT để hỗ trợ HS tự học.
- Xây dựng cơ sở khoa học cho việc xây dựng HTBT gồm: Nguyên tắc xây dựng HTBT hỗ trợ HS tự học. Quy trình xây dựng HTBT hỗ trợ HS tự học. Phương pháp xây dựng BT hỗ trợ HS tự học. - Tuyển chọn và biên soạn BT mới để xây dựng HTBT phần hóa học vô cơ lớp 11 chương trình cơ bản trường THPT có tác dụng hỗ trợ HS tự học.
- Nghiên cứu các biện pháp sử dụng HTBT hóa học có tác dụng hỗ trợ HS tự học trong dạy học hóa học ở trường THPT. Đối tượng nghiên cứu Việc xây dựng và sử dụng HTBT hỗ trợ HS tự học phần hóa vô cơ lớp 11 (chương trình cơ bản) trường THPT. Phạm vi nghiên cứu - Nội dung: Phần hóa vô cơ lớp 11 (chương trình cơ bản). - Thời gian: Từ 01/09/2017 đến 20/04/2018.
Giả thuyết khoa học Trong quá trình dạy học, nếu GV biết lựa chọn, xây dựng được một HTBT đa dạng, khai thác được mọi khía cạnh của kiến thức cơ bản ở các mức độ nhận thức khác nhau và sử dụng BTHH một cách hợp lý, hiệu quả theo hướng tự học, phù hợp 1 với từng đối tượng HS thì sẽ có tác dụng tốt trong việc phát huy tính tự học chủ động và phát triển tư duy cho HS, đồng thời giúp HS rèn luyện kĩ năng giải BTHH, từ đó nâng cao chất lượng của quá trình dạy học hóa học ở trường THPT. Phương pháp nghiên cứu - Nghiên cứu cơ sở lý luận về tính tự học và PPDH hóa học liên quan đến đề tài (trong các tài liệu tâm lý học, giáo dục học, lý luận dạy học.), các vấn đề về BTHH, hoá học đại cương, vô cơ, phân tích. - Nghiên cứu nội dung chương trình, các chuẩn kiến thức và kỹ năng môn Hoá học THPT. - Tìm kiếm, nghiên cứu và phân tích kinh nghiệm về BTHH trong các sách báo tham khảo và trên mạng internet.
- Phân tích và tổng hợp các tài liệu đã thu thập được. Điểm mới của đề tài - Xây dựng HTBT hóa học vô cơ lớp 11 chương trình cơ bản được sắp xếp theo từng chương, bài; trình bày phân dạng theo chủ để, theo trình tự từ cơ bản đến phức tạp, có nhiều BT tương tự. HTBT có nội dung phủ kín chương trình, các dạng BT phong phú, phù hợp nhiều đối tượng HS và có sự nhấn mạnh những nội dung trọng tâm trọng điểm. - Đây là một HTBT đa dạng, đa cấp, có tính kế thừa, đáp ứng yêu cầu của ba loại trình độ HS trong một lớp học, rất tiện dụng cho cả GV và HS.
HTBT có tác phục vụ đắc lực cho việc dạy và học. - Đề xuất cách lựa chọn các dạng BT hỗ trợ việc tự học cho HS trường THPT. - Giúp HS THPT có phương pháp rèn luyện các kĩ năng giải BTHH góp phần nâng cao chất lượng dạy học hóa học trong giai đoạn hiện nay. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TỰ HỌC, NĂNG LỰC TỰ HỌC VÀ BÀI TẬP HÓA HỌC 1.
Lịch sử vấn đề nghiên cứu 1. Quan điểm và tư tưởng về tự học trên thế giới Vấn đề tự học đã được nghiên cứu từ rất sớm trong lịch sử giáo dục trên thế giới: John Dewey (1859-1952) phát biểu: “HS là mặt trời, xung quanh nó quy tụ mọi phương tiện giáo dục”. Một loạt các PPDH theo quan điểm này đã được sử dụng: “Phương pháp hợp tác”, “Phương pháp nêu vấn đề”, “Phương pháp tích cực”. Nói chung, đây là các phương pháp mà GV đóng vai trò gợi sự chú ý, kích thích HS tự hoạt động, tự tìm tòi để lĩnh hội kiến thức.
Makiguchi, nhà sư phạm nổi tiếng người Nhật Bản, trong những năm 30 của thế kỷ XX đã cho rằng: “Mục đích của giáo dục là hướng dẫn quá trình học tập và đặt trách nhiệm học tập vào tay mỗi HS. Giáo dục xét như là một quá trình hướng dẫn HS tự học’’. Gần đây, nhiều cuốn sách cũng đề cập đến vấn đề tự học: “Hiểu biết là sức mạnh của thành công” do Klas Mellander chủ biên đã đề cập đến bí ẩn của việc học, trong đó nhấn mạnh vai trò của tự học, hướng dẫn 5 bước cần thực hiện để giúp chúng ta dễ dàng hơn trong quá trình học hỏi. Trong cuốn sách “Tôi tài giỏi, bạn cũng thế!” (Tựa tiếng Anh: I Am Gifted, So Are You!) của tác giả Adam Khoo xuất bản năm 2008 chứng minh rằng khả năng trí tuệ tiềm ẩn và sự thông minh sáng tạo của con người vượt xa hơn những gì chúng ta nghĩ và thường được nghe tới.
Quan điểm và tư tưởng về tự học trong lịch sử giáo dục Việt Nam Chủ tịch Hồ Chí Minh lãnh tụ kiệt xuất của cách mạng Việt Nam, danh nhân văn hóa thế giới từng nói: “Còn sống thì còn phải học” và “về cách học phải lấy tự học làm cốt”. Tác giả Nguyễn Cảnh Toàn một tấm gương sáng về tự học ở nước ta cho rằng: “học bao giờ cũng gắn liền với tự học, tự rèn luyện, coi trọng việc tự học, nêu cao những tấm gương tự học thành tài”. Từ lâu, việc khích lệ phát triển NLTH của HS đã được Đảng, Nhà nước quan tâm, Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng về định hướng chiến lược phát triển giáo dục - đào tạo trong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa nêu rõ: “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục - đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học. Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy - học, bảo đảm điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho HS, nhất là sinh viên đại học.
Phát triển mạnh phong trào tự học, tự đào tạo thường xuyên và rộng khắp trong toàn dân, nhất là thanh niên”. Quan điểm và tư tưởng về tự học đối với môn Hóa học Hóa học là một môn khoa học có những đặc trưng riêng nên đòi hỏi người học phải có tư duy thích hợp, đó là năng lực quan sát, phân tích các hiện tượng tự nhiên, năng lực khái quát, tổng hợp thành quy luật và phải có phong cách học tập độc lập sáng tạo. Để rèn luyện các năng lực này không thể không kể tới vai trò rất lớn của 3 BTHH. Gần đây, có nhiều tài liệu, luận văn thạc sĩ đã nghiên cứu về xây dựng hệ thống BTHH nhằm bồi dưỡng NLTH cho HS THPT.
Theo hướng nghiên cứu về việc xây dựng và sử dụng HTBT hóa học đã có một số luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ khoa học chuyên ngành hóa học như: 1. Đặng Thị Thanh Bình (2006), Tuyển chọn và xây dựng HTBT hóa học bồi dưỡng học sinh khá giỏi lớp 10 THPT (ban nâng cao), Luận văn thạc sỹ khoa học, ĐHSP Hà Nội. Lê Văn Dũng (2001), Phát triển tư duy cho HS thông qua BTHH, Luận án tiến sĩ, ĐHSP Hà Nội. Đỗ Mai Luận (2006), Phát triển năng lực tư duy tích cực, độc lập, sáng tạo của HS qua BTHH vô cơ lớp 11- Ban KHTN, Luận văn thạc sỹ khoa học, ĐHSP Hà Nội.